भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 420, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 420

हलन्त-पुंल्लिङ्ग-प्रकरणम् ४०५ (६) सूत्रों की व्याख्या करें— १. एकाजुत्तरपदे णः । २. हो हन्तेर्जिण्णन्नेषु । ३. सौ च । ४. न संयोगाद्वमन्तात् । ५. उगीदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः । ६. न ङिसम्बु- द्ध्योः । ७. थो न्थः । ८. अष्टाभ्य औश् । ६. इन्हन्पूषार्यम्णां शौ । १०. अर्वणस्त्रसावनञः । (७) ऽनुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः वार्त्तिक का भाव प्रतिपादन करें । (८) (क) क्या 'ज्ञ' तथा 'क्ष' स्वतन्त्र वर्ण हैं ? विवेचनात्मक नोट लिखें । (ख) अर्वणस्त्रसावनञः द्वारा प्रतिपादित 'तृ' आदेश अनेकाल् होने पर भी क्यों सर्वादेश नहीं होता ? (ग) मघवा बहुलम् सूत्र में 'बहुलम्' ग्रहण का क्या प्रयोजन है ? (घ) 'अष्टानाम्' पर दोनो पक्षो की प्रक्रियाएं स्पष्ट करें । (ङ) अष्टन आ विभक्तौ द्वारा विहित आकार कैसे वैकल्पिक है ? --:: ० ::-- अब जकारान्त पुंल्लिङ्गों का वर्णन करते हैं— [लघु०] विधि-सूत्रम्— (३०१) ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ।३।२।५६॥ एभ्यः क्विन् स्यात् १। अञ्चेः सुँप्युपपदे । युजिक्रुञ्चोः केवलयोः । क्रुञ्चेर्नलोपाभावश्च निपात्यते । कनावितौ ॥ अर्थः—ऋत्विज्, दधृष्, स्रज्, दिश्, उष्णह्—ये पांच क्विन्नन्त शब्द नि- पातित किये जाते हैं; तथा सुबन्त उपपद होने पर 'अञ्चु' धातु से, उपपदरहित युजिं और क्रुञ्च् धातु से भी क्विन् प्रत्यय हो जाता है। किञ्च क्विन् परे रहते क्रुञ्च् के नकार का लोप भी नहीं होता । व्याख्या—ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिफ् ।१।१। अञ्चुयुजिक्रुञ्चाम् ।६।३। च इत्य- व्ययपदम् । क्विन् ।१।१। (स्पृशोऽनुदके क्विन् से)। समासः—ऋत्विक् च दधृक् च स्रक् च दिक् च उष्णिफ् च = ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिफ्, समाहारद्वन्द्वः । अञ्चुँश्च युजिश्च क्रुङ् चँ = अञ्चुयुजिक्रुञ्चः, तेषाम् = अञ्चुयुजिक्रुञ्चाम्, इतरेतरद्वन्द्वः । पञ्चम्यर्थे सौत्रत्वात्षष्ठी । इस सूत्र में दो वाक्य हैं—१. ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिफ् । २. अञ्चुं- युजिक्रुञ्चां च क्विन् । पहले वाक्य में पाणिनि ने बने बनाये पांच शब्द गिनाये है । सूत्रकार का स्वयं सब कार्य कर के पढ़ देना निपातन कहाता है२। इन पांच शब्दों का निपातन किया गया है । 'क्विन्' के प्रकरण में पढ़े जाने के कारण इन शब्दों को १. एभ्यः क्विन् स्यात् — यह वचन ऋत्विज् आदि पांच शब्दों के अन्तर्गत यज् आदि पञ्च धातुओं को तथा सूत्र में साक्षात् पढ़े अञ्चु आदि तीन धातुओं को लक्ष्य कर के कहा गया है । २. लक्षणं विनैव निपतति = प्रवर्त्तते लक्ष्येषु इति निपातनम् ।