किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः ८७

कोषः—'धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्' इत्यमरः । **हिन्दी—**हे अप्सराओ ! वह तपस्वी शत्रुओं का विनाश करके विषयसुख प्राप्त करना चाहता है यह बात बिल्कुल ठीक ही है । क्योंकि उसके तप की विधि संसार-मुक्ति के लिए नहीं हो सकती है । कहाँ धनुष और कहाँ मोक्षमार्ग । अर्थात् वह धनुष धारण किये हुए तप कर रहा है अतएव हिंसावृत्ति के रहते हुए मोक्ष का मार्ग मिलना असम्भव है ॥ ४४ ॥

न च शापभयमपि सम्भाव्यं स्यात्—

पृथुधाम्नि तत्र परिबोधि च मा भवतोभिरन्यमुनिवद्विकृतिः ।
स्वयशांसि विक्रमवतामवतां न वधूष्वघानि विमृशन्ति धियः ॥ ४५ ॥

**अन्वयः—**पृथुधाम्नि तत्र अन्यमुनिवद् विकृतिः च भवतीभिः मा परिबोधि । स्वयशांसि अवतां विक्रमवतां धियः वधूषु अघानि न विमृशन्ति ।

**विग्रहः—**पृथु धाम यस्मिन्, तस्मिन् पृथुधाम्नि । स्वस्य यशांसि = स्वयशांसि ।

**अर्थः—**पृथुधाम्नि = पृथुकृतेजस्विनि । तत्र = तस्मिन् पुरुषे । अन्यमुनिवद् विकृतिः = अन्यमुनिसमक्रोधादिविकारः । च भवतीभिः = अप्सरोभिः । मा परिबोधि = मा विज्ञायि । स्वयशांसि = आत्मकीर्तिः । अवतां = रक्षताम् । विक्रमवतां = पराक्रमशालिनाम् । धियः = बुद्धयः । वधूषु = स्त्रीषु । अघानि = पापानि, हिंसादिकृत्यानि । न विमृशन्ति = नैव परिमृशन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः ।

कोषः—'दुःखैनो व्यसनेष्वघम्' इति वैजयन्ती । **हिन्दी—**हे अप्सराओ ! आप तेजस्वी उस तपस्वी में अन्य मुनियों की भाँति क्रोधादि विकारों की बात न सोचें । अपने यश की रक्षा करने वाले वीर पुरुष कभी स्त्रीजनों के हिंसादि पापकर्मों को करने की नहीं सोचते हैं ॥ ४५ ॥

आशंसितापचितिचारु पुरःसुराणा-
मादेशमित्यभिमुखं समवाप्य भर्तुः ।
लेभे परां द्युतिममर्त्यवधूसमूहः
सम्भावना ह्यधिकृतस्य तनोति तेजः ॥ ४६ ॥

८८ | किरातार्जुनीयम्

अन्वयः— अमर्त्यवधूसमूहः सुराणां पुरः आशंसितापचितिचारु अभिमुखं भर्तुः इति आदेशं समवाप्य परां द्युतिं लेभे । हि अधिकृतस्य सम्भावना तेजः तनोति ।

विग्रहः— अमर्त्यवधूनां समूहः = अमर्त्यवधूसमूहः । अशंसिताभिः अपचितिभिः चारु यथा तथा = अशंसितापचितिचारु ।

अर्थः— अमर्त्यसमूहः = सुराङ्गनानिकरः । सुराणां = देवानां । पुरः = अग्रे । आशंसितापचितिचारु = अपेक्षितसम्भावनाचारु । अभिमुखम् = सम्मुखम् । भर्तुः = स्वामिनः, इन्द्रस्य । इति = पूर्वोक्तम् । आदेशं = निर्देशम् । समवाप्य = प्राप्य । परां = महतीम् । द्युति = कान्तिम् । लेभे = प्राप । हि = यतः । अधिकृतस्य = अधिकारे नियुक्तस्य । सम्भावना = स्वामिकृता पूजा । तेजः = कान्तिम् । तनोति = विस्तारयति ।

कोषः— 'आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी— अप्सराओं का समूह देवताओं के समक्ष देवराज इन्द्र के आदेश को प्राप्त करके पूर्वोक्त प्रशंसा की अपेक्षा अधिक कान्ति को प्राप्त हुआ । क्योंकि किसी अधिकार में नियुक्त पुरुष की प्रशंसा करने पर उसके तेज की अभिवृद्धि होती है ॥ ४६ ॥

प्रणतिमथ विधाय प्रस्थिताः सद्मनस्ताः
स्तनभरनमिताङ्गीरङ्गनाः प्रीतिभाजः ।
अचलनलिनलक्ष्मीहारि नालं बभूव
स्तिमितममरभर्तुर्दृष्टुमक्ष्णां सहस्रम् ॥ ४७ ॥

अन्वयः— अथ प्रणतिं विधाय सद्मनः प्रस्थिताः स्तनभरनमिताङ्गीः प्रीतिभाजः ताः अङ्गनाः अचलनलिनलक्ष्मीहारि स्तिमितम् अमरभर्तुः अक्ष्णां सहस्रं द्रष्टुम् अलम् न बभूव ।

विग्रहः— स्तनभरैः नमितानि अङ्गानि यासां ताः = स्तनभरनमिताङ्गीः । प्रीति भजन्तीति ताः = प्रीतिभाजः । अचलनलिनानां लक्ष्म्यः, ताः हरतीति अचलनलिनलक्ष्मीहारि । अमराणां भर्ता, तस्य = अमरभर्तुः ।

अर्थः— अथ = अनन्तरम् । प्रणतिं = नमस्कृतिं । विधाय = कृत्वा । सद्मनः = इन्द्रभवनात् । प्रस्थिताः = प्रचलिताः । स्तनभरनमिताङ्गी = पयोधर-

षष्ठः सर्गः ८९

भरानमितशरीराः । प्रीतिभाजः = स्वामिसम्भावनया सन्तुष्टाः । ताः = पूर्वोक्ताः । अङ्गनाः = अप्सरसः। अचलनलिनलक्ष्मीहारि = स्थलकमलिनीशोभाहारि, तद्वन्मनोहरमित्यर्थः । स्तिमितम् = विस्मयनिश्चलम् । अमरभर्तुः = इन्द्रस्य । अक्ष्णां = नेत्राणां । सहस्रं = सहस्रसंख्यकं । द्रष्टुम् = निरीक्षितुम् । अलम् न बभूव = समर्थं नाभवत् । अत्रोपमालङ्कारः ।
कोष—'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः' इत्यमरः ।
**हिन्दी--**तदनन्तर इन्द्र को प्रणाम करके वे अप्सरायें इन्द्रभवन से चल दीं । स्थलकमल (गुलाब) की शोभा को तिरस्कृत करनेवाले इन्द्र के विस्मय-निश्चल हजारों नेत्र भी उन अप्सराओं की शोभा देखने में समर्थ न हो सके ॥ ४७ ॥

इति भारविकृतौ सुघाटीकासंवलिते किरातार्जुनीये षष्ठः सर्गः

६॥ कि०

सप्तमः सर्गः

श्रीमद्भिः सरथगजैः सुराङ्गनानां
गुप्तानामथ सचिवैस्त्रिलोकभर्तुः ।
सम्मूर्च्छन्नलघु विमानरन्ध्रभिन्नः
प्रस्थानं समभिदधे मृदङ्गनादः ॥ १ ॥

