भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 460, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 460

हलन्त-पुंल्लिङ्ग-प्रकरणम् ४४५ प्र० सम्यङ् सम्यञ्चौ सम्यञ्चः । प० समीचः सम्यग्भ्याम् सम्यग्भ्यः द्वि० सम्यञ्चम् " समीचः ष० " समीचोः समीचाम् तृ० समीचा सम्यग्भ्याम् सम्यग्भिः स० समीचि " सम्यक्षु च० समीचे " सम्यग्भ्यः सं० हे सम्यङ् ! सम्यञ्चौ ! सम्यञ्चः! [लघु०] विधि-सूत्रम्—(३३६) सहस्य सध्रिः ।६।३।६४॥ वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे [सहस्य सध्र्यादेशः स्यात्]। सध्र्यङ् ॥ अर्थः—वप्रत्ययान्त अञ्चु धातु परे होने पर 'सह' के स्थान पर 'सध्रि' आदेश हो। व्याख्या—वप्रत्ययान्ते ।७।१। अञ्चतौ ।७।१। (विष्वग्देवयोश्च० से)। सहस्य ।६।१। सध्रिः ।१।१। अर्थः—(वप्रत्यये) जिस से 'व्' प्रत्यय किया गया हो ऐसे (अञ्चतौ) अञ्चु धातु के परे होने पर (सहस्य) 'सह' के स्थान पर (सध्रिः) 'सध्रि' आदेश हो। अनेकाल्परिभाषा से यह सर्वादेश होगा। यहां भी अनुनासिक न होने से सध्रि के इकार की इत्सञ्ज्ञा नहीं होती। 'सह' पूर्वक 'अञ्चु' धातु से पूर्ववत् क्विन्, उस का सर्वापहारलोप, नकारलोप तथा सहस्य सध्रिः (३३६) ने 'सह' के स्थान पर 'सध्रि' आदेश होकर—'सध्रि अच्' । अब प्रातिपदिकसञ्ज्ञा होकर सुं आदि प्रत्ययों की उत्पत्ति होती है। सध्रि अच् + सु । नुँम् आगम, उँम्लोप, सुँलोप, संयोगान्तलोप तथा क्विन्प्रत्य- यस्य कुः (३०४) से नकार को ङकार करने से—सध्रि अङ् = 'सध्रयङ्' प्रयोग सिद्ध होता है। सध्रयञ्चौ, सध्रयञ्चः—आदि में पूर्ववत् 'अनुस्वारपरसवर्ण' कर लेने चाहियें। सध्रि अच् + अस् (शस्) । अचः (३३५) द्वारा अकारलोप तथा चौ (३३६) द्वारा पूर्व अण् इकार को दीर्घ करने से 'सध्रीचः' । 'सध्रयच्' (साथ चलने वाला, साथी) शब्द की रूपमाला यथा— प्र० सध्रयङ् सध्रयञ्चौ सध्रयञ्चः प० सध्रीचः सध्रयग्भ्याम् सध्रयग्भ्यः द्वि० सध्रयञ्चम् " सध्रीचः ष० " सध्रीचोः सध्रीचाम् तृ० सध्रीचा सध्रयग्भ्याम् सध्रयग्भिः स० सध्रीचि " सध्रयक्षु च० सध्रीचे " सध्रयग्भ्यः सं० हे सध्रयङ्! सध्रयञ्चौ! सध्रयञ्चः! [लघु०] विधि-सूत्रम्—(३४०) तिरसस्तिर्यलोपे ।६।३।६३॥ अलुप्ताकारेऽञ्चतौ वप्रत्ययान्ते परे तिरसस्तिर्यादेशः स्यात् । तिर्यङ् । तिर्यञ्चौ । तिरश्चः । तिर्यग्भ्याम् ॥ अर्थः—जिस के अकार का लोप नहीं हुआ ऐसी वप्रत्ययान्त अञ्चु धातु के परे होने पर 'तिरस्' को 'तिरि' आदेश हो। व्याख्या—अलोपे ।७।१। वप्रत्यये ।७।१। अञ्चतौ ।७।१। (विष्वग्देवयोश्च