भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 221, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 221

२०६ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् [लघु०] सञ्ज्ञा-सूत्रम्—(१५८) अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयो । १।१।३५॥ बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य प्राप्ता सञ्ज्ञा जसि वा। अन्तरे, अन्तरा वा गृहाः, बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे, अन्तरा वा शाटकाः, परिधानीया इत्यर्थः ॥ अर्थ —बाह्य और परिधानीय अर्थ में अन्तरशब्द की सर्वत्र प्राप्त सर्वनाम- सञ्ज्ञा जस् में विकल्प से हो । व्याख्या—अन्तरम् ।१।१। बहिर्योगोपसंव्यानयोः ।७।२। जसि ।७।१। विभाषा ।१।१।१। (विभाषा जसि से) । सर्वनाम ।१।१।१। (सर्वादीनि सर्वनामानि से) । समास — बहिः=अनावृतो देशः तेन योगः=सम्बन्धो यस्य स बहिर्योगः, बहुव्रीहि समास । उपसंव्रीयते=परिधीयते इत्युपसंव्यानम् । अन्तरोयोपसंव्यानपरिधानान्यधोंऽशुके इत्यमरः । बहिर्योगश्च उपसंव्यानञ्च=बहिर्योगोपसंव्याने। तयोः=बहिर्योगोपसंव्या- नयोः । इतरेतरद्वन्द्व । अर्थ —(बहिर्योगोपसंव्यानयोः) बाहर से सम्बद्ध वस्तु अर्थ में तथा नीचे पहनने योग्य वस्त्रादि अर्थ में (अन्तरम्) अन्तरशब्द (जसि) जस् परे होने पर (विभाषा) विकल्प कर के (सर्वनाम) सर्वनामसञ्ज्ञक होता है । बाह्य अर्थात् बाहरस्थित तथा नीचे पहनने योग्य वस्त्रादिक अर्थ में अन्तरशब्द की इसी प्रकार के गणसूत्र द्वारा जो सर्वनामसञ्ज्ञा सर्वत्र प्राप्त थी उसी का यहां जस् में विकल्प किया गया है। सर्वनामपक्ष में जस् को शी, अनुबन्धलोप तथा गुण एकादेश हो—'अन्तरे' बनेगा। तदभावपक्ष में पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेश करने पर—'अन्तरा ' सिद्ध होगा। अन्तरे, अन्तरा वा गृहाः (बाहरस्थित घर। प्रायः चाण्डाल आदियों के घर नगर की चारदिवारी से बाहर ही हुआ करते हैं । देखें मनुस्मृति—१०।५१) । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः (नीचे पहनने योग्य वस्त्र=धोती आदि) । बहिर्योगोपसंव्यानयोः किम् ? अनयोर्ग्रामयोर् अन्तरे तापसः प्रतिवसति (इन दो गांवों के मध्य तपस्वी रहता है) । यहां 'अन्तर' शब्द का अर्थ 'मध्यदेश' है। अतः सर्वनामसञ्ज्ञा न होने से सर्वनाम-कार्य न होंगे। [यह प्रत्युदाहरण गणसूत्र का ही है । एवम्—आवयोरन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमाः ( ) ।] इसी प्रकार—'इमे अत्यन्तरा मम'। [लघु०] विधि-सूत्रम्—(१५६) पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ।७।१।१६॥ एभ्यो ङसिंङ्योः स्मात्स्मिनौ वा स्तः । पूर्वस्मात्, पूर्वात् । पूर्वस्मिन्, पूर्वे । एवम्परादीनाम् । शेषं सर्ववत् ॥ अर्थ —पूर्व आदि नौ शब्दों से परे ङसिं और ङि को क्रमशः स्मात् और स्मिन् आदेश विकल्प से हों। व्याख्या —पूर्वादिभ्यः ।५।३। नवभ्यः ।५।३। ङसिंङ्योः ।६।२। स्मात्स्मिनौ ।१।२। (ङसिंङ्योः स्मात्स्मिनौ से) । वा इत्यव्ययपदम् । अर्थ —(पूर्वादिभ्यः) पूर्व आदि (नवभ्यः) नौ शब्दों से परे (ङसिंङ्योः) ङसिं और ङि के स्थान पर (वा) विकल्प कर के (स्मात्स्मिनौ) स्मात् और स्मिन् आदेश होते हैं ।