अन्वयः—अथ श्रीमद्भिः सरथगजैः त्रिलोकभर्तुः सचिवैः गुप्तानां सुराङ्गनानां प्रस्थानम् अलघुविमानरन्ध्रभिन्नः सम्मूर्च्छन् मृदङ्गनादः समभिदधे ।

विग्रहः—रथश्च गजश्च=रथगजौ, तयोः समाहारः रथगजम् । सह रथगजेन इति सरथगजास्तैः = सरथगजैः । त्रयाणां लोकानां भर्ता तस्य = त्रिलोकभर्तुः । सुराणामङ्गनास्तासाम् = सुराङ्गनानाम् । अलघुषु विमानरन्ध्रेषु भिन्न इति = अलघुविमानरन्ध्रभिन्नः । मृदङ्गानां नादः = मृदङ्गनादः ।

अर्थः—अथ = प्रस्थानानन्तरम् । श्रीमद्भिः = शोभावद्भिः । सरथगजैः = रथगजयुतैः । त्रिलोकभर्तुः = इन्द्रस्य । सचिवैः = गन्धर्वैः । गुप्तानाम् = रक्षितानाम् । सुराङ्गनानाम् = अप्सरसाम् । प्रस्थानम् = गमनम् । अलघुविमानरन्ध्रभिन्नः = बृहद्विमानकुक्षिकुहरभिन्नः । सम्मूर्च्छन् = व्याप्नुवन् । मृदङ्गनादः = मृदङ्गवाद्यनादः । समभिदधे = आचख्यौ । अत्र प्रहर्षिणीवृत्तम् ।

कोषः—'मृदङ्गा मुरजाः' इत्यमरः । 'मतङ्गजो गजो नागः' इत्यमरः ।

हिन्दी—इसके बाद शोभायुक्त, रथ और गजों के सहित इन्द्र के सचिवों गन्धर्वों के साथ अप्सराओं ने प्रस्थान किया । इस बात की सूचना छोटे-छोटे विमान छिद्रों से निकलते हुए मृदङ्गनाद ने दी ॥ १ ॥

---

सोत्कण्ठैरमरगणैरनुप्रकीर्णान्निर्याय ज्वलितरुचः पुरान्मघोनः ।
रामाणामुपरि विवस्वतः स्थितानां नासेदे चरितगुणत्वमातपत्रैः ॥ २ ॥

अन्वयः—सोत्कण्ठैः अमरगणैः अनुप्रकीर्णान् ज्वलितरुचः मघोनः पुरात् निर्याय विवस्वतः उपरि स्थितानां रामाणाम् आतपत्रैः चरितगुणत्वम् न आसेदे ।

सप्तमः सर्गः ९१

**विग्रहः—**उत्कण्ठाभिः सहिताः, तैः = सोत्कण्ठैः । अमराणां गणास्तैः = अमरगणैः । ज्वलिताः रुचः यस्य, तस्य = ज्वलितरुचः । आतपात् त्रायन्ते तैः = आतपत्रैः । गुणानां भावो गुणत्वम् । चरितानां गुणत्वम् = चरितगुणत्वम् ।

**अर्थः—**सोत्कण्ठैः = उत्कण्ठायुक्तैः । अमरगणैः = देवसमूहैः । अनुप्रकीर्णात् = आकीर्णात् । ज्वलितरुचः = देदीप्यमानस्य । मघोनः = इन्द्रस्य । पुरात् = नगरात्, अमरावत्या इत्यर्थः । निर्याय = निर्गत्य । विवस्वतः = भानोः । उपरि = ऊर्ध्वम् । स्थितानाम् = अवस्थितानाम् । रामाणाम् = अप्सरसाम् । आतपत्रैः = छत्रैः । चरितगुणत्वम् = सञ्चरितत्वम् । न आसेदे = न प्राप ।

कोषः—'हर्म्यं छत्रं स्यादातपत्रम्' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**दीप्तिमान् इन्द्र के उत्कण्ठित देवगणों से परिपूर्ण अमरावती नगरी से निकलकर वे देवाङ्गनाएँ सूर्य-मण्डल के ऊपर पहुँच गईं। देवांगनाओं के सूर्य के ऊपर स्थित होने के कारण उनके ताने हुए आतपत्र (छत्र) धूप से उन्हें बचा नहीं सके ॥२॥

धूतानामभिमुखपातिभिः समीरैरायासादविशदलोचनोत्पलानाम् । आनिन्ये मदजनितां श्रियं वधूनामुष्णांशुद्युतिजनितः कपोलरागः ॥३॥

**अन्वयः—**अभिमुखपातिभिः समीरैः धूतानाम् आयासात् अविशदलोचनोत्पलानां वधूनाम् उष्णांशुद्युतिजनितः कपोलरागः मदजनितां श्रियम् आनिन्ये ।

**विग्रहः—**अभिमुखं पतन्तीति तैः = अभिमुखपातिभिः । लोचनानि उत्पलानीव = लोचनोत्पलानि । अविशदानि लोचनोत्पलानि यासां तासां = अविशदलोचनोत्पलानाम् । उष्णांशोः द्युति = उष्णांशुद्युतिः, तया जनितः = उष्णांशुद्युतिजनितः । कपोलानाम् रागः = कपोलरागः । मदेन जनिता, ताम् = मदजनिताम् ।

**अर्थः—**अभिमुखपातिभिः = प्रतिकूलगामिभिः । समीरैः = पवनैः । धूतानां = उद्धूतानाम् । आयासात् = गतिप्रयासात् । अविशदलोचनोत्पलानाम् = अनुन्मीलितकमलनेत्राणाम् । वधूनाम् = अप्सरसाम् । उष्णांशुद्युतिजनितः = सूर्यघर्मजातः । कपोलरागः = कपोलपाटलत्वम् । मदजनितां = मदजाताम् । श्रियम् = शोभाम् । आनिन्ये = आनीतवान् । अत्र निदर्शनालङ्कारः ।

१२ | किरातार्जुनीयम्

कोषः—'भास्वद्-विवस्वत्-सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः' इत्यमरः।

हिन्दी—मार्ग में प्रतिकूल वायु से अप्सराओं के अङ्ग शिथिल हो गये थे। थक जाने के कारण उनके कमलनयन मुरझा गये थे और गालों की अरुणिमा भी मिट गई थी। धूप से व्याकुल होने के कारण उनके गाल पुनः लाल हो गये जिससे उनकी मदजनित शोभा फिर से वापस लौट आई॥ ३॥

तिष्ठद्भिः कथमपि देवतानुभावादाकृष्टैः प्रजविभिरायतं तुरंगैः।
नेमीनामसति विवर्तने रथोघैरासेदे वियति विमानवत्प्रवृत्तिः॥ ४॥

अन्वयः—कथम् अपि देवतानुभावात् तिष्ठद्भिः प्रजविभिः तुरंगैः आयतम् आकृष्टैः रथोघैः वियति नेमीनां विवर्तने असति विमानवत् प्रवृत्तिः आसेदे।

विग्रहः—देवताना अनुभावस्तस्मात् = देवतानुभावात् । रथानाम् ओघाः तैः = रथोघैः ।

अर्थ—कथम् अपि = बाढम् । देवतानुभावात् = देवप्रभावात् । तिष्ठद्भिः = स्थितैः । प्रजविभिः = वेगवद्भिः । तुरङ्गैः = अश्वैः । आयतम् = दूरम् । आकृष्टैः = नीतैः । रथोघैः = रथसमूहैः । वियति = आकाशे । नेमीनाम् = चक्रधाराणाम् । विवर्तने = भ्रमणे । असति = न भवति सति । विमानवत् = विमानसदृशम् । प्रवृत्तिः = गतिः । आसेदे = प्राप्ता । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः—'कथमादि तथाऽप्यन्ते यत्ने गौरवबाढयोः' इति वैजयन्ती । 'चक्रधारा प्रधिर्नेमिः' इति यादवः ।

