लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
५५० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् [७०] द्य । १ पादपूर्ति २ हिंसा ३ प्रातिलोम्य । द्य हिनस्ति मृगं व्याध (प्रक्रिया० प्रसाद) । नोट—इस निपात का प्रयोग हमे कही नही मिला । अथर्ववेद मे द्य का पाठ तीन स्थाना पर आया है परन्तु वहा सर्वत्र अव्यय का प्रयोग न हो कर धातु का रूप प्रयुक्त किया गया है । [७१] विषु ॥ १ साम्य समता । विषु (साम्यम्) अस्त्यस्येति विषुवान् । समरात्रन्दिव काल (Equinox) इत्यर्थ । विषुवद् वृत्तम् = भूमध्यरेखा = Equator । २ चहुँ ओर नाना दिशाओ मे—विषु (सर्वासु दिक्षु) अञ्चतीति विष्वक् । छायासुप्तमृग शकुन्तनिबर्हिश्चिष्वग्विलुप्तच्छद (पञ्च० २.२) । समन्ततस्तु परित सर्वतो विष्व गित्यपि—इत्यमर । [७२] एकपदे* ॥ १ एकदम एकसाथ—निहत्यरीनेकपदे य उदात्त स्वरानिव (माघ० २.६५) । २ अकस्मात् अचानक—अथमेकपदे तया वियोग प्रियया घोरनत सुदुस्सहो मे (विक्रमो० ४.३) । कथमकपदे निरागस जनमाभाष्यमम न मन्यसे (रघु० ८.४८) । [७३] युत् ॥ १ कुत्सा, गर्हा । उदाहरणमृग्यम् । नोट—शब्दकौस्तुभ, प्रौढमनोरमा, व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधि आदि ग्रन्थो मे यहाँ पुत्' पाठ दे कर—पुत् कुत्सितमवयव छादयतीति पुच्छम—ऐसा उदाहरण भी लिखा हुआ मिलता है । [७४] आात्स् ॥ १ इतोऽपि = इस कारण से भी—आतश्च सूत्रत एव (महाभाष्य० पस्पशा ह्निव) । आतस्त्वां प्रति कोपनस्य तरल शापोदक दक्षिण (व्या० मि० सु०) । आकृतिगणोऽयम् ॥ यह चादि भी आकृतिगण है । प्रयोग मे देखे जाने वाले कुछ अन्य अव्यय यथा— (१) अयि*=१ कोमल सम्बोधन । अयि कठोर यश किल ते प्रियम् (उत्तरराम० ३.२७) । अयि विद्युत प्रमदानां त्वमपि च दुख न जानासि (मृच्छ० ५.३२) । अयि मातर्देवयजनसम्भवे देवि सीते (उत्तरराम० ४) । २ पूछने मे—अयि जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्योद्वसितम् ? (मृच्छ० ४) । अपि जीवितनाथ जीवसि (कुमार० ४.३) । (२) रे*=सम्बोधन । रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षण श्रूयताम्
अव्यय-प्रकरणम् ५५१ (नीति०) । रे पान्थ ! विह्वलमना न मनागपि स्याः (भामिनी० १.३६) । दिने दिने त्वं तनुरेधि रेऽधिकम् (नैषध० १.६०) । (३) अरे=अपने से निकृष्टों के सम्बोधन में - आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (बृ० उ० २.५), अरी ! आत्मा ही देखने योग्य, सुनने योग्य तथा मनन करने योग्य है। यहां याज्ञवल्क्य अपनी पत्नी मैत्रेयी को सम्बो- धित कर रहे हैं। (४) अरेरे=क्रोध या निरादर से सम्बोधन करने में - अरेरे राधागर्भभार- भूत सूतापसद (वेणी० ३) । (५) भगोस् = देवों या मान्यों के सम्बोधन में - भगो नमस्ते (भगवन् ! आप को नमस्कार हो) । सा होवाच मैत्रेयी यन्नु मे इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् कथं तेनामृता स्यामिति (बृ० उ० २.४.२), वह मैत्रेयी बोली - हे भग- वन् ! यदि यह सम्पूर्ण पृथ्वी धन से परिपूर्ण हुई मेरी हो जाये तो भी मैं कैसे उस से मुक्त हो जाऊंगी ? (६) अघोस् = निकृष्ट पापी या दुष्ट को सम्बोधित करने में - अघो याहि (रे दुष्ट ! तू जा) । (७) हंहो=प्रायः मध्यमदर्जे के जनों को सम्बोधित करने में - हंहो ब्राह्मण ! मा कुप्य (मुद्रा० १) । हंहो तिष्ठ सखे ! विवेक ! बहुभिः प्राप्तोऽसि पुण्यैर्मया (हेम- चन्द्र), हे मित्र विवेक ! तू मेरे पास रह जा, मैं ने तुम्हें बड़े पुण्यों से पाया है। (८) हा* = १. दुःख, शोक या खेद प्रकट करने में - हा कष्टं ललिता लवङ्ग- लतिका दावाग्निना दह्यते (भामिनी० १.५५) । हा पितः ! क्वासि हे सुभ्रु ! (भट्टि० ६.११) । हाहा तथापि विषया न परित्यजन्ति (वैराग्य० १५) । हाहा देवि ! स्फुटति हृदयं संस्रते देहबन्धः (उत्तरराम० ३. ३८) । २. आश्चर्य प्रकट करने में - हा कथं महाराजदशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौशल्या (उत्तरराम० ४) । (६) अहह = १. खेदातिशय प्रकट करने में - तुषाराद्रेः सूनोरहह पितरि क्लेशविवशे, न चासौ सम्पातः पयसि पयसां पत्युरुचितः (नीति० २८), पिता हिमा- लय के क्लेशविवश होने पर उस के पुत्र मैनाक का समुद्र में डुबकी लगाना अच्छा न था । २. आश्चर्य या अद्भुत अर्थ में - अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः (नीति० २७), आश्चर्य है कि महापुरुषों के चरित का माहात्म्य सीमारहित होता है। (१०) अहो* = १. महत्त्व या आश्चर्य प्रकट करने में - अहो मधुरमासां दर्शनम् (शाकुन्तल० १) । अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता (किरात० १.३३) । अहो कामी स्वतां पश्यति (शाकुन्तल० २.२) । अहो रूपमहो वीर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः । अहो दीप्तिरहो कान्तिरहौ शीलमहो बलम् । अहो शक्तिरहो भक्तिरहो प्रज्ञा हनूमतः (रामचरित० १.५२) । २. खेद या दुःख प्रकट करने में - अहो दुष्पन्तस्य संशयमा- रूढाः पिण्डभाजः (शाकुन्तल० ५) । विधिरहो बलवानिति मे मतिः (नीति० ८५) ।
५५२ भीमव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् (गीता० १।४४) । ३ सम्बोधन—अहो हिरण्यक ! श्लाघ्योऽसि । अतोऽहमपि त्वया सह मैत्रीमिच्छामि (हितोप०) । (११) सह*=के साथ । शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेैन तडित् प्रलीयते (कुमार० ४।३३) । सहैव दशभि पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी (चाणक्य०) । (१२) जातु*=सर्वथा, बिलकुल, कभी भी— न जातु काम कामानामुप- भोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते (मनु० २।९४) । अलब्ध- ज्ञानोत्पषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति (भामिनी० १।७०) । (१३) इत् = ही—अक्षैर्मा दीव्य कृषिमित् कृषस्व (ऋ० १०।३४।१३), जुआ मत खेल, खेती ही कर । अर्यन्नित् सद्म भद्रमश्नुते (निरुक्त) । लौकिक साहित्य में इस का स्थान प्राय 'एव' ने ले लिया है । (१४) नो*=नही, नञ् के अर्थ मे । भार्या साधु सुवंशजापि भजते नो यान्ति मित्राणि च, न्यायारोपितविक्रमाण्यपि नृणां येषा नहि स्पार्द्धनम् (पञ्च० ५।२४) । पुष्पाणा प्रकर स्मितेन रचितो नो कुन्दजात्यादिभि. (अमर० ४३) । विदुषा वदना- द्वाच. सहसा यान्ति नो बहिः । याताश्चेन्न पराञ्चन्ति द्विरदानां रदा इव (भामिनी० १।६४) । (१५) नोचेत्*=यदि नहीं तो—नोचेच्चेन प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ (वैराग्य० ६६) । धर्मं चर्यमाणमर्या अनूत्पद्यन्ते, नोचेद् अनूत्पद्यन्ते न धर्महानिर्भवति (आपस्त० ध० १.२० ३.४) ।¹ (१६) नहि*=नही, निश्चित निषेध । नहि तापयितुं शक्य सागराम्भ- स्तृणोल्कया (हितोप० १।८६) । अनुहुङ्कुरुते घनध्वनिं नहि गोमायुरुतानि केसरी (माघ० १६।