भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 547, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 547

५३२ भैमोव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् 'स्म' के साथ इस के प्रयोग बहुत प्रसिद्ध हैं—क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते (गीता० २।३) । माङि लुङ् (४३५) तथा स्मोत्तरे लङ् च (४३६) सूत्रों द्वारा केवल माङ् के योग मे लुङ् तथा स्म के साथ लँङ् लुङ् का विधान है। न माङ्योगे (४४१) स अट् आट् के आगम नही होते ।¹ आकृतिगणोऽयम् ॥ यह स्वरादिगण आकृतिगण है अर्थात् स्वरादिशब्द केवल इतने ही नही जितने परिगणिन किये गये हैं, अपितु इन के अतिरिक्त अन्य जिन शब्दो मे अव्ययकार्य पाया जाये उन को भी इस गण मे सम्मिलित कर लेना चाहिये । आकृतिगण का स्पष्टीकरण पीछे (३६) सूत्र पर कर चुके हैं। स्वरादिगण मे गिनने योग्य कुछ अन्य शब्द यथा— (१) समम्* = के साथ । दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिञ्चापि न कारयेत् । उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् (हितोप० १।८०) । इस के योग मे तृतीया विभक्ति होती है—सहयुक्तेऽप्रधाने (२।३।१९) । (२) सत्रा* = साथ । सत्रा पुत्रकलत्रमित्रनिवहे (रामचरितम्० २।६४) । पूर्ववत् तृतीया । (३) झटिति* = शीघ्र । झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः (नैषध० ) । (४) तरसा* = शीघ्र । तरसा तां समुत्पाट्य चिक्षेप बलवद्वली (रामायण० ५।४४।११) । तृतीयान्त 'तरस्' से काम चल सकता है, इसे अव्यय मानना अनावश्यक है। (५) द्राक्* = शीघ्र । द्राग्विद्रुतं कातरैः (गणरत्न०), कायर शीघ्र भाग गये । (६) अञ्जसा = शीघ्र । स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् (मनु० २।२४) । (७) मङ्क्षु = शीघ्र । मङ्क्षूदपाति परितः पटलैरलौनाम् (माघ० ५।३७), भौरों के समूह चारों तरफ झटपट उड़ गये । (८) सपदि* = शीघ्र, तत्क्षण । सपदि कुमुदिनीभिमीलितम् (माघ० ११.२४) । (६) भूयस्* = पुनः, फिर । भूयः स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किञ्चिद्विहस्यार्थपतिं बभाषे (रघु० २।४६) । अत्यधिक, बार बार । भूयोऽपि सिक्तं पयसा घृतेन न निम्ब- वृक्षो मधुरत्वमेति (सुभाषित०) । (१०) कामम्* = भले ही । कामं धीरस्वभावेयं स्त्रीस्वभावस्तु कातरः (स्वप्न० ४।८) । मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं नैव गच्छति (हितोप० १।१३३) । निश्चय ही । कामं व्यसनवृक्षस्य मूलं दुर्जनसंगतिः (कथासरित्०) । कामम् = निश्चय ही । (११) संवत्* (सर्वेंवत्) = वर्ष, विशेषतः विक्रमसंवत् । 'संवत्सर' का संक्षेप है । १. मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीः काम-मोहितम् ॥ (रामायण० १।२।१५) यहां 'अगम' मे अट् आगम आर्ष समझना चाहिये । अथवा यहां माङ् का प्रयोग न हो कर पूर्वोक्त 'मा' का प्रयोग ही समझा जा सकता है ।