लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

३६० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्यां प्र० पूषा‡ पूषणौ† पूषण † प० पूष्ण * पूषभ्याम् पूषभ्य द्वि० पूषणम्† ,† पूष्ण * ष० ,, * पूष्णो * पूष्णाम्* तृ० पूष्णा* पूषभ्याम् पूषभि स० पूष्णि पूषणि✓ ,, पूषसु च० पूष्णे* ,, पूषभ्य स० हे पूषन्' हे पूषणौ' हे पूषण ' ‡ इनहन्पूषार्यम्णां शौ (२८४), सौ च (२८५) । † ष्ट हन्निति नियमात् दीर्घ । णत्वमत्र अट्कु० (१३८) इति सूत्रेण भवति । भसञ्ज्ञकेषु तु अल्लोपे कृते रषाभ्या नो ण समानपदे (२६७) इति णत्व बोध्यम् । *अल्लोपोऽन (२४७) । ✓ विभाषा ङिश्यो (२४८) । अर्यमन् (सूर्य) । इवन्वुक्षन्० (उणा० १५७) इत्युणादिसूत्रेण अर्योपपदाद् माङ माने (जुहो० आ०) इत्यस्माद्धातो कनिन्प्रत्ययान्तो निपात्यते । रूपमाला यथा- प्र० अयमा अर्यमणौ अर्यमण प० अर्यम्ण अर्यमभ्याम् अर्यमभ्य द्व० अर्यमणम् ,, अर्यम्ण ष० ,, अर्यम्णो अर्यम्णाम् तृ० अर्यम्णा अर्यमभ्याम् अर्यमभि स० अर्यम्णि,अर्यमणि ,, अर्यमसु च० अर्यम्णे ,, अर्यमम्य स० हे अर्यमन्' अर्यमणौ' अर्यमण ' णत्व सर्वत्र अट्कु० (१३८) सूत्र से ही होता है। यशस्विन् (यशस्वी = कीर्तिमान्) । [यशोऽस्यास्तीति -- यशस्वी, अस्माया- मेधास्रजो विनिः (११८४) इति मत्वर्थे विनिप्रत्यय ] । रूपमाला यथा- प्र० यशस्वी यशस्विनौ यशस्विन प० यशस्विन यशस्विभ्याम् यशस्विम्य द्वि० यशस्विनम् ,, ,, ष० ,, यशस्विनो यशस्विनाम् तृ० यशस्विना यशस्विभ्याम् यशस्विभि स० यशस्विनि ,, यशस्विषु च० यशस्विने ,, यशस्विम्य स० हे यशस्विन्' यशस्विनौ' यशस्विन ' नोट-यहाँ 'यशस्विन्' में विन्प्रत्यय होने से 'इन्' अनर्थक तथा शार्ङ्गिन्' म इनप्रत्यय होने से इन्' सार्थक है-समुदायो ह्यर्थवान् तदेकदेशोऽनर्थक । सार्थक और अनर्थक के मध्य सार्थक का ही ग्रहण किया जाता है, अत इस के अनुसार 'यशस्विन्' आदि शब्दो मे इनहन्० (२८४) तथा सौ च (२८५) सूत्र प्रवृत्त नही हो सकते थे । परन्तु इस विषय की-अनिन्स्मन्गहणान्यर्थवता चानर्थकन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति (जिन सूत्रो मे अन्, इन्, अस्, मन् का ग्रहण हो वे सूत्र इन के सार्थक अथवा अनर्थक होने पर भी एतदन्तो मे प्रवृत्त हो जाते हैं) । इस परिभाषा से १ परिभाषोदाहरणानि यथा -राज्ञ इत्यत्र अन् अर्थवान्, दाम्न इत्यत्र तु अनर्थक । शाङ्गों इत्यत्र इन् अर्थवान्, यशस्वी इत्यत्र तु अनर्थक । सुपया इत्यत्र अस् अर्थ- वान्, सुश्रोता इत्यत्र तु अनर्थक । अमन्तत्वाद् उभयत्र दीर्घ (३४३) । सुशर्मा इत्यत्र मन् अर्थवान्, सुप्रथिमा इत्यत्र तु अनर्थक । मन (४।१।१०) इति उभयत्र न ङीप् ।