हिन्दी—देवताओं के प्रभाव से किसी प्रकार देवांगनाओं के रथ आकाश में टिक गये थे। द्रुतगामी अश्व उन रथों का संचालन कर रहे थे। इस प्रकार आकाश में ऊंचे आते हुए रथसमूह रथनेमियों के न चलने पर साक्षात् विमान लगने लगे थे॥ ४॥

कान्तानां कृतपुलकः स्तनांगरागे वक्त्रेषु च्युततिलकेषु मौक्तिकाभः।
सम्पेदे श्रमसलिलोद्गमो विभूषां रम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोति॥ ५॥

अन्वयः—कान्तानां स्तनागरागे कृतपुलकः च्युततिलकेषु वक्त्रेषु मौक्तिकाभः श्रमसलिलोद्गमः विभूषां सम्पेदे । रम्याणां विकृतिः अपि श्रियम् तनोति ।

सप्तमः सर्गः ९३

विग्रहः--स्तनानाम् अंगरागस्तस्मिन् = स्तनांगरागे । कृतः पुलकः = कृतपुलकः । च्युताः तिलकाः यैः तेषु = च्युततिलकेषु । मौक्तिकानाम् आभा इव आभा यस्य सः = मौक्तिकाभः । श्रमेण जातम् सलिलम् = श्रमसलिलं, तस्य उद्गमः = श्रमसलिलोद्गमः ।

अर्थः--कान्तानाम् = अप्सरसाम् । स्तनांगरागे = पयोधरालक्तके । कृतपुलकः = जनितोद्भेदः । च्युततिलकेषु = प्रमृष्टतिलकेषु । वक्त्रेषु = मुखेषु । मौक्तिकाभः = मुक्तादीप्तिः । श्रमसलिलोद्गमः = परिश्रमस्वेदोद्भेदः । विभूषाम् = भूषणम् । सम्पेदे = सम्प्राप्तः । रम्याणाम् = रमणीयानाम् । विकृतिः = विकारः । अपि । श्रियम् = शोभाम् । तनोति = विस्तारयति । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः ।

कोषः--'वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः ।

हिन्दी--देवाङ्गनाओं के स्तनाङ्ग स्वेदबिन्दुओं से रोमाञ्चित थे । ये स्वेदकण उनके मुखों के तिलकों को मिटाकर मोतियों के समान भासित हो रहे थे । वास्तव में स्वभावतः सुन्दर वस्तुओं में उत्पन्न हुआ विकार भी उनकी शोभा को ही बढ़ाता है ॥ ५ ॥

राजद्भिः पथि मरुतामभिन्नरूपैरुल्कार्चिः स्फुटगतिभिर्ध्वजांशुकानाम् ।
तेजोभिः कनकनिकषराजिगौरैरायामः क्रियत इव स्म सातिरेकः ॥६॥

अन्वयः--मरुतां पथि राजद्भिः अभिन्नरूपैः उल्कार्चिः स्फुटगतिभिः कनकनिकषराजिगौरैः ध्वजांशुकानां तेजोभिः आयामः सातिरेकः क्रियते स्म इव ।

विग्रहः--अभिन्नैः रूपैः = अभिन्नरूपैः । उल्कानामार्चीषि = उल्कार्चींषि, तानीव स्फुटगतीनि येषां तैः = उल्कार्चिःस्फुटगतिभिः । कनकस्य निकषस्तस्य राजिस्तद्वद्गौरैः = कनकनिकषराजिगौरैः । ध्वजानाम् अंशुकानि, तेषाम् = ध्वजांशुकानाम् । अतिरेकेण सहितः = सातिरेकः ।

अर्थः--मरुताम् = पवनानाम् । पथि = मार्गे । राजद्भिः = दीप्यमानैः । अभिन्नरूपैः = अविच्छिन्नाकारैः । उल्कार्चिःस्फुटगतिभिः = तारार्चिर्दीप्तिमार्गैः । कनकनिकषराजिगौरैः = स्वर्णकषणरेखागौरैः । ध्वजांशुकानाम् = पताकावस्त्राणाम् । तेजोभिः = कान्तिभिः । आयामः = विस्तारः । सातिरेकः = सातिशयः

९४ किरातार्जुनीयम्

क्रियते स्म इव = कृत इव। दीर्घा ध्वजपटाः स्वतेजःप्रसारेण दीर्घतमा इव लक्ष्यन्त इत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
कोषः—'गौरः पीतेऽरुणे श्वेते' इति विश्वः ।
**हिन्दी—**विमानों पर फहराते हुए ध्वजवस्त्रों की दीप्तियां नीलाकाश में शोभित हो रही थीं । तारों की गति के समान उनकी गति दिखाई पड़ती थी । वे उल्कागतियां कसौटी पर खिची हुई स्वर्णरेखाओं के समान चमकती थीं । इस प्रकार ध्वजदीप्तियां ध्वजवस्त्रों को लम्बाई-चौड़ाई का विस्तार सा कर रही थी ॥ ६ ॥

---

रामानामवजितमाल्यसौकुमार्ये सम्प्राप्ते वपुषि सहत्वमातपस्य ।
गन्धर्वैरधिगतविस्मयैः प्रतीये कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः॥७॥

**अन्वयः--**अवजितमाल्यसौकुमार्ये रामाणाम्, वपुषि आतपस्य सहत्वम् सम्प्राप्ते अधिगतविस्मयैः गन्धर्वैः विधातुः विधिषु कल्याणी विचित्रता प्रतीये ।

**विग्रहः--**मालेव माल्यम्, तस्य सौकुमार्यम् = माल्यसौकुमार्यम् । अवजितं माल्यसौकुमार्यम् येन तस्मिन् = अवजितमाल्यसौकुमार्ये । सहते इति सहः, तस्य भावः = सहत्वम् । अधिगतः विस्मयः यैस्तैः अधिगतविस्मयैः ।

**अर्थः--**अवजितमाल्यसौकुमार्ये = कुसुमादपि सुकुमारे । रामाणाम् = अप्सरसाम् । वपुषि = शरीरे । आतपस्य = घर्मस्य । सहत्वम् = सहनीयताम् । सम्प्राप्ते = प्राप्ते सति । अधिगतविस्मयैः = प्राप्ताश्चर्यैः । गन्धर्वैः = तज्जातिविशिष्टैर्देवैः । विधातुः = ब्रह्मणः । विधिषु = सृष्टिषु । कल्याणी = साधीयसी । विचित्रता = नानाविधित्वम् । प्रतीये = अवगता ।

कोषः—'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ।' इत्यमरः ।

**हिन्दी--**आश्चर्य-चकित गन्धर्वों ने देखा कि अप्सराओं के शरीर फूलों की कोमलता को भी जीत रहे थे फिर भी वे धूप को सहन कर चुकी थीं इससे गन्धर्वों ने ब्रह्मा जी की रचनाक्रियाओं में कल्याणकारिणी विचित्रता का अनुमान किया ॥ ७ ॥

---

सिन्दूरैः कृतकवचाः सहेमकक्ष्याः व्राताभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः ।
सादृश्यं ययुररुणांशुरागभिन्नैर्वर्षद्भिः स्फुरितशतह्रदैः पयोदैः ॥ ८ ॥

