भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 555, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 555

५४० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् [१७] यत्र* ॥ १ जिस स्थान या काल मे, जहा—प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः (नीति० ८४) । यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीपि । निरस्त- पादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते (हितोप० १.६६) । यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति (सुभा- षित०) ।१ नोट—त्रल्प्रत्ययान्त होने से यद्यपि तद्धितश्चाऽसर्वविभक्ति (३६८) सूत्र द्वारा ही इस की अव्ययसञ्ज्ञा हो सकती है तथापि यहा चादयो मे पाठ निपातसञ्ज्ञा के लिये है । निपातसञ्ज्ञा का प्रयोजन निपातैर्यद्यदिहन्त० (८.१ ३०) सूत्र से निघातस्वर का प्रतिषेध करना है । [१८] कच्चित्* ॥ १ इष्ट बात के पूछने मे—आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः । अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गच्छति राघव (रामायण० २.१०० ५४), राम भरत से पूछते हैं—हे राघव (भरत) क्या तुम्हारा खर्च तुम्हारी आमदनी से कम तो है ? क्या तेरा धन कही कुपात्रो पर तो खर्च नही हो रहा ? । कच्चित् स्वादु कृतं भोज्य- मेको नाश्नासि राघव । कच्चिदाशासमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि (रामायण० २.१००.७५), हे भरत ! क्या तुम स्वादिष्ट भोज्य वस्तु इच्छुक मित्रो को दिये बिना अकेले तो नही खा जाते ? । आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कच्चिन्महर्षे स्त्रिविधं तपस्तत् (रघु० ५ ५), महर्षि का त्रिविध तप कहीं विघ्नो से नष्ट तो नही हो रहा ? [१९] नह ॥ १. प्रत्यारम्भ=निश्चितनिषेध—नह भोक्ष्यसे (गणरत्न०), तू नही खायेगा (न खा) । चोदितस्यावधीरणा उपालिप्सया प्रतिषेधयुक्त आरम्भः प्रत्यारम्भः (काशिका ८.१.३१) । २. निषेधमात्र— नह वै तस्मिंश्च लोके दक्षिणामिच्छन्ति (अनुपलब्ध- मूल काशिकाया प्रत्युदाहरणम्) । दिप्सन्त इद् रिपवो नह देभुः (ऋ० १.१४७ ३), शत्रु धोखा देना चाहते थे पर दे न सके । नोट—यह निपात 'न+ह' इन दो निपातो के समुदाय से बना है । [२०] हन्त* ॥ १ हर्ष प्रकट करना—हन्त भो. शकुन्तलां पतिकुल विसृज्य लब्धमिदानीं स्वा- स्थ्यम् (शाकुन्तल० ४) । हन्त प्रवृत्तं संगीतकम् (मालविका० १) । २. अनुकम्पा— हा हन्त ! हन्त ! नलिनीं गज उज्जहार (सुभाषित०) । ३. वाक्यारम्भ मे—हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः (गीता० १०.१६) । ४ विषाद मे—काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया (सुभाषित०) । हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः —इत्यमरः । [२१] माकिर् ॥ १. मत (मत कोई)—माकिर्नो दुरिताय धायीः (ऋ० १.१४७ ५) । मा- १. यत्र—अनवक्लृप्यमर्षगर्हाऽऽश्चर्येषु । नाऽवक्लृपयामि, न मर्षये, गर्हे, आश्चर्यं वा, यत्र भवान् वृषलं याजयेत्—इति तत्त्वबोधिनी ।