२५)। नहि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं काङ्क्षति षट्पदाली (रघु० ६।६६) । कियन्मात्र जलं विप्र ! जानुदघ्न नराधिप । तथापीयमवस्था ते नहि सर्वे भवादृशा (सुभाषितरत्न०) । (१७) उत*= १. अथवा, या, विकल्प—वीरो रसः किमयमेश्पुत दर्प एव (वीरचरित०)। किमिद गुरुभिरूपदिष्टमुत धर्मशास्त्रेषु पठितमुत मोक्षप्राप्तियुक्तिरियम् (कादम्बरी०) । तत्किमप्रमातपदोष स्यादुत यया मे मनसि वर्तते (शाकुन्तल० ३)। एकमेव वर पुसामुत राज्यमुताश्रमः (गणरत्न०) । २. भी, 'अपि' के अर्थ मे—प्रिय १. इन अव्ययो या निपातो मे अनेक शब्द दो अव्ययो के सयोग से बने हैं । यथा— नोचेत्, नहि, प्रत्युत, यद्यपि, यतीव, किमपि, किञ्च आदि । क्या इन को एक ही अव्यय मानें या दो का समुदाय ? इस विषय मे हम कुछ कहने की स्थिति मे नही हैं । कारण कि पाणिनिद्वारा अव्ययो के निरूपण का मूल आधार स्वरव्यव- स्था थी जो उस समय लोक और वेद दोनो मे समानरूप से व्याप्त थी । अद्यत्वे स्वरव्यवस्था लोक मे सर्वथा उठ चुकी है अतः इन लौकिक अव्ययो मे कौन संयुक्त और कौन एक अव्यय है—यह निर्देश करना एक दुष्कर कार्य है ।
अव्यय-प्रकरणम् ५५३ मा कृणु देवेषुच शूद्रं उतार्ये (अथर्व० १६.६२.१). मुझे देवताओं का प्यारा बना, शूद्र और आर्य का भी । ३. श्लोक के अन्त में पादपूर्त्यर्थ—धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम- धर्मोऽभिभवत्युत (गीता० १.४०) । (१८) किम्* = १. क्यों, क्या । किं बद्धः सरितां नाथः क्लेशिताः किं वनौ- कसः। त्यक्तव्या यदि वैदेही किं हतो दशकन्धरः (रामचरित० ४० ६३), यदि मुझे सीता का त्याग ही करना था तो समुद्र को क्यों बांधा, वनवासी वानरों को क्यों क्लेश दिया, रावण को क्यों मारा ? । न जाने संसारः किममृतमयः किं विषममयः (वैराग्य० ८६) । २. कुत्सा, निन्दा अर्थ मे—स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपम् (किरात० १.५), वह कुत्सित मित्र है जो राजा को ठीक सलाह नही देता । (१९) किमुत* = कहना ही क्या । ऋषिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किमुतान्यहिंस्राः (रघु० २.६२), ऋषि के प्रभाव से मुझ पर यम भी प्रहार नहीं कर सकता दूसरे हिंसक जीवों का तो कहना ही क्या ? (२०) किमु* = १. कहना ही क्या । यौवनं धनसम्पत्तिःप्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् (हितोप० प्रस्तावना) । २. अथवा क्या—किमु विषविसर्पः किमु मदः (उत्तरराम० १.३५) । ३. क्या—प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते (आटे०) । (२१) किमिति* = किस कारण से, किस लिये—किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलम् (कुमार० ५.४४)। तत् किमित्युदासते भरताः (मालती० १), तो नटवर्ग क्यों उदास है ? (२२) किमिव* = क्या (इव वाक्यालंकार में है)—किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाऽऽकृतीनाम् (शाकुन्तल० १.१८) । स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव न हि रम्यं मृगदृशः (शृङ्गार० ६) । (२३) किमपि* = १. कुछ अनिर्वाच्य—किमपि कमनीयं वपुरिदम् (शाकुन्तल० ३.७), यह शरीर इतना सुन्दर है कि बखान नहीं किया जा सकता । २. कुछ—जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः (मालती० १.८)। (२४) प्रत्युत* = के विपरीत, उल्टा—कृतमपि महोपकारं पय इव पीत्वा निराशङ्कः । प्रत्युत हन्तुं यतते काकोदरसोदरः खलो जगति (भामिनी० १.७५), किये हुए महोपकार को दूध की तरह पी कर निःशङ्क हुआ दुर्जन सांप की तरह उल्टा मारने को दौड़ता है । विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदम् (वैराग्य० ५८), दुःख प्रकट करना चाहिये पर मूढ़ लोग इस के विपरीत प्रसन्नता प्रकट करते हैं। (२५) अकाण्डे* = अचिन्तित रूप से, अचानक—दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा (शाकुन्तल० २.१३); कुछ कदम चल कर वह सुन्दरी कुशाङ्कुर से पांव छिल गया है इस का बहाना कर अचानक रुक गई । (२६-२७) चित्*, चन* । ये दोनों निपात प्रायः किसी भी विभक्त्यन्त या
५५४ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् प्रत्ययान्त किम् शब्द के अन्त में जुड़ कर असाकल्य या अनिश्चितता को प्रकट करते हैं। यथा—कश्चित् (कोई), काचित्, किञ्चित्, केनचित्, कस्मैचित्, कस्मिंश्चित्, क्वचित्, कुत्रचित्, कथञ्चित्, कदाचित्, कुतश्चित् । इसी प्रकार—कश्चन, काचन, केचन, कदाचन आदि । उदाहरण यथा—न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं न कश्चित् कस्य- चिद्रिपु । व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस्तथा (हितोप० १७१) । नाऽपृष्टः कस्यचिद् ब्रूयात् (मनु० २.११०) । कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति(देवी- क्षमा० १)। कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन (गीता० २.४७)। यदा किञ्चिज्ज्ञो- ऽहं द्विप इव मदान्ध समभवम् (नीति० ७) । (२८) अमा=अमा सह समीपे च इत्यमर । साथ या समीप—अमा (सह) वसन्तश्चन्द्राकौं अस्यां साऽमावस्या । अमा (राज्ञ समीपे) वर्तत इत्यमात्य । वेद में इस के गृह आदि अन्य अर्थ भी होते हैं । (२६) आहो*= अथवा, या—वैखानस किमनया व्रतमाप्रदानाद् व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् । अत्यन्तमेव सदृशेक्षणवल्लभाभिराहो निवत्स्यति समं हरिणा- ङ्गनाभि.(शाकुन्तल० १.२४) । दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुल (शाकुन्तल० ५.२६) । (३०) उताहो*= अथवा, या—उताहो हतवीर्यास्ते बभूवु पृथिवीक्षितः (रामायण० ७.३१.४) । कच्चित् त्वमसि मानुषी उताहो सुराङ्गना (व्या० च०) । (३१) स्वित् = वितर्क मे—दनुज. स्विदय क्षपाचरो वा वनजेनेति बल बलास्ति सत्त्वे (किरात० १३.८), क्या यह दानव हो सकता है या राक्षस ? क्योकि जगली प्राणी मे तो इतना बल नही हो सकता । तपोबलेनैष विधाय भूयसीस्तनूरदूर्ध्वा स्विदिषून् निरस्यति (किरात० १४.६०), क्या यह तपस्वी अपने तपोबल से अनेक शरीरो को रच कर बाण छोड़ रहा है ? । किम् (सर्वनाम न कि अव्यय) शब्द के साथ जुड़ कर वितर्कपूर्वक जिज्ञासा मे—कास्विदयमवगुण्ठनवती (शाकुन्तल० ५.१३), यह घूंघट वाली स्त्री कौन हो सकती है ? । किम्+स्वित्=केवल प्रश्न में—कस्य- स्विद् हृदय नास्ति कस्विद्वेगेन वर्धते । अश्ममो हृदय नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ किँस्विद् गुरुतर भूमे. किँस्विदुच्चतर च खात् । माता गुरुतरा भूमेः खात् पितोच्चतर- स्तथा ॥ महाभारतवनपर्वस्य यक्षोपाख्यान मे इस के बहुत सुन्दर उदाहरण हैं। इन स्थानो पर 'किस्स्वित्' का अर्थ 'कौन सी वस्तु' है। (३२) आहोस्वित्*= अथवा—आहोस्वित् प्रसवो ममापचरितैर्विष्टम्भितो वीरुधाम् (शाकुन्तल० ५.६), अथवा मेरे पापो के कारण पौधो मे पुष्पादिका आना रुक गया है। (३३) अतीव*= बहुत ही, अत्यन्त । भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया (गीता० २.२०) । यतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप । गतासुरपि यां गात्रैर्मा विहाय निषेवसे (रामायण० ४.२०.६), तारा अपने पति की मृत्यु पर विलाप करती हुई कहती है—हे राजन् ! निश्चय से तुम्हे वसुधा मेरे से भी अधिक प्यारी है जो तुम