सप्तमः सर्गः ९५

अन्वयः— सिन्दूरैः कृतरुचयः सहैमकक्ष्याः स्रोतोभिः मदं क्षरन्तः त्रिदशगजाः अरुणांशुरागभिन्नैः वर्षद्भिः स्फुरितशतह्रदैः पयोदैः सादृश्यम् ययुः ।

विग्रहः— कृताः रुचयाः यैस्ते = कृतरुचयः । सह हेम्नः कक्ष्याभिरिति = सहैमकक्ष्याः । त्रिदशानां गजाः = त्रिदशगजाः । अरुणांशोः रागेण भिन्नास्तैः = अरुणांशुरागभिन्नैः । स्फुरिताः शतह्रदाः यत्र तैः = स्फुरितशतह्रदैः ।

अर्थः— सिन्दूरैः = नागसम्भवनामरागद्रव्यैः । कृतरुचयः = अलङ्कृताः । सहैमकक्ष्याः = सस्वर्णमध्यगजवन्धाः । स्रोतोभिः = सप्तमदनाडोभिः । मदं = मदजलम् । क्षरन्तः = वर्षन्तः । त्रिदशगजाः = देवगजाः । अरुणांशुरागभिन्नैः = सूर्यकिरणारुण्यभिन्नैः । वर्षद्भिः = क्षरद्भिः । स्फुरितशतह्रदैः = स्फुरिततडित्कैः । पयोदैः = जलधरैः । सादृश्यम् । ययुः = जग्मुः । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'सिन्दूरं नागसम्भवम्' इत्यमरः । 'कक्ष्याः प्रकोष्ठे हर्म्यादिः काञ्च्यान् मध्येभवन्धने' इत्यमरः ।

हिन्दी — सिन्दूर से सुशोभित, स्वर्ण-शृङ्खलायुक्त, मदनाडियों से मद टपकाते हुए देवताओं के हाथी, सूर्य की किरणों से व्याप्त, चमकती हुई बिजली वाले बरसते हुए बादलों के समान दिखलाई दे रहे थे ॥ ८ ॥

---

अत्यर्थं दुरुपसदादुपैत्य दूरं पर्यन्तादहिममयूखमण्डलस्य ।
आशानामुपरचितामिवैकवेणीं रम्योर्मि त्रिदशनदीं ययुर्बलानि॥ ९ ॥

अन्वयः— बलानि अत्यर्थं दुरुपसदात् अहिममयूखमण्डलस्य पर्यन्तात् दूरम् उपेत्य आशानाम् उपरचिताम् एकवेणीम् इव रम्योर्मिम् त्रिदशनदीं ययुः ।

विग्रहः— दुःखेन्योपसदस्तस्मात् = दुरुपसदात् । अहिमं मयूखानां मण्डलं यस्य तस्य = अहिममयूतमण्डलस्य । एकावेणी = एकवेणी ताम् = एकवेणीम् । रम्याः ऊर्मयः यस्यास्तान् = रम्योर्मिम् । त्रिदशानां नदी ताम् = त्रिदशनदीम् ।

अर्थः— बलानि = सैन्यानि । अत्यर्थम् = अत्यन्तम् । दुरुपसदात् = दुःसहात् । अहिममयूखमण्डलस्य = तप्तकिरणमण्डलस्य सूर्यस्य । पर्यन्तात् = समीपात् । दूरम् = दूरदेशम् । उपेत्य = गत्वा । आशानाम् = दिशाम् । उपरचिताम् = गुम्फिताम् । एकवेणीम् इव = एकवेणीसदृशीम । रम्योर्मिम् = रमणीयतरङ्गाम् । त्रिदशनदीम् = मन्दाकिनीम् । ययुः = जग्मुः ।

९६ किरातार्जुनीयम्

कोषः—'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः।' इत्यमरः।

**हिन्दी—**अप्सराओं की सेनायें अत्यन्त दुःसह सूर्यमण्डल के पास से दूर जाकर मन्दाकिनी गङ्गा के निकट पहुँचीं। वह देवनदी रम्य तरङ्गों से युक्त होने के कारण दिग्वधू (दिशा रूप युवतियों) की लहराती हुई गूंथी हुई एकमात्र चोटी के समान शोभित हो रही थी ॥ ९ ॥

आमत्तभ्रमरकुलाकुलानि धुन्वन्नुद्धूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि।
कान्तानां गगननदीतरङ्गशीतः सन्तापं विरमयति स्म मातरिश्वा ॥१०॥

**अन्वयः—**आमत्तभ्रमरकुलानि उद्धूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि धुन्वन् गगननदीतरङ्गशीतः मातरिश्वा कान्तानां सन्तापम् विरमयति स्म।

**विग्रहः—**आमत्तः भ्रमरकुलैः आकुलानि = आमत्तभ्रमरकुलाकुलानि। उद्धूतानि ग्रथितानि च रजांसि येषु तानि = उद्धूतग्रथितरजांसि। पङ्के जातानि = पङ्कजानि। गगनस्य नदी = गगननदी, तस्यास्तरंगैः शीतः सः = गगननदीतरङ्गशीतः। मातरि श्वयतीति = मातरिश्वा।

**अर्थः—**आमत्तभ्रमरकुलानि = मत्तालिकुलव्याप्तानि। उद्धूतग्रथितरजांसि = उत्थापितान्योन्यसम्बद्धरजांसि। पङ्कजानि = कमलानि। धुन्वन् = कम्पयन्। गगननदीतरङ्गशीतः = मन्दाकिनीतरङ्गशीतलः। मातरिश्वा = पवनः। कान्तानाम् = अप्सरसाम्। सन्तापम् = श्रमतापम्। विरमयति स्म = शमयामास।

कोषः—'श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः।

**हिन्दी—**मतवाले भौरों से व्याप्त, उड़ते हुए एवं जमे हुए परागवाले कमलदलों को कम्पित करते हुए, आकाशगंगा की लहरों से शीतल बने हुए पवन ने अप्सराओं के श्रमजनित संताप को दूर कर दिया ॥ १० ॥

सम्भिन्नैरभितुरगावगाहनेन प्राप्योर्वीरनु पदवीं विमानपङ्क्तीः।
तत्पूर्वं प्रतिविदधे सुरापगायाः वप्रान्तस्खलितविवर्तनं पयोभिः ॥११॥

**अन्वयः—**इभतुरगावगाहनेन सम्भिन्नैः सुरापगायाः पयोभिः पदवीम् अनु उर्वीः विमानपंक्तीः प्राप्य तत्पूर्वं वप्रान्तस्खलितविवर्तनं प्रतिविदधे।

**विग्रहः—**इभाश्च तुरगाश्च = इभतुरगाः, तेषाम् अवगाहनम्, तेन इभतुरगावगाहनेन। अद्भिः गच्छतीत्यापगा। सुराणाम् आपगा, तस्याः = सुरापगायाः।

सप्तमः सर्गः ९७

विमानानां पंक्तयस्ताः = विमानपंक्तीः । वप्रान्तेषु स्खलितानि, तैः ( कृतं ) विवर्त्तनम् = वप्रान्तस्खलितविवर्त्तनम् । तदेव पूर्वम् = तत्पूर्वम् ।

