भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 501, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 501

४८६ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्यां इदम् + ङि (डि) = इद + ङि = इदा + ङि । यहां डेराम्नद्याम्नीभ्यः (१६८) से ङि को आम्, सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च (२२०) से स्याट् आगम और आप् को ह्रस्व, हलि लोपः (२७७) से इद् का लोप तथा सवर्णदीर्घ करने पर— अस्याम् । इदम् + सुप् = इद + सु = इदा + सु = आसु [ हलि लोपः (२७७) ] । 'इदम्' (यह) शब्द की स्त्रीलिङ्ग में रूपमाला यथा — प्र० इयम् इमे इमा | प० अस्या आभ्याम् आभ्यः द्वि० इमाम् " " | ष० " अनयोः आसाम् तृ० अनया आभ्याम् आभिः | स० अस्याम् " आसु च० अस्यै " आभ्यः सम्बोधन प्रायः नहीं होता । नोट—अन्वादेश में द्वितीया, टा और ओस् विभक्तियों के परे होने पर द्वितीया- टौस्स्वेनः (२८०) से इदम् को एन आदेश हो जाता है । तब टाप् प्रत्यय होकर विभक्ति कार्य करने से—एनाम्, एने, एनाः, एनया, एनयोः—रूप बन जाते हैं। (यहां मकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों का विवेचन समाप्त होता है ।) [लघु०] त्यदाद्यत्वम् । टाप्—स्या, त्ये, त्याः । एव तद्, एतद् ॥ व्याख्या—त्यद् (वह) । 'त्यद्' शब्द के पुंल्लिङ्ग में रूप दर्शाए जा चुके हैं। अब स्त्रीलिङ्ग में रूप दर्शाए जाते हैं— त्यद् + स् (सुँ) । त्यदाद्यत्व, पररूप, टाप्, सवर्णदीर्घ, तदोः सः सावनन्त्ययोः (३१०) से तकार को सकार तथा हल्ङ्याब्भ्य० (१७६) से अपृक्त सकार का लोप होकर—स्या । त्यद् + औ = त्य + औ = त्या + औ । औङ आपः (२१६) से शी आदेश तथा अनुबन्धलोप कर गुण करने से—त्ये । आगे सर्वत्र त्यदाद्यत्व पररूप और टाप् होकर 'त्या' रूप बन जाता है । तब इस की प्रक्रिया 'सर्वा'शब्दवत् होती है । रूपमाला यथा— प्र० स्या त्ये त्याः | प० त्यस्याः त्याभ्याम् त्याभ्यः द्वि० त्याम् " " | ष० " त्ययोः त्यासाम् तृ० त्यया त्याभ्याम् त्याभिः | स० त्यस्याम् " त्यासु च० त्यस्यै " त्याभ्यः सम्बोधन प्रायः नहीं होता । तद् (वह) । 'तद्' शब्द की भी प्रक्रिया 'त्यद्' शब्द के समान होती है। तद् + सुँ । त्यदाद्यत्व, पररूप, टाप्, सवर्णदीर्घ होकर—'ता + स्' । अब तदोः सः सावनन्त्ययोः (३१०) से तकार को सकार तथा हल्ङ्याब्भ्य० (१७६) से सुँ का लोप होकर— सा । 'तद्' शब्द की स्त्रीलिङ्ग में रूपमाला यथा— प्र० सा ते ताः | प० तस्याः ताभ्याम् ताभ्यः द्वि० ताम् " " | ष० " तयोः तासाम् तृ० तया ताभ्याम् ताभिः | स० तस्याम् " तासु च० तस्यै " ताभ्यः | सम्बोधन प्रायः नहीं होता ।