मुझे छोड़ कर मर कर भी इस से लिपटे हुए हो। त्वञ्चातीव दुर्गतस्तेन तत्तुन्यं दातुं सयत्नोऽहम् (हितोप० १)। (३४) बत* = १. सम्बोधन में—वत वितरत तोयं तोयवाहा नितान्तम् (गणरत्न०), ऐ बादलो खूब पानी वरसाओ। त्यजत मानमलं बत विग्रहैर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः (रघु० ६.४७), हे ललनाओ ! मान का त्याग कर दो, कलह करना छोड़ दो, उपभोगयोग्य यह जवानी फिर वापस नहीं आती। २. खेद या दुःख प्रकट करने में—अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् (गीता० १.४५), आश्चर्य तथा खेद है कि हम इतना बड़ा पाप करने में उद्यत हो रहे हैं। ३. अनुकम्पा प्रकट करने में—क्व बत हरिणकानां जीवितञ्चातिलोलं क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते (शाकुन्तल० १.१०), हाय ! कहां तो इन बेचारे हरिणों का अतिचञ्चल जीवन और कहां वज्र की तरह तीक्ष्ण धार वाले तुम्हारे बाण। ४. आश्चर्य प्रकट करने में—अहो बत महच्चित्रम् (कादम्बरी०)। ५. प्रसन्नता या सन्तोष प्रकट करने मे—अपि वतासि स्पृहणीयवीर्यः (कुमार० ३.२०)। (३५) अद्यापि* = आज भी, अब तक भी—अद्यापि नोञ्झति हरः किल कालकूटम् (चौरपञ्चा० ५०)। अद्यापि रत्नाकर एव सिन्धुः (सुभाषित०)। गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु (वेणी० १.११)। तृष्णे जृम्भसि पापकर्मपिशुने नाद्यापि संतुष्यसि (वैराग्य० २)। (३६) प्रभृति* = तब से ले कर (आज तक)। शैशवात् प्रभृति पोषितां प्रियाम् (उत्तरराम० १.४५)। इस के योग में पञ्चमी का प्रयोग होता है। तद्दिनात् प्रभृति, ततः प्रभृति, अतः प्रभृति, अद्यप्रभृति आदि। इस का विशेष विवेचन (५५२) सूत्रस्थ टिप्पण में देखें। (३७) तु* = १. किन्तु, परन्तु, लेकिन—स सर्वेषां सुखानामान्तं ययौ। एकं तु सुतमुखदर्शनसुखं न लेभे (कादम्बरी०)। मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति (हितोप० १.१३३)। इस अर्थ में किम् या परम् के साथ इस का प्रयोग बहुधा देखा जाता है। 'किन्तु' और 'परन्तु' ये निपातसमुदाय 'तु' की तरह अर्थ देते हैं—भाग्येनैतत् सम्भवति किन्त्वस्मिन्नात्मसन्देहे प्रवृत्तिर्न कार्या (हितोप० १)। अवैमि चैनामनघेति किन्तु लोकापवादो बलवान् मतो मे (रघु० १४.४०)¹। २. अवधारण (ही) अर्थ में —भीमस्तु पाण्डवानां रौद्रः (गणरत्न०), भीम ही पाण्डवों में भयङ्कर था। धर्मे स्वीयमनुष्ठानं कस्यचित्तु महात्मनः (हितोप० १.१०३)। स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला (वैराग्य० ५३)। ३. वैपरीत्यप्रतिपादन करने में—अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् (हितोप० १.७०)। १. ध्यान रहे कि 'तु' का वाक्य के आदि में प्रयोग नहीं होता लेकिन 'किन्तु' 'परन्तु' का हो सकता है—किन्तु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम्। न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी (रघु० १.६५)।
५५६ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् मृद्घटवत् सुखभेद्यो दुःसन्धानश्च दुर्जनो भवति। सुजनस्तु कनकघटवद् दुर्भेद्यश्चाशु सन्धेय (हितोप० १।६२)। ३ विशेषता या उच्चता प्रतिपादन करने में—मिष्टं पयो मिष्टतरं तु दुग्धम् (गणरत्न०), पानी मीठा होता है पर दूध उस से अधिक मीठा होता है। सकृदङ्गु ल्यग्रावाप्तावन्तिमस्तु पदे पदे (हितोप० प्रस्तावना १३)। ४ हेतु (क्योंकि)—वृद्धानां वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते। सर्वत्रैव विचारे तु भोजनेऽप्यप्र- वर्तनम् (हितोप० १।२३)। हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् (गीता० २।५)। ५ और अब (दूसरी तरफ)—अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम (गीता० १।७)। सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ (गीता० १८।३६)। ६ पादपूर्ति के लिये—अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः। क्रिया सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा (हितोप० १।१२५)। (३८) ननु*। १ अवधारण (निश्चय ही, वस्तुत, सचमुच)—ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा गिरय (शाकुन्तल० ६), तूफान में भी निश्चय ही पर्वत निश्चल रहते हैं। ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद् विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्षा (विक्रमो० १।१७), वस्तुत यह इन्द्र का ही बल है जो उस के पक्षपाती शत्रुओं पर विजय प्राप्त करते हैं। मन्नि- न्दया यदि जनः परितोषमेति नन्वप्रयत्नसुलभोऽयमनुग्रहो मे (शान्तिशतक), मेरी निन्दा में यदि लोग प्रसन्न होते हैं तो यह निश्चय ही मुझे बिना यत्न उन का अनुग्रह प्राप्त हो रहा है। ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः (किरात० २।५), सच- मुच भाषण के विषय में गुणग्राही विद्वज्जन वक्ता की ओर ध्यान नहीं दिया करते वे तो भाषण की सारसारता को ही देखा करते हैं। २ सम्बोधन—ननु मूर्खा पठितमेव युष्माभिस्तत्काण्डे (उत्तरराम० ४), ऐ मूर्खो ! उस काण्ड में यह विषय तो तुम पढ़ ही चुके हो। ३ प्रार्थना, याचना—ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम् (कुमार० ४।३२), कृपया मुझे मेरे पति के पास पहुँचा दो। ४ पूछताछ (Enquiry) करने में— ननु समाप्तकृत्यो गौतम (मालविका० ४), क्या गौतम ने अपना काम समाप्त कर लिया है ?। परवर्त्ती भारतीय तर्क शैली में प्राय 'ननु' से ही शङ्का का आरम्भ किया जाता है। (३६) हि*। १ केवल, सिर्फ—धर्मो हि तेषामधिको विशेषो धर्मेण हीनाः पशुभि समाना (हितोप० १।२६)। मूढो हि मदनेनायास्यते (कादम्बरी०)। २. हेत्वर्थ में (क्योंकि)—अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते (गणरत्न०)। जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च (गीता० २।२७), हि=यतः। ३ अवधारण (ही, वस्तुतः, निश्चय से आदि)—न हि सुशिक्षितोऽपि वटुः म्वस्कन्धमारोढुं पटु (नीतिश० २२०)। देव प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रं किमत्र वाग्व्यवहारेण (मालविका० १)। प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् (नीति० ५२)। ४ उदाहरण प्रदर्शन करन में— प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो वलिमग्रहीत्। सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः (रघु० १।१८)। ५ पादपूर्ति या वाक्यालङ्कार के लिये—भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि (गीता० १.११)। 'हि' का वाक्य के आदि में प्रयोग नहीं होता।