**अर्थः—**इभतुरगावगाहनेन = गजवाज्यवलोडनेन । संभिन्नैः = संक्षुब्धैः । सुरापगायाः = देवनद्याः । पयोभिः = जलैः । पदवीम् अनु = पदव्याम् । उर्वीः = विपुलाः । विमानपंक्तीः = विमानराजीः । प्राप्य = लब्ध्वा । तत्पूर्वं = इदं पूर्वं यथा तथा । वप्रान्तस्खलितविवर्त्तनम् = रोधोभूमिस्खलितप्रतिवर्तनम् । प्रतिनिववृधे = चक्रे । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः ।

कोशः—‘वप्रः पितरि केदारे वप्रः प्राकाररोधसोः’ । इति वैजयन्ती ।

**हिन्दी—**अप्सराओं के हाथियों, घोड़ों के आलोडन से गङ्गा का जल क्षुब्ध हो गया था। तट पर खड़े हुए उनके रथों से टकरा कर जल फिर नदी को वापस आ जाता था। इस प्रकार जल का आना-जाना उनके लिये एकदम नवीन था। तट पर पंक्ति में खड़े उनके रथ ही सुरनदी का तट बन गये थे ॥ ११ ॥

क्रान्तानां ग्रहचरितात्पथो रथाना- मक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् । निःसङ्गं प्रधिभिरुपाददे विवृत्तिः संपीडक्षुभितजलेषु तोयदेषु ॥ १२ ॥

**अन्वयः—**ग्रहचरितात् पथः क्रान्तानाम् अक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानां रथानां प्रधिभिः संपीडक्षुभितजलेषु तोयदेषु निःसङ्गं विवृत्तिः उपाददे ।

**विग्रहः—**ग्रहैश्चरितात् = ग्रहचरितात् । अक्षाणामग्राणि, तैः क्षताः सुराणां वेश्मनां वेदिकाः यैस्तेषाम् = अक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् । संपीडनेन क्षुभितानि जलानि येषां तेषु सम्पीड़क्षुभितजलेषु । तोयं ददतीति, तेषु = तोयदेषु ।

**अर्थः—**ग्रहचरितात् = सूर्याद्याश्रितात् । पथः = मार्गात् । क्रान्तानाम् = निष्क्रान्तानाम् । अक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् = चक्रधाराप्रदारितदेवगृहवेदिकानाम् । रथानाम् = विमानानाम् । प्रधिभिः = नेमिभिः । सम्पीडक्षुभितजलेषु = नोदनक्षुभितपानीयेषु । तोयदेषु = अम्भोदेषु । निःसङ्गम् = अप्रतिघातम् । विवृत्तिः = परिभ्रमणम् । उपाददे = स्वीकृतम् ।

७ कि०

९८	किरातार्जुनीयम्

कोष:—'चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात् प्रधिः पुमान्' इत्यमरः ।

हिन्दी—सूर्यादि ग्रहों के आश्रित मार्ग से निकलते हुए रथों के पहियों के अग्रभागों ( धुरी ) से देवताओं के घरों में बनी हुई वेदिकायें नष्ट-भ्रष्ट हो गईं । उन रथों की नेमियों ने बादलों को रगड़ कर उनके जल को क्षुब्ध कर बड़े वेग से आगे बढ़ना आरम्भ किया ॥ १२ ॥

तप्तानामुपदधिरे विषाणभिन्नाः प्रह्लादं सुरकरिणां घनाः क्षरन्तः । युक्तानां खलु महतां परोपकारे कल्याणी भवति रुजत्स्वपि प्रवृत्तिः ॥ १३ ॥

अन्वयः—विषाणभिन्नाः क्षरन्तः घनाः तप्तानां सुरकरिणां प्रह्लादम् उपदधिरे परोपकारे युक्तानां महतां रुजत्सु अपि कल्याणी खलु प्रवृत्तिः भवति ।

विग्रहः—विषाणैः भिन्नाः = विषाणभिन्नाः । सुराणां करिणस्तेषाम् = सुरकरिणाम् । परेषामुपकारे = परोपकारे ।

अर्थः—विषाणभिन्नाः = गजदन्तक्षताः । क्षरन्तः = स्रवन्तः । घनाः = मेघाः । तप्तानां = घर्मपीडितानां । सुरकरिणाम् = देवगजानाम् । प्रह्लादम् = आह्लादम् । उपदधिरे = चक्रिरे । परोपकारे = परमार्थे । युक्तानाम् = लग्नानाम् । महतां = सताम् । रुजत्स्वपि = पीडयत्स्वपि । कल्याणी = भद्रा । खलु = किल । प्रवृत्तिः = व्यापारः । भवति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'विषाणं दन्तशृङ्गयोः' इति हलायुधः ।

हिन्दी—सुरगजों ने बादलों को अपने दांतों से क्षत-विक्षत कर दिया । जिससे जल टपकाते हुए बादलों ने धूप से पीड़ित ( तप्त ) उन हाथियों को उल्टा प्रसन्न ही किया । परोपकार में लगे हुए महान् पुरुषों की पीड़ित होकर भी हितकारिणी प्रवृत्ति ही बनी रहती है, वे अपने परोपकारी मार्ग को छोड़ते नहीं हैं ॥ १३ ॥

संवाता मुहुरनिलेन नीयमाने दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके विवृत्तिम् । पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालं सञ्जज्ञे युतकमिवान्तरीयमूर्वोः ॥ १४ ॥

सप्तमः सर्गः ९९

अन्वयः—संवाता अनिलेन दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके विवृत्तिमू मुहुः नीयमाने पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालम् ऊर्वोः युतकम् इव अन्तरीयम् सञ्जज्ञे ॥ १४ ॥

विग्रहः—दीव्यस्त्रीणां जघनेषु वरं यद् अंशुकं तस्मिन् = दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके । पर्यस्यतां पृथुमणिमेखलानाम् अंशुजालम् = पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालम् । अन्तरे भवमन्तरीयम् ।

अर्थः—संवाता = संवहता । अनिलेन = पवनेन । दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके= अप्सरोजघनश्रेष्ठपटे । विवृत्तम् = अपसारम् । मुहुः = वारंवारम् । नीयमाने = प्राप्यमाने सति । पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालम् = प्रसर्पद्विशालमणिकाञ्च्यंशुसमूहम् । ऊर्वोः = जघनयोः । युतकम् = चल्लनम् ( 'लहंगा' इति हिन्द्याम् ) इव । अन्तरीयम् = अधोऽंशुकम् । सञ्जज्ञे = संजातम् । अत्रोत्प्रेक्षा-लंकारः ।

कोषः—'युतकं संश्रये युग्मे यौतके चल्लनेऽपि च' इति विश्वः !

