लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

अजन्त-पुंल्लिङ्ग-प्रकरणम् २०७ पूर्वोक्त त्रिसूत्री (१५६, १५७, १५८) में स्थित पूर्व आदि नौ शब्दों का उन्हीं अर्थों में यहां ग्रहण है। गणसूत्रों द्वारा नित्य सर्वनामसञ्ज्ञा विहित होने से इन से परे स्मात् और स्मिन् आदेश (१५४) नित्य प्राप्त होते थे। अब इस सूत्र से विकल्प किया जाता है। पूर्वस्मात्, पूर्वस्मिन्। पक्ष में रामवत् प्रक्रिया होकर— पूर्वात्, पूर्वे। इन सब की रूपमाला यथा— (१) पूर्व (प्रथम आदि) (२) पर (दूसरा आदि) प्र० पूर्वः पूर्वौ { पूर्वे प्र० परः परौ { परे पूर्वाः पराः द्वि० पूर्वम् " पूर्वान् द्वि० परम् " परान् तृ० पूर्वेण पूर्वाभ्याम् पूर्वैः तृ० परेण पराभ्याम् परैः च० पूर्वस्मै " पूर्वेभ्यः च० परस्मै " परेभ्यः प० { पूर्वस्मात् " " प० { परस्मात् " " पूर्वात् परात् ष० पूर्वस्य पूर्वयोः पूर्वेषाम् ष० परस्य परयोः परेषाम् स० { पूर्वस्मिन् " पूर्वेषु स० { परस्मिन् " परेषु पूर्वे परे सं० हे पूर्व ! हे पूर्वौ ! { हे पूर्वे ! सं० हे पर ! हे परौ ! { हे परे ! हे पूर्वाः ! हे पराः ! (३) अवर (न्यून आदि) (४) दक्षिण (दाहिना आदि) प्र० अवरः अवरौ { अवरे प्र० दक्षिणः दक्षिणौ { दक्षिणे अवराः दक्षिणाः द्वि० अवरम् " अवरान् द्वि० दक्षिणम् " दक्षिणान् तृ० अवरेण अवराभ्याम् अवरैः तृ० दक्षिणेन दक्षिणाभ्याम् दक्षिणैः च० अवरस्मै " अवरेभ्यः च० दक्षिणस्मै " दक्षिणेभ्यः प० { अवरस्मात् " " प० { दक्षिणस्मात् " " अवरात् दक्षिणात् ष० अवरस्य अवरयोः अवरेषाम् ष० दक्षिणस्य दक्षिणयोः दक्षिणेपाम् स० { अवरस्मिन् " अवरेषु स० { दक्षिणस्मिन् " दक्षिणेपु अवरे दक्षिणे सं० हे अवर ! हे अवरौ ! { हे अवरे ! सं० हे दक्षिण ! हे दक्षिणौ ! { हे दक्षिणे ! हे अवराः ! हे दक्षिणाः ! (५) उत्तर (अगला आदि) (६) अपर (दूसरा आदि) प्र० उत्तरः उत्तरौ { उत्तरे प्र० अपरः अपरौ { अपरे उत्तराः अपराः द्वि० उत्तरम् " उत्तरान् द्वि० अपरम् " अपरान्