लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

५३४ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् (कठोप० २.१५) । (२६) अवश्यम्* = जरूर, अवश्य । अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वाऽपि विषयाः (वैराग्य० १२) । समास में कृत्यप्रत्ययान्त शब्द के परे होने पर 'अवश्यम्' के मकार का लोप हो जाना है—तुम्पेदवश्यमः कृत्ये (वा०) । यथा—अवश्यपाच्यम्, अवश्य- लाव्यम्, अवश्यस्तुत्यः । (२७) सम्प्रति* = अब । सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते यस्यायमाद्य श्लोकः (हितोप० १) । (२८) साम्प्रतम्* = अब, आजकल । धनं साम्प्रतं वन्द्यमास्ते न विद्या (कस्य- चित्) । उचित, युक्त, मुनासिब— हन्त स्थानं क्रोधस्य साम्प्रतं देव्याः (वेणीसंहार० १) । युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने—इत्यमरः । (२९) सुष्ठु* = अच्छा, ठीक, युक्त । अथवा सुष्ठु खल्विदमुच्यते । सुष्ठूक्तं त्वया । बहुत अच्छी तरह – सुष्ठु शोभसे आर्यपुत्र एतेन विनयमाहात्म्येन (उत्तरराम० १) । इस का स्वरभेदार्थ चादियों में भी परिगणन किया गया है । (३०) दुष्ठु = बुरा । यन्न मां दुष्ठु मन्यसे (बुद्धचरित० ४.८४) । निन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने—इत्यमरः । (३१) मिथु या मिथुर् (?) = दोनों, परस्पर । ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्य- मानाः (भागवत० ११.६.१४) । (३२) असाम्प्रतम्* = अयुक्त । विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम् (कुमार० २.५५) । (३३) कु* = कुत्सित, बुरा । कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति (देवी- क्षमा० १) । थोड़ा, अल्प— सुपूरा स्यात् कुनदिका (पञ्च० १.२६) । पृथिवीवाचक 'कु' अव्यय नहीं है उवागन्त स्त्रीलिङ्ग है— गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही—इत्यमरः । कौ मोदन इति कुमुदम् । (३४) सु* = अच्छा, अच्छी तरह । सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रि- याम् (हितोप० १.२२) । (३५) चिरेण* = चिर काल बाद । कियच्चिरेण आर्यपुत्रः प्रतिपत्तिं दास्यति (शाकुन्तल० ६), कितने चिर बाद आर्यपुत्र सन्देश भेजेंगे ? । चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य भूयो विचिन्तयामास विशालनेत्रा (रामायण० सुन्दर० ३२.८), बहुत काल के बाद होश में आकर वह विशालाक्षी पुनः सोचने लगी। नचिरेण, अचिरेण = शीघ्र । 'न' अव्यय के साथ सुप्त्सुपा-समास हो कर 'नचिरेण' तथा 'नञ्' अव्यय के साथ नञ्तत्पुरुषसमास होकर 'अचिरेण' बनता है । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति (गीता० ५.६) । अचि- रेणैव सीदति (मनु० ७.१३४) । (३६) चिराय* = चिर काल तक, देर तक । प्रीतोऽस्मि ते सौम्य चिराय जीव