लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 543, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ें५२८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् सीतया रामचन्द्रस्य गले कमलमालिका । मुधा मुधा भ्रमन्त्यत्र प्रत्यक्षेपि प्रियापदे (सुभाषित०) । ‘प्रत्यक्षेपि’ इति कर्मणि लुङ्प्रयोग । [६७] पुरा* ॥ १ प्राचीन समय मे, व्यतीतकाल मे—पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठि- काधिष्ठितकालिदास । अद्यापि तत्तुत्यकवेरभावाद् अनामिका सार्थवती बभूव (सुभा- पित०) । पुरा सरसि मानसे विकचतारसालिखलत्-परागसुरभीकृते पयसि यस्य यात वयः । स पल्वलजलेऽधुना मिलदनेकभेकाकुले, मरालकुलनायक, कथय रे कथं धर्त्तताम् (भामिनी० १ २) । २ प्रबन्ध (क्रियासातत्य) मे—उपाध्यायेन स्म पुराधीयते (गणरत्न०) उपाध्याय ने निरन्तर पाठ किया । ३ निकट भविष्य मे—आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा (मेघ०२ २२), बलिकर्म मे लगी हुई शीघ्र ही वह तेरी दृष्टि मे आएगी। पुरा सप्तद्वीपा जयति वसुधामप्रतिरथः (शाकुन्तल० ७ ३३), आगे निकट भविष्य मे यह (सर्वदमन) अप्रतिम योद्धा बन कर सप्तद्वीपा सम्पूर्ण पृथ्वी को विजय करेगा। इस अर्थ मे 'पुरा' के योग मे यावत्पुरानिपातयोर्लट् (३ ३ ४) मे भविष्यत्काल मे भी लट् का प्रयोग होता है । [६८] मिथो ॥ १ एकान्त । २ परम्पर—मन्त्रयन्ते मिथो (शब्दकौस्तुभ) । नोट—इस अव्यय के प्रयोग अन्वेषणीय हैं । कुछ लोग 'मिथो+अत्र, मिथो +इति, इत्यादियो मे ओत् (५६) सूत्रद्वारा प्रगृह्यसञ्ज्ञा कर प्रकृतिभाव करते है । परन्तु इस प्रकार मानने से इस का पाठ चादियों मे करना होगा अन्यथा चादयोऽसत्त्वे (५३) से निपातसञ्ज्ञा न हो सकेगी । [६६] मिथस्* ॥ मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि--इत्यमर । १ परस्पर—तन्मिथः सवर्णसञ् स्यात् (लघुसिद्धान्तकौमुदी १० सूत्र पर) । कामान् माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथ (मनु० २ १४७) । २ एकान्त—रत्नाकर वीक्ष्य मिथः स जाया रामाभिधानो हरिरित्युवाच (रघु० १३ १), मिथ = रहसि । भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना यवस्तुं मिथ प्राक्रमतैवमेनम् (कुमार० ३ २) । [७०] प्रायस् * ॥ १ बहुधा, अक्सर, बहुत बार—प्रायो भृत्यास्त्यजन्ति प्रस्खलितविभव स्वामिन सेवमाना (मुद्रा० ४ २२) । प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापद. (नीति० ८४) । २ सम्भवन —तन्न प्राज्ञ प्रसादादिह प्रायः प्राप्स्यामि जीवितम् (महाभारत०) नोट—इसी अर्थ मे घञन्त पुल्लिङ्ग 'प्राय' शब्द का भी बहुत प्रयोग देखा जाता है । यथा—मृतप्रायो गर्दभ , शालिप्राया भूमिः, कष्टप्राय शरीरम् । पूर्ण अर्थ मे भी इस घञन्त का प्रयोग देखा जाता है--अमृतप्राय वचनम् । प्रायोपवेशनम्=अन्ना- दित्यागपूर्वक मृत्यु के लिये बैठ जाना, मरणव्रत रखना ।