भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 565, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 565

५५० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् [७०] द्य । १ पादपूर्ति २ हिंसा ३ प्रातिलोम्य । द्य हिनस्ति मृगं व्याध (प्रक्रिया० प्रसाद) । नोट—इस निपात का प्रयोग हमे कही नही मिला । अथर्ववेद मे द्य का पाठ तीन स्थाना पर आया है परन्तु वहा सर्वत्र अव्यय का प्रयोग न हो कर धातु का रूप प्रयुक्त किया गया है । [७१] विषु ॥ १ साम्य समता । विषु (साम्यम्) अस्त्यस्येति विषुवान् । समरात्रन्दिव काल (Equinox) इत्यर्थ । विषुवद् वृत्तम् = भूमध्यरेखा = Equator । २ चहुँ ओर नाना दिशाओ मे—विषु (सर्वासु दिक्षु) अञ्चतीति विष्वक् । छायासुप्तमृग शकुन्तनिबर्हिश्चिष्वग्विलुप्तच्छद (पञ्च० २.२) । समन्ततस्तु परित सर्वतो विष्व गित्यपि—इत्यमर । [७२] एकपदे* ॥ १ एकदम एकसाथ—निहत्यरीनेकपदे य उदात्त स्वरानिव (माघ० २.६५) । २ अकस्मात् अचानक—अथमेकपदे तया वियोग प्रियया घोरनत सुदुस्सहो मे (विक्रमो० ४.३) । कथमकपदे निरागस जनमाभाष्यमम न मन्यसे (रघु० ८.४८) । [७३] युत् ॥ १ कुत्सा, गर्हा । उदाहरणमृग्यम् । नोट—शब्दकौस्तुभ, प्रौढमनोरमा, व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधि आदि ग्रन्थो मे यहाँ पुत्' पाठ दे कर—पुत् कुत्सितमवयव छादयतीति पुच्छम—ऐसा उदाहरण भी लिखा हुआ मिलता है । [७४] आात्स् ॥ १ इतोऽपि = इस कारण से भी—आतश्च सूत्रत एव (महाभाष्य० पस्पशा ह्निव) । आतस्त्वां प्रति कोपनस्य तरल शापोदक दक्षिण (व्या० मि० सु०) । आकृतिगणोऽयम् ॥ यह चादि भी आकृतिगण है । प्रयोग मे देखे जाने वाले कुछ अन्य अव्यय यथा— (१) अयि*=१ कोमल सम्बोधन । अयि कठोर यश किल ते प्रियम् (उत्तरराम० ३.२७) । अयि विद्युत प्रमदानां त्वमपि च दुख न जानासि (मृच्छ० ५.३२) । अयि मातर्देवयजनसम्भवे देवि सीते (उत्तरराम० ४) । २ पूछने मे—अयि जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्योद्वसितम् ? (मृच्छ० ४) । अपि जीवितनाथ जीवसि (कुमार० ४.३) । (२) रे*=सम्बोधन । रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षण श्रूयताम्