लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 545, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ें५३० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् [७९] हिरुक् ॥ पृथग्विनानन्तरेणर्तेहिरुङ्नाना च वर्जने—इत्यमरः । १ विना, बगैर—हिरुक् कर्म न मोक्षः स्यात् (व्या० च०), बिना कर्म के मोक्ष दुर्लभ है। २ समीप—पर्यन्त- स्य हिरुङ् नदी (व्या० च०), पर्वत के समीप नदी है। ३ तिरोहित—य ईं ददर्श हिरुगिन्नु तस्मान् (ऋ० १।१६४।३२) । नोट—यह अव्यय प्रायः वैदिकसाहित्य मे उपलब्ध होता है। [८०] धिक्* ॥ १ धिक्कार— धिक् तां च तं च मदनं च इमाञ्च मांञ्च (नीति० २) । रामं सीतां लक्ष्मणं जीविकार्थं विक्रीणीते यो नरस्तञ्च धिग् धिक् । अस्मिन् पद्ये योऽपशब्दं न वेत्ति व्यर्थप्रज्ञं पण्डितं तञ्च धिग्धिक् (सुभाषित०) ।१ नोट—इस अव्यय के योग में उभसर्वतसोः कार्या० (वा०) द्वारा द्वितीया का विधान है। [८१] अथ* ॥ १ आरम्भ अर्थ मे—अथ शब्दानुशासनम् (अष्टाध्याय्या आदौ)। अथ योगा- नुशासनम् (योगदर्शन १।१)। २ अनन्तर अर्थ मे—अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जाया- प्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच (रघु० २।१), अथ = निशानयनानन्तरमित्यर्थः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा (वेदान्तसूत्र १।१।१), अथ = साधनचतुष्टयानन्तरमित्यर्थः । ३ विकल्प अर्थ म— शब्दो नित्योऽथानित्यः (गणरत्न०), शब्द नित्य है या अनित्य ? । ४ प्रश्न या प्रश्नावतरण मे (यह बताइये —इस अर्थ मे)—अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी (शाकुन्तल० ७), अच्छा तो यह बताइये कि वह आदरणीया किस राजर्षि की पत्नी है ? । न चेन्मुनि- कुमारोऽयम् अथ कोऽस्य व्यपदेशः ? (शाकुन्तल० ७), यदि यह मुनिकुमार नहीं तो इस का कुल क्या है ? । अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः (गीता० ३।३६), तो यह पुरुष किस से प्रयुक्त हुआ पापाचरण करता है ? । ५ समुच्चय मे—गणितमथ कलां वैशिकीम् (मृच्छ० २।३), गणित तथा वेश्यागृहसम्बन्धी कला को। मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा । सम्पूज्या गुरुपत्नीवत् समास्ता गुरुभार्यया (मनु० २।१३१) । ६ यदि, अगर (पक्षान्तर) अर्थ मे—अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि (गीता० २।३३), यदि तुम इस धार्मिक संग्राम को नहीं करोगे । अथ मर- णमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत (हितोप० ३।१४१), यदि मृत्यु अवश्य होनी ही है तो व्यर्थ में अपना यश क्या कलङ्कित किया जाये ? । ७ मङ्गल— इस अर्थ का विवेचन चादिगणप्रोक्त 'अथ' निपात पर देखें । [८२] अम् ॥ १ शीघ्र, २ अल्प । इस के प्रयोग अन्वेषणीय हैं । १. यत्र इवे प्रतिकृतौ (१२३४) इति विहितस्य कन् जीविकार्थे चापण्ये (५।३।६६) इति लुपोऽभावाद् 'रामकम्, सीतिकाम्, लक्ष्मणकम्' इत्येव प्रयोगाः साधवः ।