लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 540, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ेंअव्यय-प्रकरणम् ५२५ कं (शिरः) धारयतीति कन्धरा = ग्रीवा । ४. निन्दनीय—कं (कुत्सितः) दर्पोऽस्येति कन्दर्पः=कामः । [४८] शम्* ॥ १. सुख, शान्ति, कल्याण—शं (कल्याणं) करोतीति शङ्करः । शङ्करः शं करोतु नः । शं (सुखम्) अस्त्यस्येति शंयुः = सुखी । पूर्ववद् युस् । नोट—कम्-शम्शब्दयोर्विभक्तिप्रतिरूपकाव्ययत्वे सिद्धे स्वरादौ पाठश्चिन्त्य इति केचिदाहुः । [४९] सहसा* ॥ १. बिना, विचारे, एकदम, अचानक—सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः पर- मापदां पदम् (किरात० २.३०) । सहसोत्पतिताः सर्वे स्वासनेभ्यः ससंभ्रमम् (रामा- यण० २.१६.४) । [५०] विना* ॥ १. बिना, बगैर—दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना (हितोप० १.१८) । नोट—इस अव्यय के योग में पृथग्विनानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् (२.३. ३२) सूत्र से द्वितीया, तृतीया तथा पञ्चमी विभक्ति का विधान है । [५१] नाना* ॥ १. बिना, बगैर—नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा (गणरत्न०), विना स्त्री के लोकयात्रा निष्फल है । २. अनेक प्रकार के—नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः (नीति० ३७) । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः (गीता० १.६) । ३. पृथक् रूप में—मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति (कठो० ४.१०) । विश्वं न नाना शम्भुना (वोपदेव), यह जगत् शम्भु से पृथक् नहीं । नोट—इस अव्यय के योग में भी पूर्वोक्तसूत्र से द्वितीया, तृतीया तथा पञ्चमी विभक्ति का विधान है । वक्तव्य—विना और नाना का पाठ भी 'वत्' की तरह यहां स्वरादियों में व्यर्थ सा प्रतीत होता है । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (३६८) से ही इन की अव्यय- संज्ञा सिद्ध हो सकती है । [५२] स्वस्ति* ॥ १. मङ्गल, कल्याण, सुख—स्वस्त्यस्तु ते (रघु० ५.१७) । स्वस्ति भवते (शाकुन्तल० २) । नोट—इस अव्यय के योग में नमःस्वस्तिस्वाहास्वधाऽलंवषड्योगाच्च (८६८) सूत्र से चतुर्थी विभक्ति का विधान है । [५३] स्वधा ॥ १. पितरों के निमित्त अन्न आदि देते समय उच्चार्यमाण विशिष्ट शब्द— पितृभ्यः स्वधा ।