लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 548, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ेंअव्यय-प्रकरणम् ५३३
(१२) वदि* = कृष्णपक्ष । 'बहुलदिवस' का संक्षेप है । 'वदि' भी लिखते हैं । (१३) शुदि* = शुक्लपक्ष । 'शुक्ल-दिवस' का संक्षेप है । 'सुदि' भी होता है । (१४) साक्षात्* = प्रत्यक्ष, सामने उपस्थित । मृगानुसारिणं साक्षात् पश्यामीव पिनाकिनम् (शाकुन्तल० १.६) । साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः (निरुक्त १) । (१५) साचि = टेढ़ा । साचि लोचनयुगं नमयन्ती (किरात० ६.४४) । (१६) अजस्रम्* = निरन्तर । पश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्रम् (उत्तरराम० ४.२६) । (१७) अनिशम्* = निरन्तर । तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव (शाकुन्तल० ३.१४) । (१८) वरम्* = अच्छा, अपेक्षाकृत अच्छा । वरमद्य कपोतः श्वोमयूरात् (लोकोक्ति) । याच्ञा मोघा वरमधिगुणे नाऽधमे लब्धकामा (मेघ० ६) । वरं भिक्षा- शित्वं न च परधनाऽऽस्वादनसुखम् (हितोप० १.१३७) । (१९) स्थाने* = उचित, ठीक, योग्य । स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिञ्चनत्वं मखजं व्यनक्ति (रघु० ५.१६) । (२०) कृतम्* = 'अलम्' के अर्थ में, बस, निषेध, रोकना । अथवा कृतं सन्देहेन (शाकुन्तल० १), अथवा अब सन्देह नहीं करना चाहिये । प्रत्युवाच तमृषिर्निशम्यतां सारतोऽयमथवा गिरा कृतम् (रघु० ११.४१) । इस के योग में तृतीया का प्रयोग होता है । (२१) प्रादुस्* = प्रकट, उत्पन्न । ज्यानिनादमथ गृह्णती तयोः प्रादुरास बहुल- क्षपाच्छविः (रघु० ११.१५), राम-लक्ष्मण के धनुष की टंकार को सुनती हुई कृष्णपक्ष की रात्रि के समान वर्ण वाली ताड़का प्रकट हुई । इस का प्रयोग प्रायः भू, कृ, अस् धातुओं के साथ ही मिलता है । (२२) आविस्* = प्रकट । तमस्तपति घर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति (शाकुन्तल० ५.१४), सूर्य के चमकते हुए अन्धेरा कैसे प्रकट होगा? तेषामाविरभूद् ब्रह्मा परिम्लान- मुखश्रियाम् (कुमार० २.२) । (२३) प्रकामम्* = यथेच्छ, बहुत । प्रकाममभ्यस्यतु नाम विद्यां सौजन्यमभ्यास- वशादलभ्यम् (सुभाषित) । जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा (शाकुन्तल० ४.२२) । अनव्यय 'प्रकाम' शब्द भी बहुधा प्रयुक्त होता है—न प्रकाम- भुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः (रघु० १.६६) । (२४) उषा = रात्रि का अन्त, भोर वेला, प्रातः काल । उषा रात्रेरवसाने— इत्यमरः । उषा स्याद्रजनीशेषे 'उषः' इत्यपि दृश्यते—इति रभसः । इस के प्रयोग अन्वेष्टव्य हैं । सुप्रसिद्ध 'उषस्' शब्द सकारान्त स्त्रीलिङ्ग है—उषाः, उषसौ, उषसः । (२५) ओम्* = स्वीकार करना । द्वितीयश्चेद् ओमिति ब्रूमः (साहित्यदर्पण० १) । ओमित्युक्तवतोऽथ शार्ङ्गिणः (माघ० १.७५) । ओमित्युच्यताममात्यः (मालती० ६), मन्त्री को कह दो कि हमें स्वीकार है । 'ओम्' यह परब्रह्म का वाचक भी है—