अव्यय-प्रकरणम् . ५५७ (४०) नाम* । १. नामक, नाम वाला, नाम से प्रसिद्ध - अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् (पञ्च० १) । अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नाम अरण्यानी (हितोप० १) । अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः (कुमार० १.१) । २. वस्तुतः - वीणा हि नाम असमुद्रोत्थितं हि रत्नम् (मृच्छ० ३), वीणा वस्तुतः एक ऐसा रत्न है जो समुद्र से उत्पन्न नहीं हुआ । विनीतवेषेण प्रवेष्ट- व्यानितपोवनानि नाम (शाकुन्तल० १), वस्तुतः तपोवन में विनीतवेष से प्रवेश करना चाहिये । तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः (मृच्छ० ५.३२), वस्तुतः पुरुष कठोर होते हैं । ३. सम्भावना - को नाम राज्ञां प्रियः (पञ्च० १.१५६) राजाओं का कौन प्यारा हो सकता है ? को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तुर्द्वाराणि दैवस्य पिधातुमीष्टे (उत्तरराम० ७.४), जब दैव फल देने को उद्यत हो तो भला कौन पुरुष उस के द्वार बन्द कर सकता है ? अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम (शाकुन्तल० ५.८), धन के आधिक्य में बन्धुओं के बन जाने की सम्भावना है । अये पदशब्द इव, मा नाम रक्षिणः (मृच्छ० ३), अरे पांव की आहट सुनाई दे रही है । मेरे विचार में रक्षी का शब्द न होगा । ४. अपमानाश्रित क्रोध प्रकट करने में - ममापि नाम दशाननस्य परैः परिभवः (गण- रत्न०), क्या शत्रुओं द्वारा मुझ रावण का भी तिरस्कार ! । ममापि नाम सत्त्वैरभि- सूयन्ते गृहाः (शाकुन्तल० ६), क्या हमारे भवनों पर भी भूतों द्वारा आक्रमण किया जा रहा है ? ५. मिथ्या-छल-कपट प्रकट करने में - परिश्रमं नाम विनीय च क्षणम् (कुमार० ५.३२), क्षण भर थकावट को दूर करने का बहाना कर के । कार्तान्तिको नाम भूत्वा (दशकु०), कपट से ज्योतिषी बन कर । ६. आश्चर्य में - आश्चर्यमन्धो नाम पर्वतमRolesष्यति (काशिका ३.३.१५१), आश्चर्य है कि अन्धा होता हुआ भी पहाड़ पर चढ़ रहा है । आश्चर्यं बधिरो नाम व्याकरणमध्येष्यते (काशिका ३.३.- १५१) । आश्चर्यं यदि मूको नामाधीयीत (सि० कौ०) । ऐसे स्थलों पर शेषे लृड्यदौ (३.३.१५१) सूत्र से लूँट् का प्रयोग होता है । परन्तु 'यदि' शब्द का भी साथ में प्रयोग हो तो लिँङ् ही होता है । (४१) इव* । १. सादृश्य (के समान, की तरह) - छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् (रघु० २.६), छाया के समान राजा दिलीप उस नन्दिनी का अनुसरण करता था । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिविफलतां गता (मृच्छ० १.३४), दुर्जन पुरुष की सेवा के समान दृष्टि अन्धकार में व्यर्थ अर्थात् असफल हो रही है । शुनः पुच्छमिव व्यर्थं जीवितं विद्यया विना (चाणक्य०), विद्या के बिना मनुष्य का जीवन कुत्ते की पूंछ की तरह व्यर्थ है । २. उत्प्रेक्षा (जैसा कि, मानो) - साक्षात् पश्यासीव पिनाकिनम् (शाकुन्तल० १.६), जैसा कि मानो मैं साक्षात् शिव को देख रहा हूं। वर्षतीवाञ्जनं नभः (मृच्छ० १.३४), आकाश मानो सुरमा बरसा रहा है । ३. स्वल्प - कडार इवायम् (गणरत्न०), यह कुछ कुछ पीला है । ४. वाक्यालंकार - कथमिवैतद्भविष्यति (गणरत्न०) । (४२) इति* । १. समाप्ति अर्थ में - इति रघुवंशे प्रथमः सर्गः । २. हेत्वर्थ में - वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि (उत्तरराम० १), मैं विदेशी हूं इसलिये पूछ रहा हूं ।
५५८ भैमोव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् पुराणमित्येव न साधु सर्वम् (मालविका० १.२), पुराना है इसलिये सब ठीक नहीं होता। हन्तीति पलायते (नि० कौ०), मारता है इसलिये भागता है। अयं रत्नाकरोऽ- म्भोधिस्त्यिसेवि धनाशया । धन दूरेऽस्तु वदनमपूरि क्षारवारिभिः (साहित्य०)। शरीरस्य विनाशो मा भूदिति भयेदमुक्तिक्षप्य समानीतम् (कादम्बरी०) । ३ पूर्वोक्त या कथित के निर्देश में - इत्यममुं विलपन्तममुञ्चद् दीनदयालुतयाऽवनिपालः । रूपम- दर्शि धृतोऽसि यदर्थं गच्छ यथेच्छमयेत्यभिधाय (नैषध० १.१४३) । इत्युक्तवन्तं परिरभ्य दोर्भ्याम् (किरात० ११.८०) । ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणाङ्क इति (शाकुन्त० १.१३) । ४ शब्दानिर्देश में-- सख्यशिश्वीति भाषायाम् (४.१.६२) । विदाङ्कुर्वन्वित्यन्यतरस्याम् (५७०) । अहो, अयो इति निपातेषु पठितौ। अमरा निर्जरा देवा इत्यमरः । ५ वक्ष्यमाण के निर्देश में - रामाभिधानो हरिरित्युवाच (रघु० १३.१) राम ने वक्ष्यमाण प्रकारेण वचन कहे । ६ के विषय में, के सम्बन्ध में - शीघ्रमिति सुकरं निभृतमिति चिन्तनीयम् (शाकुन्त० ३), जहां तक शीघ्रता का सम्बन्ध है वह आसान है पर जहां गुप्तरूप का सम्बन्ध है वह चिन्तनीय है। ७ विवक्षा में - तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् (११८१), वह उस का है अथवा उस में है ऐसी विवक्षा होने पर प्रथमान्त समर्थ से मतुँप् प्रत्यय होता है। (४३) दिष्ट्या * । हर्ष का विषय, आनन्द का विषय, सौभाग्य - दिष्ट्या प्रतिहतममङ्गलम् (मालती० ४), हर्ष का विषय है कि अमङ्गल नष्ट हो गया है । दिष्ट्या धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखदर्शनेन चाऽऽयुष्मान् वर्धते (शाकुन्तल० ७) । दिष्ट्या सोऽयं महाबाहुरञ्जनानन्दवर्धनः । यस्य वीर्येण कृतिनो वय च भुवनानि च (उत्तरराम० १.३२) । यह विभक्तिप्रतिरूपक निपात है। (४४) नु* । १ सन्देहमिश्रित प्रश्न में - स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु (शाकुन्तल० ६.१०), क्या यह स्वप्न था या कोई माया अथवा बुद्धि का व्यामोह ही था ? इस का 'किम्' शब्द या किम्शब्दोत्पन्न कथम्, क्व आदि शब्दो के साथ बहुधा प्रयोग उपलब्ध होता है । तब 'क्या' के साथ 'सम्भवतः' या 'वस्तुत' का भाव भी जुड़ा रहता है-ततो दुःखतरं नु किम् ? (गीता० २.३३), वस्तुत इस से अधिक और क्या दुख हो सकता है । क्व नु गुणवद् विन्देयं कलत्रम् (दशकु०), गुणवती भार्या को पाना कैसे मेरे लिये सम्भव हो सकेगा ? (४५-४६) यद्, तद् । चूंकि - इसलिये । यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्व- लति सवितुरिनकान्तः । तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतनिकृति कथं सहते (नीति० २६) । चूंकि अचेतन सूर्यकान्त भी सूर्य के पादों (किरणों) से छुआ हुआ जलने लग जाता है इसी कारण तेजस्वी पुरुष दूसरों के किये तिरस्कार को कैसे सह सकता है ? केवल 'यद्' का भी बहुत प्रयोग देखा जाता है - किं शेषस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मा न क्षिपत्येष यत् (मुद्रा० २.१८), क्या शेषनाग के शरीर में भारजनित पीड़ा नहीं होती जो वह पृथ्वी को फेंक नहीं देता ।