हिन्दी—चलती हुई हवा से अप्सराओं की जांघों के ऊपर का वस्त्र बारम्बार हट जाने पर सरकती हुई विशाल मणि-मेखलाओं का अंशुजाल (किरण-समूह) जांघों पर पहने हुए अधोवस्त्र युतक (पेटीकोट) के समान ज्ञात होता था ॥ १४ ॥

प्रत्यार्दीकृततिलकास्तुषारपातैः प्रह्लादं शमितपरिश्रमा दिशन्तः । कान्तानां बहुमतिमाययुः पयोदा नाल्पोयान् बहु सुकृतं हिनस्ति दोषः ॥ १५ ॥

अन्वयः—तुषारपातैः प्रत्यार्दीकृततिलकाः शमितपरिश्रमाः प्रह्लादं दिशन्तः पयोदाः कान्तानां बहुमतिम् आययुः । अल्पीयान् दोषः बहु सुकृतं न हिनस्ति ।

विग्रहः—तुषाराणां पातास्तैः = तुषारपातैः । प्रत्यार्दीकृताः तिलकाः यैस्ते प्रत्यार्दीकृततिलकाः । शमितः परिश्रमः यैस्ते = शमितपरिश्रमाः । सुष्ठु कृतम् = सुकृतम् । बहूनाम् मतयः यस्मिंस्तम् = बहुमतिम् ।

अर्थः—तुषारपातैः = शीकरवर्षैः । प्रत्यार्दीकृततिलकाः = मार्जितविशे-

१००	किरातार्जुनीयम्

यकाः । शमितपरिश्रमाः = दूरीकृतश्रमाः ! प्रह्लादम् = आनन्दम् । दिशन्तः = प्रकटयन्तः । पयोदाः = घनाः । कान्तानाम् = अप्सरसाम् । बहुमतिम् = सम्मानम् । आययुः = आनिन्युः । अल्पोयान् = अणुमात्रः । दोषः = अवगुणः । बहु = महत् । सुकृतम् = उपकारम् । न हिनस्ति = न हन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'तुषारो हिमशीकरौ' इति विश्वः ।

**हिन्दी—**बादलों ने पानी बरसा कर अप्सराओं के तिलक मिटा दिये थे । (फिर भी) उनकी थकावट को मिटाकर आनन्द प्रकट करते हुए बादलों ने अप्सराओं को सम्मानित किया । क्योंकि छोटा सा दोष किसी के विशाल उपकार को मिटा नहीं देता है ॥ १५ ॥

यातस्य ग्रथिततरङ्गसैकताभे विच्छेदं विपयसि वारिवाहजाले ।
आतेनुस्त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां सन्धानं सुरधनुषः प्रभा मणीनाम् ॥१६॥

**अन्वयः—**ग्रथिततरङ्गसैकताभे विपयसि वारिवाहजाले विच्छेदं यातस्य सुरधनुषः त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां मणीनां प्रभाः सन्धानम् आतेनुः ।

**विग्रहः—**ग्रथितास्तरङ्गाः यस्मिन्, ग्रथिततरङ्गम् । ग्रथिततरङ्गं यत् सैकतं तस्याभा इवाभा यस्य तस्मिन् = ग्रथिततरङ्गसैकताभे । विगतानि पयांसि यस्मात्, तस्मिन् = विपयसि । वारिणि वहन्ति इति वारिवाहाः, तेषां जालम्, तस्मिन् = वारिवाहजाले । विशिष्टम् छेदम् तत् = विच्छेदम् । सुराणां धनुः, तस्य = सुरधनुषः । त्रिदशानां वधूजनानामङ्गानि भजन्तीति तासाम् = त्रिदशवधूजनाङ्गभाजाम् ।

**अर्थः—**ग्रथिततरङ्गसैकताभे = बद्धोर्मिसिकताप्रभे । विपयसि = निर्जले । वारिवाहजाले = घनसमूहे । विच्छेदं = त्रुटिम् । यातस्य = गतस्य । सुरधनुषः = इन्द्रचापस्य । त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां = देवाङ्गनाङ्गभाजाम् । मणीनाम् = विद्रुमादीनाम् । प्रभाः = कान्तयः । सन्धानम् = पूर्णत्वम् । आतेनुः = चक्रुः । अत्रातिशयोक्तिरलंकारः ।

कोषः—'पुलिनं सैकतं सिकतामयम् ।' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**निर्जल मेघमाल पर तट से बार-बार टकराती हुई खण्डित लहरों का प्रतिबिम्ब पड़ता था । जिसके कारण निर्जल मेघजाल भी खण्डित सा दिखलाई पड़ रहा था । उन खण्डित प्रतीत होने वाले बादलों में इन्द्रधनुष भी खण्डित

सप्तमः सर्गः १०१

सा लग रहा था । अप्सराओं के शरीरों पर शोभित मणियों की प्रभाओं ने उस खण्डित इन्द्रधनुष को पूरा कर दिया ॥ १६ ॥

संसिद्धाविति करणीयसन्निबद्धै- रालापैः विपतिषतां विलंघ्य वीथीम् । आसेदे दशशतलोचनध्वजिन्या जीमूतैरपिहितसानुरिन्द्रकीलः ॥ १७ ॥

अन्वयः—संसिद्धौ इति करणीयसन्निबद्धैः आलापैः दशशतलोचन-ध्वजिन्या पिपतिषताम् वीथीम् विलंघ्य जीमूतैः अपिहितसानुः इन्द्रकोलः आसेदे ।

विग्रहः—कर्त्तुं योग्यं करणीयम्, तेन सन्निबद्धैः = करणीयसन्निबद्धैः । दशशतानि लोचनानि यस्य, तस्य या ध्वजिनी, तया दशशतलोचनध्वजिन्याः । पतितुमिच्छन्तीति तेषाम् = पिपतिषताम् । अपिहितानि सानूनि यस्य सः = अपिहितसानुः । जीवस्य मूतः येषां ते जीमूतैः ।

अर्थः—संसिद्धौ = कार्यसिद्धौ । इति = इत्थम् । करणीयसन्निबद्धैः = कर्त्तव्यसंयोजितैः । आलापैः = आभाषणैः । दशशतलोचनध्वजिन्या = इन्द्रसेनया । पिपतिषताम् = पक्षिणाम् । वीथीम् = मार्गम् । विलंघ्य = उल्लंघ्य । जीमूतैः = उदकपटलवन्धैः मेघैः । अपिहितसानुः = आच्छादितशिखरः । इन्द्रकोलः = तदाख्यः पर्वतः । आसेदे = प्राप्तः ।

कोषः—‘स्यादाभाषणमालापः’ इत्यमरः । ‘वित्सन्तो नभसंगमाः’ इत्यमरः ।

हिन्दी—कार्य-सिद्धि के लिये क्या करना चाहिये और कैसे करना चाहिए ? इस प्रकार कर्त्तव्य-सम्बन्धी आलापों को करती हुई देवराज इन्द्र की सेना ने पक्षियों के मार्ग को पार कर बादलों से आच्छन्न शिखरों वाले इन्द्रकील पर्वत को प्राप्त किया ॥ १७ ॥

आकीर्णा मुखनलिनैर्विलासिनीनामुद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना । सा तूर्यध्वनितगभीरमापतन्ती भूभर्तुः शिरसि नभोनदीव रेजे ॥ १८ ॥

अन्वयः—विलासिनीना मुखनालनैः उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना तूर्यध्वनितगभीरम् भूभर्तुः शिरसि आपतन्ती सा नभोनदी इव रेजे ।

विग्रहः—मुखानि नलिनानीव तैः = मुखनलिनैः । उद्धृतानि स्फुटानि

विशदानि आतपत्राणि फेना इव यस्याः सा = उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना। तूर्याणां ध्वनितानि, तैः गभीरम् = तूर्यध्वनिगभीरम्। भुवः भर्त्ता तस्य = भूभर्तुः। नभसो नदी = नभोनदी।

अर्थः—विलासिनीनाम् = सुन्दरीणाम्। मुखनलिनैः = मुखकमलैः। आकीर्णा = व्याप्ता। उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना = ऊर्ध्वोत्क्षिप्तविकसितशुभ्रच्छत्रफेना। तूर्यध्वनितगभीरम् = वाद्यघोषगभीरम्। भूभर्तुः = इन्द्रकीलस्य। शिरसि = मूर्ध्नि। आपतन्ती = पतन्ती। सा = सेना। नभोनदी इव = आकाशगंगेव। रेजे = शुशुभे।

