संक्षिप्त कूर्मपुराण

संक्षिप्त कूर्मपुराण
Kurma Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
DevanagariHindipublished506 पृष्ठ
पृष्ठ 47, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 47
| * अध्याय ४ * | ३७ |
|---|
| एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात्।<br>नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः ॥ ३४ ॥<br><br>पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च।<br>महदादयो विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥ ३५ ॥<br>एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत्।<br>विशेषेभ्योऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम् ॥ ३६ ॥<br><br>तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः।<br>प्राकृतेऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥ ३७ ॥<br><br>स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते।<br>आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ ३८ ॥<br><br>यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम्।<br>हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्त्तिं सनातनम् ॥ ३९ ॥<br>मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः।<br>गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः ॥ ४० ॥<br><br>तस्मिन्नण्डेऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्।<br>चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना ॥ ४१ ॥<br>अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतोऽण्डं समावृतम्।<br>आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः ॥ ४२ ॥<br><br>तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम्।<br>आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् ॥ ४३ ॥<br><br>भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान्।<br>एते लोका महात्मानः सर्वतत्त्वाभिमानिनः ॥ ४४ ॥<br>वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः।<br>ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः ॥ ४५ ॥<br><br>सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः।<br>एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् ॥ ४६ ॥ | ये सातों महात्मा (महत्, अहंकार आदि तत्त्व) एक-दूसरेके आश्रित होनेके कारण बिना सम्पूर्ण रूपसे मिले सृष्टि करनेमें समर्थ नहीं हो सके ॥ ३४ ॥ पुरुषसे अधिष्ठित और अव्यक्तसे अनुगृहीत होनेके कारण महत्तत्त्वसे लेकर विशेष (पञ्चभूत)-पर्यन्त वे सभी (तत्त्व) अण्डको उत्पन्न करते हैं ॥ ३४-३५ ॥<br>विशेषों (महाभूतों)-से एक बारमें ही जलके बुलबुलेके समान तथा जलमें स्थित वह बृहत् अण्ड उत्पन्न हुआ। उसी (बृहत् अण्ड)-में परमेष्ठीके (सृष्टिस्वरूप) कार्यका करण सिद्ध (निष्पन्न) हुआ। प्राकृत अण्डमें क्षेत्रज्ञ आविर्भूत हुआ जो ब्रह्मा नामसे कहलाया। वे प्रथम शरीर धारण करनेवाले हैं। वे पुरुष कहलाते हैं और समस्त प्राणियोंके आदिकर्ता वे ब्रह्मा सर्वप्रथम उत्पन्न हुए। प्रधानसे परमें स्थित उस पुरुषको हंस, हिरण्यगर्भ, कपिल, छन्दोमूर्ति तथा सनातन कहा जाता है ॥ ३६-३९ ॥<br>उस परमात्माका गर्भवेष्टन था मेरु, पर्वत थे गर्भके आवरणरूप चर्म-जरायु तथा गर्भोदक थे सभी समुद्र। उस अण्डमें देवताओं, असुरों तथा मनुष्योंसहित सम्पूर्ण विश्व उत्पन्न हुआ तथा ग्रहों, नक्षत्रोंसहित वायु, सूर्य एवं चन्द्रमा भी उत्पन्न हुए ॥ ४०-४१ ॥<br>अण्ड (ब्रह्माण्ड) बाहरकी ओर अपनेसे दस गुने अधिक जलसे घिरा हुआ है और जल बाहरसे अपनेसे दस गुने अधिक तेजसे आवृत है। तेज बाहरसे अपनेसे दस गुने अधिक वायुसे आवृत है। इसी प्रकार वायु आकाशसे आवृत है और आकाश भूतादि अर्थात् अहंकारसे घिरा हुआ है। जैसे अहंकार महत्तत्त्वसे आवृत है, वैसे ही महत्तत्त्व अव्यक्तसे आवृत है। ये लोक सर्वतत्त्वाभिमानी महान् स्वरूप-वाले हैं ॥ ४२-४४ ॥<br>उन (लोकों)-में उन्हींके आत्मरूप ऐश्वर्यसम्पन्न तथा योगधर्मा (योगधर्मसे युक्त) पुरुष निवास करते हैं और अन्य भी जो तत्त्वचिन्तक हैं, वे भी निवास करते हैं। (वे सभी पुरुष) सर्वज्ञ, शान्त रजोगुणवाले अर्थात् सत्त्वसम्पन्न तथा नित्य ही अत्यन्त प्रसन्न मनवाले हैं। ब्रह्माण्ड इन्हीं प्राकृत सात आवरणोंसे आवृत है ॥ ४५-४६ ॥ |