अव्यय-प्रकरणम् ५५६ (४७) यदपि = यद्यपि । वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तरास्याम् (मेघ० १.२७) । (४८-४६) ते, मे । ये दोनों विभक्तिप्रतिरूपक निपात हैं जो क्रमशः 'त्वया' और 'मया' के अर्थों में प्रयुक्त होते हैं । श्रुतं ते वचनं तस्य (वामनवृत्ति ५.२.१०), त्वया तस्य वचनं श्रुतमित्यर्थः । वेदानधीत इति नाधिगतं पुरा मे (वही, ५.२.१०), मे = मया । बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता (पञ्च० ३.२१२), मया न श्रुतेत्यर्थः । श्रुतं ते राजशार्दूल । श्रुतं मे भरतर्षभ (गणरत्न०) । वामन ने अपने सूत्रों में भी इन को निपात माना है—ते-मे-शब्दौ निपातेषु (वामनसूत्र० ५.२.१०) । (५०) मम = मेरा । इसे निपात मान कर 'ममत्व, ममता, निर्मम' आदि शब्द सिद्ध होते हैं - क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसां सतीव (कुमार० १.१२), ममशब्दात् त्वप्रत्यय इति मल्लिनाथः । ममेति षष्ठ्यन्तप्रतिरूपको निपात इति वल्लभः । (५१) वाम् = तुम दोनों । इसे भी कई वैयाकरण विभक्तिप्रतिरूपक निपात मानते हैं । गेये केन विनीतौ वाम् (रघु० १५.६६), वाम् = युवाम् इत्यर्थः । प्रथमा के द्विवचन में 'वाम्' दुर्लभ है अतः इसे निपात माना है। (५२) अस्तु = १. स्वीकृति—एवमस्तु को नाम दोषः (गणरत्न०) । अस्तु- द्वारः = 'अस्तु' करने वाला । अस्तोश्चेति वक्तव्यम् इति वार्तिकेन मुँम् । अस्विति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम् इति तत्त्वबोधिनी । २. असूया (क्रोध) - अस्तु ज्ञास्यसि कालेन सोऽल्पेनेव न भूयसा (मूलं मृग्यम्) । ३. पीड़ा (दुःख) - अस्तु नाम विधुरेण वेधसा साधुरप्यलमुपाधिभिर्भृशम् । बाध्यते- (मूलं मृग्यम्), दुःख का विषय है कि प्रतिकूल दैव सज्जन को भी नाना छलों से बहुत दुःखी करता है । ४, निषेध- अस्तु साम्ना (गणरत्न०), अब सामप्रयोग (शान्त्युपाय) को रहने दो इस से कुछ सिद्ध न होगा । (५३) नास्ति = अविद्यमान । यह भी तिङन्तप्रतिरूपक निपात है। इसी से 'नास्तिकः, नास्तिवादः, नास्तिक्यम्, नास्तिक्षीरा' प्रभृति शब्द सिद्ध होते हैं। देखें पाणिनिसूत्र-अस्ति-नास्ति-दिष्टं मतिः (४.४.६०) । (५४) येन = जिस से । वितर गिरमुदारां येन मूकाः पिकाः स्युः (गणरत्न०), ऐसी वाणी बोलो जिस से कोयलें चुप हो जायें । (५५) तेन = इस से, इस कारण से । अपराधोऽहमत्रभवत्सु, न च मर्षितः, तेन तप्ये नितान्तम् (न्या० च०) । येन दाता तेन श्लाघ्यः (गणरत्न०)। (५६) अकस्मात्* = अचानक, एकदम, विना कारण के । इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेदकस्मात् पतिरार्यवृत्तः (रघु० १४.५५) । नाऽकस्माच्छाण्डिली मातर्विक्री- णाति तिलैस्तिलान् (पञ्च० २.७२)। अकस्माद्भवः-आकस्मिकः । (५७) प्रसह्य* = बलपूर्वक, जबरदस्ती । प्रसह्य मणिमुद्धरेद् मकरवक्त्रदंष्ट्रान्त- रात् (नीति० ३) । प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष (रघु० २.२७) । प्रसह्य वित्तानि
५६० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् हरन्ति चोरा (हेमचन्द्र)। इसी से ही 'प्रसह्यकारी, प्रसह्याहरणम्' आदि शब्द बनते हैं। (५८) अह्नाय शीघ्र, फौरन। अह्नाय तावदहनेन तमो निरस्तम् (रघु० ५।७१)। (५९) व — सदृश। मणीव उष्ट्रस्य लम्बेते प्रियो वत्सतरी मम (महाभारत १२ ।७२।१२)। अत्र तु इवार्थे वशब्दो वाशब्दो वा बोध्य —सि० कौ०। (६०) समन्तात्* = चारों ओर¹। हेमचन्द्र ने इसे विभक्तिप्रतिरूपक निपात माना है। लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात् (गीता० ११।३०)। कालागुरूद्गर्हनमध्यगत समन्तात् लोकोत्तर परिमलं प्रकटीकरोति (भामिनी० १।६६)। (६१) भवतु अलम् (बम निषेध) का अर्थ। गोत्रेण पुष्करावर्त्त ! किं त्वया गर्जितं कृतम्। विद्युताऽत्र भवत्वङ्गिहिंसा ऊर्द्धबिलं घनम् (दृष्टा०)। (६२) बलवत् पूरी तरह से, पूर्णरूपेण। बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेत (शाकुन्त० १।२)। पुनर्बशित्वाद् बलवन्निगृह्य (कुमार० ३ ६६)। (६३) तदपि — तो भी। तदपि तव गुणानामीश पारं न याति (शिवमहिम्न स्तोत्र)। (६४) यस्मात् = जिस कारण से, क्योकि। अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति। मत्प्रसूतिमणाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा (रघु० १ ।७७)। (६५) तस्मात् — इसलिये। तस्माद् युध्यस्व भारत (गीता० २ १८)। (६६) या (स्)। १ स्मरण में—आ, उपनयतु भवान् भूर्जपत्रम् (विक्रमो० २)। २ क्रोध प्रकट करने में—आ कथमद्यापि राक्षसत्रास (उत्तरराम० १)। आ पापे तिष्ठ तिष्ठ (मालती० ८)। ३ क्रोधपूर्वक अपाकरण में—आ क एष मयि स्थिते चन्द्रमभिभवितुमिच्छति बलात् (मुद्रा० १)। आ ! धूयामङ्गलपाठक (वेणी० १)। ४ सन्ताप (दुःख) प्रकट करने में—विद्यामातरमा प्रदर्श्य नृपशून् भिक्षामहे निस्त्रपा (उद्भट)। (आ स्मरणेऽपाकरणे कोपसन्तापयोस्तथा—इति मेदिनी)। (६७) ही। विस्मय म—हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाक (माघ० ११।६४), आश्चर्य है कि अभाग विधाता की चेष्टाआ का विचित्र फल है। (६८) वै* = अवधारण (ही)—पिता वै गार्हपत्योऽग्नि (मनु० २ ।२३१)। आपो वै नरसूनवः (मनु० १ ।१०)। आत्मा वै पुत्रनामासि (कौषी० ब्रा० २ ।१६)। (६९) किञ्च* = और भी, इसके व्यतिरिक्त, पुनः। किञ्च सर्वगुणसम्पन्नोऽपि भेदेन बध्यते (पञ्च० ४)। किञ्च काव्यस्योपादेयत्वमग्निपुराणेऽप्युक्तम् (साहित्य० १)। किञ्च काव्याद् धर्मप्राप्तिर्भगवान्नारायणचरणारविन्दवन्दनादिना (साहित्य० १)। (७०) यदि* = अगर (पक्षान्तर) —यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष १ इसी अर्थ में 'समन्ततः' अव्यय भी बहुत प्रसिद्ध है। यथा—मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः (गीता० ६ २४)। समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि-- इत्यमरः। समन्तादिति समन्ततः आद्यादित्वात्तसिरित्यमरव्याख्यायां नानूजि- दीक्षितः।
