भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 472, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 472

हलन्त-पुंल्लिङ्ग-प्रकरणम् ४५७ [लघु०] गुप्, गुव् । गुपौ । गुपः । गुब्भ्याम् ॥ व्याख्या—गुप्(रक्षा करने वाला) । गोपायतीति — गुप् । गुपू रक्षणे (भ्वा० प०) इत्यस्मात् क्विप् च (८०२) इति क्विपि तस्य च सर्वापहारलोपे 'गुप्' इति शब्दः सिध्यति । रूपमाला यथा— प्र० गुप्-व्* गुपौ गुपः प० गुपः गुब्भ्याम् गुब्भ्यः द्वि० गुपम् ,, गुपः ष० ,, गुपोः गुपाम् तृ० गुपा गुब्भ्याम्‡ गुब्भिः स० गुपि ,, गुप्सु† च० गुपे ,, गुब्भ्यः सं० हे गुप्-व् ! हे गुपौ ! हे गुपः ! *सुंलोप, जश्त्व, चर्व्व । ‡झलां जशोऽन्ते । †जश्त्व, चर्व्व । (यहां पकारान्त पुंलिङ्ग शब्दों का विवेचन समाप्त होता है।) —:०:— अब शकारान्त पुंलिङ्गों का वर्णन करते है— [लघु०] विधि-सूत्रम्— (३४७) त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च । ३।२।६०॥ त्यदादिषूपपदेष्वज्ञानार्थाद् दृशेः कञ् स्याच्चात् क्विन्न् ॥ अर्थः— त्यद् आदि शब्दों के उपपद रहने पर ज्ञानभिन्न अर्थ के वाचक 'दृश्' धातु से कञ् तथा क्विन् प्रत्यय हो । व्याख्या—त्यदादिषु ।७।३। दृशः ।५।१। अनालोचने ।७।१। कञ् ।१।१। च इत्यव्ययपदम् । क्विन्न् ।१।१। (स्पृशोऽनुदके क्विन् से) । समासः—आलोचनं ज्ञानम्, न आलोचनाम् = अनालोचनम्, तस्मिन् = अनालोचने । नञ्तत्पुरुषसमासः । अर्थः— (त्यदादिषु) त्यद् आदि उपपद अर्थात् समीप ठहरने पर (अनालोचने) ज्ञान से भिन्न अर्थ में (दृशः) दृश् धातु से (कञ्) कञ् प्रत्यय (च) तथा (क्विन्न्) क्विन्न् प्रत्यय होता है । अष्टाध्यायी के तृतीयाध्याय के प्रथमपाद में धातोः (७६६) यह अधिकार चलाया गया है । यह अधिकार तृतीयाध्याय की समाप्तिपर्यन्त जाता है । इस अधि- कार में सप्तम्यन्त पदों की तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् (६५३) सूत्र द्वारा उपपदसञ्ज्ञा की जाती है । उपपदसञ्ज्ञा का प्रयोजन उपपदमतिङ् (६५४) सूत्र द्वारा समास कर पूर्व- निपात करना है । यह सब समासों में स्पष्ट हो जायेगा । यहां पर 'त्यदादिषु' सप्त- म्यन्त होने से उपपद है । तादृश् (उसके समान दिखाई देने वाला अर्थात् वैसा) । स इव पश्यतीति विग्रहः । कर्मकर्तरि प्रयोगः । ज्ञानविषयो भवतीत्यर्थः । दृशेरत्र ज्ञानविषयत्वापत्तिमात्रवृत्तित्वा- दज्ञानार्थता । 'तद्'पूर्वक अज्ञानार्थक' दृश् (भ्वा० प०) धातु से त्यदादिषु० (३४७) १. यहां दृश् धातु का अर्थ देखना नहीं अपितु कर्मकर्तृप्रक्रियावशात् दिखाई देना या दीखना है । 'देखना' ज्ञान है, दीखना नहीं । अतः यह अज्ञानार्थक है । यदि दृश् धातु ज्ञानार्थक होगी तो ये कञ्-क्विन् न होंगे, तब कर्मण्यण् (७६०) से अण्