कोषः—'हेमं छत्रं स्वातपत्रम्' इत्यमरः।

हिन्दी—सुर-सुन्दरियों के कमलमुखों से व्याप्त सुरसेना की उड़ती हुई खुली छतरियां फेन के समान शुभ्र थीं। सेना में रणवाद्यों के गभीर घोष हो रहे थे। इस प्रकार इन्द्रकील पर्वत के ऊपर वह सेना आकाशगंगा के समान शोभित हो रही थी ॥ १८ ॥

सेतुत्वं दधति पयोमुचां विताने
संरम्भादभिपततो रथाञ्जवेन।
आनिन्युर्नियमितरश्मिभुग्नघोणाः
कृच्छ्रेण क्षितिमवनामिनस्तुरङ्गाः ॥ १९ ॥

अन्वयः—पयोमुचां विताने सेतुत्वं दधति संरम्भात् जवेन अभिपततः रथान् नियमितरश्मिभुग्नघोणाः अवनामिनः तुरंगाः कृच्छ्रेण क्षितिम् आनिन्युः।

विग्रहः—पयांसि मुञ्चन्तीति, तेषाम् = पयोमुचाम्। नियमितैः रश्मिभिः भुग्ना घोणाः येषां तैः = नियमितरश्मिभुग्नघोणाः। अवनमन्तीत्यवनामिनः।

अर्थः—पयोमुचाम् = मेघानाम्। विताने = विस्तारे। सेतुत्वम् = सेतुरूपत्वम्। दधति = धारयति सति। संरम्भात् = आटोपात्। जवेन = वेगेन। अभिपततः = पततः। रथान् = रथयानान्। नियमितरश्मिभुग्नघोणाः = आकृष्टप्रग्रहाकुञ्चितप्रोथाः। अवनामिनः = अवनताङ्गाः, तुरङ्गाः = अश्वाः। कृच्छ्रेण = महता प्रयत्नेन। क्षितिम् = भूमिम्। आनिन्युः = आनीतवन्तः। अत्र स्वभावोक्तिरलंकारः।

कोषः—'आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितम् वक्रम्' इत्यमरः, 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम्' इत्यमरः।

सप्तमः सर्गः १०३

हिन्दी—रथों में जुते हुए वे घोड़े आकाश से इन्द्रकील पर्वत तक पुल के समान बने हुए घनपटल से ढालू होने के कारण शीघ्रता से उतरते हुए बड़ी कठिनता से रथों को पृथ्वी पर पहुँचा सके। रस्सियों के खिचाव के कारण उन घोड़ों के नथुने टेढ़े पड़ गये थे और अंगों के अग्रभाग से रथ खींचने के कारण उनके शरीर भी झुके हुए थे ॥ १९ ॥

माहेन्द्रं नगमभितः करेणुवर्याः पर्यन्तस्थितजलदा दिवः पतन्तः ।
सादृश्यं निलयननिष्प्रकम्पपक्षैराजग्मुर्जलनिधिशायिभिर्नगेन्द्रैः ॥ २० ॥

अन्वयः—माहेन्द्रं नगम् अभितः दिवः पतन्तः पर्यन्तस्थितजलदाः करेणुवर्याः निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः जलनिधिशायिभिः नगेन्द्रैः सादृश्यम् आजग्मुः ।

विग्रहः—महेन्द्रस्यायं माहेन्द्रस्तम् = माहेन्द्रम्। पर्यन्तस्थिताः जलदाः येषां ते = पर्यन्तस्थितजलदाः। करेणुषु वर्याः = करेणुवर्याः। निष्प्रकम्पा पक्षाः येषां तैः = निष्प्रकम्पपक्षैः, निलयने निष्प्रकम्पपक्षैरिति = निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः। जलनिधौ शेरते इति तैः = जलनिधिशायिभिः। नगानामिन्द्रास्तैः = नगेन्द्रैः ।

अर्थः—माहेन्द्रम् नगम् = इन्द्रकीलपर्वतम्। अभितः = परितः। दिवः = अन्तरिक्षात्। पतन्तः = निपन्तन्तः। पर्यन्तस्थितजलदाः = पार्श्वस्थितधनाः। करेणुवर्याः = श्रेष्ठगजाः। निलयननिष्प्रकम्पक्षैः = स्थाने निश्चलपत्रैः। जलनिधिशायिभिः = समुद्रनिलीनैः। नगेन्द्रैः = मैनाकादिपर्वतः। सादृश्यम् = साम्यम्। आजग्मुः = प्रापुः। अत्रोपमालङ्कारः।

कोषः—‘हेमकूटयो नगाः’ इत्यमरः।

हिन्दीः—इन्द्रकील पर्वत पर चारो ओर से उतरते हुए वे देवताओं के हाथी जिनके दोनों पावों में बादल चिपके हुए से दिखलाई दे रहे थे, समुद्र में शयन करने वाले पंखयुक्त पर्वतों में (नाकादि) के समान मालूम होते थे जिनके पंख अपने स्थानों पर चिपके हुए से स्थिर थे ॥ २० ॥

उत्संगे समविषमे समं महाद्रेः क्रान्तानां वियदभिपातलाघवेन ।
आमूलादुपमदि सैकतेषु लेभे सामग्री खुरपदवी तुरङ्गमाणाम् ॥२१॥

अन्वयः—महाद्रेः उत्संगे समविषमे वियदभिपातलाघवेन समम् क्रान्तानां तुरङ्गमाणाम् खुरपदवी उपनदी सैकतेषु आमूलात् सामग्री लेभे।

१०४ | किरातार्जुननीयम्

विग्रहः— महांश्चासावद्रिस्तस्य महाद्रेः। समं च विषमं च, तयोः समाहारः, तस्मिन् = समविषमे। अभिपतनमभिपातस्तस्य लाघवम् = अभिपतनलाघवम्। वियति अभिपतनलाघवं तेन वियदभिपतनलाघवेन। खुराणां पदवी = खुरपदवी। नद्यः समीपे = उपनदि। सिकता सन्त्येषु तेषु = सैकतेषु। समग्रस्य भावः = सामग्री।

अर्थः— महाद्रेः नगराजस्य। उत्सङ्गे = क्रोडे, मूर्ध्नि वा। समविषमे = निम्नोन्नते। वियदभिपातलाघवेन = गगनसंचारपाटवेन। समम् = एकरूपम्। क्रान्तानाम् = गच्छताम्। तुरङ्गमाणाम् = अश्वानाम्। खुरपदवी = खुरपंक्तिः। उपनदि = नदीसमीपे। सैकतेषु = पुलिनेषु। आमूलात् = मूलमारभ्य। सामग्री = साकल्यम्। लेभे = प्राप।

कोषः— 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः।

हिन्दी— उस महान् इन्द्रकील के ऊबड़-खाबड़ शिखर पर पहुँच कर वे घोड़े आकाशमार्ग से चलने में सुविधा के कारण शीघ्रता से सुरनदी तट पर पहुँच गये। सुरनदी के रेतीले तट ऊबड़-खाबड़ विषम थे अतः तट पर घोड़ों के खुर आदि से अन्त तक नहीं दिखलाई दे रहे थे ॥ २१ ॥

सध्वानं निपतितनिर्झरासु मन्द्रैः सम्मूर्च्छत्प्रतिनिनदैरधित्यकासु। उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः सोत्कण्ठं ध्वनिरुपशुश्रुवे रथानाम् ॥ २२ ॥