अव्यय-प्रकरणम् ५६१ (पञ्च० २.१३८) । नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् (नीति० ६३)। (७१) यद्यपि = अगरचे, यद्यपि — यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः (गीता० १.३७)। यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम् । स्वजनः श्वजनो मा भूत्सकलं शकलं सकृच्छकृत् (सुभाषित०)। (७२) यद्वा* = अथवा । यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः (गीता० २.६) । (७३) यदि वा* = अथवा । स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा (उत्तरराम० १.१२) । (७४) अथवा* । १. 'वा' के अर्थ में—व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्योऽथवा भवेत् (हितोप० १.५८)। २. पक्षान्तर में—अथवा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन् पूर्वसूरिभिः (रघु० १.४) । (७५) वारं वारम्* = बारंबार—मनसि विचारय वारं वारम् (चर्पट० ११)। (७६) प्रेत्य । १. परलोक—अन्यो धनं प्रेत्यगतस्य भुङ्क्ते (गणरत्न०)। २. इस संसार से गया हुआ—प्रेत्यभावः, प्रेत्यलोकः । प्रेत्यामुत्र भवान्तरे इत्यमरः । (७७) पुरतः (स्)* = सामने, आगे । यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः (नीति०)। स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः—इत्यमरः । (७८) प्रायेण* = प्रायः, अक्सर, बहुधा । प्रायेणाऽधममध्यमोत्तमगुणः संवासतो जायते (पञ्च० १.२७३) । प्रायेण नीचा व्यसनेषु मग्ना निन्दन्ति दैवं न तु दुष्कृतं स्वम् (महाभारत० ८.६१.१) । वामन शिवराम आप्टे आदि कोषकारों ने इसे अव्यय माना है। परन्तु अनेक वैयाकरण 'प्राय' (पुं०) शब्द से प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् (वा०) द्वारा तृतीया विभक्ति हुई मान कर इसे अव्यय नहीं मानते । (७६) प्रायशः (स्)* = प्रायः, अक्सर, बहुधा । आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि (मेघ० १.१०) । इसे तद्धितशस्-प्रत्ययान्त माना जा सकता है। तब तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (३६८) से अव्यय- संज्ञा हो जायेगी । (८०) वस्तुतः (स्)* = यथार्थतः, दर असल, हकीकत में, सत्यतः, मूलतः— वस्तुतः लृकारस्य ऋकारग्राहकत्वं न कुत्राप्युपलभ्यते (तत्त्वबोधिनी संज्ञाप्रकरण) । (८१) अथ किम्* = जी हां । सर्वथा अप्सरःसम्भवैषा । अथ किम् (शाकुन्तल० १)। अपि वृषलमनुरक्ताः प्रकृतयः ? अथ किम् (मुद्रा० १)। (८२) अन्वक् = पीछे । तां देवतापितॄतिथिक्रियार्थामन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः (रघु० २.१६)। अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीबमव्ययम्—इत्यमरः । (८३) अपि वा* = अथवा । हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा (रघु० १.१०)। (८४) कस्मात्* = क्यों, किस कारण, किस लिये । अचेतनं नाम गुणं न लक्षयेन्मयैव कस्मादवधीरिता प्रिया (शाकुन्तल० ६.१३) । इस विभक्तिप्रतिरूपक ल० प्र० (३६)
५६२ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् अव्यय से नञ्समास हो कर 'अकस्मात्' अव्यय बनता है। पुन इस अव्यय से अकस्माद्भव आकस्मिक (विनयादित्वाट् ठकि टेलोप ) सिद्ध होता है । (८५) प्रगे = प्रात काल, सुबह सवेरे । साय स्नायात् प्रगे तथा (मनु० ६ ६)। इसी से ही 'प्रगेशय' (प्रभात मे सोने वाला) आदि निष्पन्न होते हैं । सायंचिरंप्राह्णे- प्रगेऽव्ययेभ्यष्ट्युट्तुलौ तुट् च (१०८३) सूत्र मे अनव्यय प्रगशब्द को एत्व निपातन किया गया है । (८६) परश्व (स्)* = आगामी कल से अगला दिन, परसो । परश्वो यास्यति मुनि । अनागतेऽह्नि श्व. परश्वश्च परेऽहनि— इत्यमर । (८७) साक् = शीघ्र । साक् सरन्त्यभिसारिका. (हेमचन्द्र) । (८८) अरम् = शीघ्र । अर याति तुरङ्गम (हेमचन्द्र) । (८९) रह (स्)* = एकान्त एकान्त मे, चुपके से । अत परीक्ष्य कर्तव्य विशेषात् सगत रह (शाकुन्तल० ५ २४)। रहो भव रहस्यम्, दिगादित्वाद्यत् । रहस् शब्द सकारान्त नपुसक भी होता है। यथा—रहस्यानुज्ञामधिगम्य भूभृत. (किरात० १ ३) । (९०) उपजोषम् = १. अपनी इच्छा के अनुसार, स्वेच्छा से । यथोपजोषं वासांसि परिधाय— (भागवत० ८ ६ १५), अपनी इच्छानुसार वस्त्र धारण करके । २ 'दिष्ट्या' के अर्थ मे—उपजोषं ते पुत्रो जातः (हेमचन्द्र), बडे आनन्द की बात है कि तेरा पुत्र उत्पन्न हुआ है। 'समुपजोषम्' भी देखा जाता है। दिष्टया समुपजोषञ्चे- त्यानन्दे— इत्यमर । स्वरादियो और चादियों का ठीक तरह से पृथक् २ निरूपण एक दुष्कर कार्य है। कुछ स्वरादि शब्द चादियो में तथा कुछ चादि शब्द स्वरादियो मे मिश्रित हो गये हैं। कुछ शब्द तो दोनो ही गणो मे पढे गये हैं। परन्तु यहा यह ज्ञातव्य है कि जिन मे निपातस्वर (आद्युदात्त) दृष्ट हो उन्हे चादियो मे तथा जिन मे अन्तोदात्त- स्वर दृष्ट हो उन्हें स्वरादियो मे गिनना चाहिये । किञ्च जहा दोनो प्रकार के स्वर अभीष्ट हो उन को दोनो ही गणो मे पढना चाहिये¹। इन चादियो से अतिरिक्त अन्य भी बहुत से निपात होते हैं। उन सब की भी स्वरादिनिपातमव्ययम् (३६७) सूत्र से अव्ययसज्ञा हो जाती है। इन सब का विवेचन जानने के इच्छुक प्राग्रीश्वरान्निपाताः (१ ४ ५६) के अधिकार को अष्टाध्यायी या वार्तिकावृत्ति मे देखें² । १. परन्तु यह स्वरव्यवस्था अनेकाच् शब्दो के लिये ही समझनी चाहिये एकाच् शब्दो के लिये नही, क्योकि एकाच् शब्दो मे चाहे आद्युदात्त स्वर हो या अन्तोदात्त, कोई अन्तर ही नही पडता । २ निपातो के विषय में एक सूक्ति बहुत प्रसिद्ध है— इयन्त इति सख्यान निपातानां न विद्यते । प्रयोजनवशादेते निपात्यन्ते पदे पदे॥
अव्यय-प्रकरणम् ५६३ प्र आदि शब्द भी निपाताधिकार में प्रादयः (५४) सूत्रद्वारा निपातसंज्ञक होकर अव्ययसंज्ञक हो जाते हैं। इन प्र आदियों का क्रिया के योग में तथा कुछ का क्रियायोग के अभाव में भी स्वतन्त्ररीत्या प्रयोग हुआ करता है। क्रिया के योग में उन की उपसर्गाः क्रियायोगे (३५) सूत्र से उपसर्गसंज्ञा विशेष है। निपातसंज्ञा तो दोनों अवस्थाओं में ही अक्षुण्ण बनी रहती है। अब प्रादियों में क्रियायोग के अभाव में स्वतन्त्रतया प्रयुक्त होने वाले कुछ प्रसिद्ध २ निपातों का विवेचन करते हैं— (१) अनु । १. पीछे—विष्णोः पश्चाद् अनुविष्णु (सि० कौ०)। आश्वास्यादौ तदनु कथयेर्माधवीयामवस्थाम् (मालती० ६.२६)। २. के साथ साथ (लम्बाई में)— अनुगङ्गं वाराणसी (व्या० च०), गङ्गातट के साथ साथ बनारस बसा हुआ है। ३. हीन अर्थ में—अनु पाणिनिमन्वे वैयाकरणाः (व्या० च०), अन्य वैयाकरण पाणिनि से नीचे हैं। अन्वर्जुनं धानुष्काः (व्या० च०), अन्य धनुर्धारी अर्जुन से हीन हैं। इसी प्रकार—अन्वाम्रं फलानि आदि । ४. लक्षण (निशानी) अर्थ में—वृक्षमनु विद्योतते विद्युत् (काशिका), बिजली वृक्ष के समीप चमक रही है। इसी प्रकार—क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् (रघु० २.२४)। ५. इत्थम्भूताख्यान (वह इस तरह का है—इस प्रकार कहने) में—साधुर्देवदत्तो मातरमनु, देवदत्त माता के प्रति सद्व्यवहारी है। ६. भाग (हिस्सा) अर्थ में—लक्ष्मीर्हरिमनु (सि० कौ०), लक्ष्मी विष्णु का भाग है। ७. वीप्सा—वृक्षं वृक्षमनु सिञ्चति (सि० कौ०), प्रत्येक वृक्ष को सींचता है। ८. हेतुयुक्त अनन्तर अर्थ में—जपमनु प्रावर्षत् (सि० कौ०), जप के कारण जप के बाद वर्षा हुई । ६. के अनुसार—अनुक्रमम्, अनुज्येष्ठम्, अनु- रूपम् । इस के अन्य भी अनेक अर्थ आकरग्रन्थों में देखें। ध्यान रहे कि प्रायः इन अर्थों में इस की कर्मप्रवचनीयसंज्ञा हो जाती है तब कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया (२.३.८) सूत्र से इस के योग में द्वितीया विभक्ति हो जाती है। विशेष सिद्धान्तकौमुदी में देखें । (२) आङ् = आ । १. ईषत् (थोड़ा) अर्थ में—ओष्णम् (ईषदूष्णम्—कुछ गरम)। २. मर्यादा अर्थ में—ओदकान्ताद् आवनान्ताद्वा प्रियं प्रोष्यमनुव्रजेत् (धर्म- शास्त्रे), तालाब या वन के अन्त तक प्रवास करते बन्धु के साथ जाये। इसीप्रकार— आ परितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् (शाकुन्तल० १.२) । आ विन्ध्याद् उत्तरपथः । ३. अभिविधि अर्थ में—आ कुमाराद् यशः पाणिनेः, पाणिनि का यश बच्चों तक अर्थात् बच्चों को भी अभिव्याप्त कर रहा है। इसीप्रकार—आमूलाच्छ्रोतु- मिच्छामि (शाकुन्तल० १) । मर्यादा और अभिविधि अर्थों में आङ् मर्यादावचने (१.४.८८) से आङ् की कर्मप्रवचनीयसंज्ञा हो जाती है तब इस के योग में पञ्चम्यपाङ्परिभिः (२.३.१०) सूत्र से पञ्चमीविभक्ति हो जाती है । (३) अधि । १. स्व-स्वामिभाव सम्बन्ध में—अधि ब्रह्मदत्ते पाञ्चालाः (काशिका), पाञ्चालदेश ब्रह्मदत्त के अधीन है। अधि पाञ्चालेषु ब्रह्मदत्तः (काशिका), ब्रह्मदत्त पाञ्चालदेश का अधिकृत राजा है। इसी प्रकार—अधि रामे भूः, अधि भुवि रामः (सि० कौ०) । ध्यान रहे कि यहां अधिरेरीश्वरे (१.४.६६) सूत्र से 'अधि' की
५६४ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा होकर उस के योग में यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी (२.३.९) द्वारा कभी स्वामिवाचक से तथा कभी स्ववाचक से सप्तमी विभक्ति हो जाती है। २ मे, के विषय मे—हरौ इत्यधिहरि (हरि मे या हरि के विषय मे)। यद्यप्यव्ययीभावसमास के नित्य होने से लौकिकविग्रह मे 'अधि' लिखा नहीं जा सकता। (४) अपि। १ प्रश्न मे—अपि सन्निहितोऽत्र कुलपतिः (शाकुन्तल० १), क्या कुलपति आश्रम में हैं ? अप्यग्रणीर्मन्त्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते ? (रघु० ५.४)। अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशम् (कुमार० ५.३३)। २ थोड़ा, स्तोक, बिन्दु, ज़रा सा अंश आदि अर्थों मे—सर्पिषोऽपि स्यात्, मधुनोऽपि स्यात् (काशिका), घृत का अंश होगा, मधु का अंश होगा। ३ कामचारानुज्ञा—अपि सिञ्च अपि स्तुहि (काशिका), तुम्हारी इच्छा है सीचो या स्तुति करो। ४ सम्भावना प्रकट करने मे (शायद)—अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा स्यात् (शाकुन्तल० १)। अपि नाम रामभद्र पुनरपीदं वनमलङ्कुर्यात् (उत्तरराम० २)। ५ समुच्चय (भी)— अस्ति मे सोदरस्नेहोऽप्येतेषु (शाकुन्तल० १)। विष्णुशर्मणापि पाठितास्ते राजपुत्रा (पञ्च० प्रस्तावना)। ६ चाहे हो—अपि धन्वन्तरिर्वैद्यः किं करोति गतायुषि (सुभाषित०)। अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् (उत्तरराम० १.२८)। ७ जोर या Stress देने के लिये—विधुरपि विधियोगाद् ग्रस्यते राहुणासौ (हितोप० १.१६)। यूयमप्यनेन कर्मणा परिश्रान्ताः (शाकुन्तल० १)। ८. कवियों द्वारा विरो- धाभास प्रदर्शित करने मे—खर्वामपि अखर्वपराक्रमाम्, श्यामामपि यशःसमूहैःश्वेतीकृत- त्रिभुवनाम् (शिवराज० २)। ६. 'किम्' के साथ लग कर अनिश्चय मे—व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुः (उत्तरराम० ६.१२)। केऽपि एते प्रययसः त्वां विदूषय- (उत्तरराम० ४)। (५) अभि। १ लक्षण (निशानी)—वृक्षमभि विद्योतते विद्युत् (काशिका), वृक्ष के सामने बिजली चमक रही है। २ इत्थम्भूताख्यान—साधुर्देवदत्तो मातरमभि (काशिका)। ३ वीप्सा—वृक्षं वृक्षमभि सिञ्चति। ४ आभिमुख्य मे—अग्निमभि शलभाः पतन्ति (काशिका), पतङ्गे अग्नि के अभिमुख गिर रहे हैं। आभिमुख्य अर्थ मे वैकल्पिक अव्ययीभावसमास का भी विधान है—अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति। लक्ष- णादि अर्थों मे 'अभि' की कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा होकर उस के योग में द्वितीया विभक्ति हो जाती है। (६) प्रति। १ लक्षण—वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् (काशिका)। तौ दम्पती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः (रघु० २.७०)। मन्दोत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति (शाकुन्तल० १)। २ इत्थम्भूताख्यान—साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति (काशिका)। ३. भाग—यदन्र मा प्रति स्यात्तद् दीयताम् (काशिका), इस में मेरा जो हिस्सा हो वह दीजिये। ४ वीप्सा—वृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चति। ५. प्रतिनिधि— अभिमन्युरर्जुनत प्रति (काशिका), अभिमन्यु अर्जुन का प्रतिनिधि है। प्रद्युम्नो वासु- देवतः प्रति (काशिका), प्रद्युम्न वासुदेव का प्रतिनिधि है। ६ प्रतिदान (बदले में
अव्यय-प्रकरणम् ५६५ देना)—तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् (काशिका), तिलों के बदले माष देता है। शेफालिभ्यो ददुर्लास्यं प्रति गन्धाच्च मारुताः (व्या० च०), वायु ने शेफालिका से गन्ध ले कर उस के बदले उन्हें नृत्य दे दिया। ७. आभिमुख्य में — अग्नि प्रति शलभाः पतन्ति, प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । पूर्ववत् वैकल्पिक अव्ययीभावसमास हो जाता है। (७) परि । १. लक्षण (निशानी) — वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् (काशिका), वृक्ष पर बिजली चमक रही है। २. इत्थम्भूताख्यान — साधुर्देवदत्तो मातरं परि । ३. भाग—यदत्र मां परि स्यात्तद्दीयताम्, इस में मेरा जो भाग है वह दे दीजिये । ४. वीप्सा — वृक्षं वृक्षं परि सिञ्चति । ५. मर्यादा — परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः, त्रिगर्त- देश तक (पर त्रिगर्त को छोड़ कर) मेघ बरसा । ६. दुःखी, तंग — परिग्लानोऽध्ययनाय =पर्यध्ययनः² । (८) अप। तक, मर्यादा अर्थ में- अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः, त्रिगर्तदेश तक (पर त्रिगर्त में नहीं) मेघ बरसा । अपपरी वर्जने (१.४.८७) से कर्मप्रवचनीयसंज्ञा हो कर उस के योग में — पञ्चम्यपाङ्परिभिः (२.३.१०) से पञ्चमी हो जाती है। (९) उप। १. हीन, निम्न — उप हरिं सुराः (सि० कौ०), देवता हरि से निम्नकोटि के हैं। शक्रादय उपाच्युतम् (वोपदेव), इन्द्र आदि भगवान् विष्णु से निम्न- स्तर के हैं। २. अधिक—उप परार्धे हरेर्गुणाः (सि० कौ०), हरि के गुण परार्धसंख्या से भी अधिक हैं। यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी (२.३.