अन्वयः— सध्वानं निपतितनिर्झरासु अधित्यकासु मन्द्रैः प्रतिनिनदैः सम्मूर्च्छन् रथानां ध्वनिः घनरवशङ्कया उद्ग्रीवैः मयूरैः सोत्कण्ठम् उपशुश्रुवे।

विग्रहः— ध्वननं ध्वानस्तेन सहितम् = सध्वानम्। निपतिताः निर्झराः यासु, तासु = निपतितनिर्झरासु। निनदैः = प्रतिनिनदैः। घनानां रवः, तस्य शङ्का तया = घनरवशङ्कया। उद् ऊर्ध्वं ग्रीवा = उद्ग्रीवैः। उत्कण्ठया सहितं सोत्कण्ठम्।

अर्थः— सध्वानम् = सशब्दम्। निपतितनिर्झरासु = पतितप्रवाहासु। अधित्यकासु = पर्वतोच्चभूमिषु। मन्द्रैः = गम्भीरैः। प्रतिनिनदैः = प्रतिध्वनिभिः। सम्मूर्च्छन् = वर्धमानः। रथानाम् = देवाङ्गनारथयानानाम्। ध्वनिः = शब्दः।

सप्तमः सर्गः १०५

घनरवशङ्कया = मेघगर्जितभ्रान्त्या । उद्ग्रीवैः = कृतोच्चग्रीवैः । मयूरैः = केकिभिः । सोत्कण्ठम् = उत्कण्ठया सहितम् । उपशुश्रुवे = उपश्रुतः । अत्र भ्रान्तिमदलंकारः ।

कोषः—'प्रवाहो निर्झरो झरः' इत्यमरः । 'भूमिरूर्ध्वमभित्यका' इत्यमरः । 'मन्द्रस्तु गम्भीर' इत्यमरः ।

हिन्दी—कल कल निनाद करते हुए झरनों से युक्त, पर्वत की ऊँची भूमि पर गम्भीर प्रतिध्वनि से बढ़ती हुई रथों की ध्वनि को घन-गर्जन की शंका से मयूरों ने गर्दन ऊपर उठा-उठाकर बड़ी उत्कण्ठा से सुना ॥ २२ ॥

सम्भिन्नमविरलपातिभिर्मयूखै-
र्नीलानां भृशमुपमेखलं मणीनाम् ।
विच्छिन्नामिव वनिता नभोऽन्तराले
वप्राम्भःस्रुतिमवलोकयाम्बभूवुः ॥ २३ ॥

अन्वयः—अविरलपातिभिः उपमेखलं नीलानां मणीनां मयूखैः भृशं सम्भिन्नां नभोऽन्तराले विच्छिन्नाम् इव वप्राम्भःस्रुतिम् वनिताः अवलोकयाम्बभूवुः ।

विग्रहः—अविरलं पतन्तीति तैरविरलपातिभिः । मेखलानां निकटे = उपमेखलम् । नभसः अन्तराले = नभोऽन्तराले । वप्राणामम्भांसि तेषां स्रुतिस्ताम् = वप्राम्भःस्रुतिम् ।

अर्थः—अविरलपातिभिः = निरन्तरप्रसारिभिः । उपमेखलं = तटेषु । नीलानाम् = असितानाम् । मणीनाम् = विद्रुमादीनाम् । मयूखैः = किरणैः । भृशम् = महत् । सम्भिन्नाम् = एकीभूताम् । नभोऽन्तराले = वियदन्तराले । विच्छिन्नाम् = प्रच्छन्नाम् । इव । वप्राम्भःस्रुतिं = वप्रोदकधाराम् । वनिताः = अप्सरसः । अवलोकयाम्बभूवुः = अवलोकयामासुः । अत्र सङ्करालङ्कारः ।

कोषः—'श्रोणिस्थानेऽद्रिकटके कटिबन्धेऽसिबन्धने' इति यादवः ।

हिन्दी—सुरसुन्दरियों ने ऊपर से नीचे की ओर अविरल गति से बहते हुए झरनों को देखा कि वे आकाश के अन्तराल में अदृश्य से दिखाई पड़ने लगे क्योंकि इन्द्रकील पर्वत के निचले भाग में नीलमणियों की किरणें बराबर निकल रहीं थीं अतः झरनों का प्रवाह भी नीला-सा लग रहा था ॥ २३ ॥

१०६ | किरातार्जुनीयम्

आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय
क्रुध्यन्तो धियमवमत्य धूर्गतानाम्।
सव्याजं निजकरिणीभिरात्तचित्ताः
प्रस्थानं सुरकरिणः कथञ्चिदीषुः ॥ २४ ॥

अन्वयः—धूर्गतानां धियम् अवमत्य आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय क्रुध्यन्तः सव्याजं निजकरिणीभिः आत्तचित्ताः सुरकरिणः प्रस्थानं कथंचिद् ईषुः।

विग्रहः—धुरं गतास्तेषां = धूर्गतानाम्। आसन्नायां द्विपपदव्यां यो मदानिलस्तस्मै = आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय। व्याजेन सहितं = सव्याजम्। निजैः करिणीभिः = निजकरिणीभिः। आत्तानि चित्तानि येषां ते = आत्तचित्ताः। सुराणां करिणः = सुरकरिणः।

अर्थः—धूर्गतानाम् = नियन्तृणाम्। धियम् = बुद्धिम्, वाज्ञामित्यर्थः। अवमत्य = तिरस्कृत्य। आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय = आसन्नवनगजमार्गमदपवनाय। क्रुध्यन्तः = कुप्यन्तः। सव्याजम् = सकपटम्। निजकरिणीभिः = स्वेभीभिः। आत्तचित्ताः = आकृष्टचित्ताः। सुरकरिणः = देवगजाः। प्रस्थानम् = गमनम्। कथञ्चित् = कष्टेन। ईषुः = अभिलेषुः।
कोषः—'कुञ्जरो वारणः करी' इत्यमरः।

हिन्दी—अपने महावतों की आज्ञा का उल्लंघन कर निकटवर्त्ती किसी दूसरे जङ्गली हाथी की मदगन्ध को सूँघने से कुपित बने हुए वे सुरगज, अपनी हथिनियों द्वारा बहाना करके चित्त आकृष्ट हो जाने पर जैसे तैसे आगे बढ़ सके ॥

---

नीरन्ध्रं पथिषु रजो रथाङ्गुन्नं पर्यस्यन्नवसलिलारुणं वहन्ती।
आतेने वनगहनानि वाहिनी सा घर्मान्तक्षुभितजलेव जह्नु्कन्या ॥ २५ ॥

अन्वयः—नीरन्ध्रं पथिषु रथाङ्गुन्नं पर्यस्यन्नवसलिलारुणं रजः वहन्ती सा वाहिनी घर्मान्तक्षुभितजला जह्नु्कन्या इव वनगहनानि आतेने।

विग्रहः—निर्गतं रन्ध्रम् यस्मात् तत् = नीरन्ध्रम्। रथानामङ्गानि तैः नुन्नं = रथाङ्गुन्नम्। नवं सलिलं = नवसलिलम्। पर्यस्यत् नवसलिलमिव अरुणम् = पर्यस्यन्नवसलिलारुणम्। घर्मस्यान्ते = घर्मान्ते क्षुभितं जलं यस्याः सा = घर्मान्तक्षुभितजला। जह्नोः कन्या = जह्नु्कन्या। वनानि च तानि गहनानि = वनगहनानि।