६) इस सूत्र से अधिक अर्थ के वाचक उप के योग में सप्तमी विभक्ति हो जाती है। (१०) अति । १. अतिशय, आधिक्य — अतिदानाद् बलिर्बद्धो नष्टो मानात् सुयोधनः । विनष्टो रावणो लौल्याद् अति सर्वत्र वर्जयेत् (चाणक्य०) । नातिदूरे = बहुत दूर नहीं = निकट । २. अतिक्रमण में--अति देवांस्ते मनुजाः परार्थे ये तनुत्यजः(व्या० च०), वे मनुष्य देवताओं का अतिक्रमण कर जाते हैं जो दूसरों के लिये प्राण देते हैं। अति देवान् कृष्णः (सि० कौ०) । श्रिया समानान् अति सर्वान् स्याम् (अथर्व० ११.१.२१), मैं लक्ष्मी में समान लोगों से आगे बढ़ जाऊँ । अतिरतिक्रमणे च (१.४. ९४) से कर्मप्रवचनीयसंज्ञा हो कर उस के योग में द्वितीया विभक्ति हो जाती है। अब तद्धितान्त अव्ययों का वर्णन करते हैं— [लघु०] सञ्ज्ञा-सूत्रम्—(३६८) तद्धितश्चाऽसर्वविभक्तिः ।१।१।३७॥ यस्मात् सर्वा विभक्तिर्नोत्पद्यते स तद्धितान्तोऽव्ययं स्यात् ॥ अर्थः—जिस तद्धितान्त से वचनत्रयात्मिका सब विभक्तियां उत्पन्न नहीं हो सकतीं वह अव्ययसञ्ज्ञक हो। व्याख्या — तद्धितः ।१।१। च इत्यव्ययपदम् । असर्वविभक्तिः ।१।१। अव्ययम् १. प्रतिनिधि और प्रतिदान में प्रति की कर्मप्रवचनीयसंज्ञा हो कर इस के योग में पञ्चमी हो जाती है। देखें इस व्याख्या का विभक्त्यर्थपरिशिष्ट (३८, ३६) । २. पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या (वा० ६१) इस वार्त्तिक से नित्यसमास हो जाता है अतः लौकिकविग्रह में 'परि' का प्रयोग नहीं हो सकता ।
५६६ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् । ३६८। (स्वरादिनिपातमव्ययम् से) । समासः—नोत्पद्यन्ते सर्वा वचनत्रयात्मिका¹ विभक्तयो यस्मात् सोऽसर्वविभक्तिः, बहुव्रीहिसमास । अर्थ—(असर्वविभक्ति.) जिस से वचनत्रयात्मिका सम्पूर्ण विभक्तिया उत्पन्न नही हो सकती वह (तद्धित = तद्धि- तान्त ²) तद्धितान्त (च) भी (अव्ययम्) अव्ययसञ्ज्ञक होता है । यथा—अत (इस से) इस तद्धितान्त से सब विभक्तिया उत्पन्न नही हो सकती, अर्थात् 'इस से को, इस से द्वारा, इस से के लिये' इत्यादि विभक्तियों वाला व्यवहार यहा सम्भव नही हो सकता । इसलिये यह अव्ययसञ्ज्ञक है । अत एव— अत्रत , तत्रत, कुत्रत. आदि प्रयोग ठीक नही । प्रशस्तं पचतीति—पचतिरूपम् [प्रशंसायां रूपप् (५ ३ ६६)], ईषद् असम्पूर्णं पचतीति पचतिकल्पम् [ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयर• (५ ३.६७)]। यहा इन तद्धि- तान्तो से भी वचनत्रयात्मिका सब विभक्तिया उत्पन्न नही हो सकती अत. इन की भी अव्ययसज्ञा हो कर सुँप् का लुक् प्राप्त होता है—जो अत्यन्त अनिष्ट है। किञ्च वचन- त्रयात्मिका सब विभक्तिया तो 'उभय' शब्द से भी उत्पन्न नही होती और यह तद्धितान्त भी है अत इस की भी अव्ययसज्ञा हो कर सुँब्लुक् आदि दोष प्राप्त होते हैं । इस पर उन उन तद्धितप्रत्ययो का परिगणन करते हैं जिन के अन्त मे आने से अव्ययसञ्ज्ञा होनी है³ । [लघु०] परिगणनं कर्तव्यम् । तसिलादय प्राक्पाशपः । शस्प्रभृतय. प्राक् समासान्तेभ्यः । अम् । आम् । कृत्वोऽर्थाः । तसि-वती । नानाञौ । एतदन्तम- व्ययम् । अत इत्यादि ॥ अर्थ.—उन तद्धित प्रत्ययो का परिगणन करना चाहिये— [क] 'तसिल्' से ले कर 'पाशप्' के पूर्व तक वे सब प्रत्यय । [ख] 'शस्' से ले कर समासान्तो के पूर्व तक वे सब प्रत्यय । [ग] 'अम्' और 'आम्' प्रत्यय । [घ] 'कृत्वसुँच्' तथा उस के अर्थ वाले अन्य प्रत्यय । १ एकवचनमुत्सर्गंत. करिष्यते—इस महाभाष्य के कथन से सब विभक्तियो का एक- वचन तो सब शब्दो से स्वत सिद्ध है ही, अत. 'असर्वविभक्तिः' यह कथन व्यर्थ हो जाता है । इसलिये यहा इस का आशय यह समझना चाहिये कि जिस तद्धि- तान्त से सब विभक्तियो के सब वचनो की उत्पत्ति न हो उस की अव्ययसज्ञा होती है । २. केवलस्य तद्धितस्य प्रयोगाभावेन फलाभावात् सज्ञाविधावपि तदन्तविधि । ३ यहा यह ध्यान रहे कि इस परिगणन के बिना दोषनिवृत्ति असम्भव है, यत. यह तद्धितश्चासर्वविभक्ति. (३६८) सूत्र व्यर्थ सा है। अत एव प्राचीन वैयाकरणो ने इस परिगणन को स्वरादिगण में सम्मिलित कर दिया है । देखें काशिकावृत्ति (१ १.३६) ।
अव्यय-प्रकरणम् ५६७ [ ङ ] 'तसिँ' और 'वतिँ' प्रत्यय । [ च ] 'ना' और 'नाञ्' प्रत्यय । ये तद्धितप्रत्यय जिन के अन्त में हों उन की अव्ययसंज्ञा होती है । यथा— ‘अतः’ (यहां एतद् शब्द से तसिँल् प्रत्यय किया गया है) । व्याख्या—उपर्युक्त सब प्रत्यय अष्टाध्यायी के क्रम से कहे गये हैं । जिन को अष्टाध्यायी का सूत्रपाठ कण्ठस्थ है उन के लिये यह सब समझना अत्यन्त सुकर है । हम यहां इन प्रत्ययों का ससूत्र सोदाहरण विवेचन प्रस्तुत करते हैं— [ क ] तसिलादयः प्राक् पाशपः ॥ (तसिँल् से लेकर पाशप् के पूर्व तक के सब प्रत्यय) (तसिँल्)—[पञ्चम्यास्तसिँल् (५.३.७), पर्यभिभ्यां च (५.३.६)] । इतः (स्)¹ = इस से, इस कारण से । तस्मादितो मयान्यत्र गन्तव्यं कानने क्वचित् (कथासरित्०) । ततः (स्) = उस से, उस कारण से । इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्टः । अतः (स्) = इस से, इस कारण से । अतः परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात् सङ्गतं रहः (शाकुन्तल० ५.२४) । अतोऽहमब्रवीमि (पञ्च० १) । कुतः (स्) = किस से, किस कारण से, कहां से । कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् (गीता० २.२) । यतः (स्) = जिस से, जिस कारण से, जहां से । यतो जातानि भुवनानि विश्वा (श्वेता० ४.४) । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते (तै० उप० ३.१) । सर्वतः (स्) = सब ओर से, चहुं ओर से । सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षि- शिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति (गीता० १३.१३) । सर्वतो नगरं प्राकारः । अन्यतः (स्) = अन्य से । तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः (उत्तर- राम० १.१३) । परितः (स्) = चहुं ओर से । वेदीं हुताशनवतीं परितः प्रकीर्णाश्छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः (शाकुन्तल० ३.२४) । परितः कृष्णं गोपाः । अभितः (स्) = चारों ओर, दोनों ओर, निकट । परिजनो यथाव्यापारं राजा- नमभितः स्थितः (मालविका० १) । पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् (रामा- यण० २.६५.८) । ततो राजाऽब्रवीद् वाक्यं सुमन्त्रमभितः स्थितम् (रामायण) । उभयतः (स्) = दोनों ओर । उभयतो मार्गं वृक्षाः । नोट—उभयतः, सर्वतः, परितः, अभितः—इन के योग में द्वितीया विभक्ति का विधान है । देखें—इसी व्याख्या के तृतीयभाग का विभक्त्यर्थपरिशिष्ट (१०, ११) । १. 'इतः' आदि ये तद्धितान्त अव्यय प्रायः सब प्रसिद्ध हैं अतः इन पर * यह चिह्न अङ्कित नहीं किया है ।
५६८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् (त्रल्)—[सप्तम्यास्त्रल् (५।३।१०)]। सर्वत्र = सब जगह, सब में, सब स्थानों पर । साधवो न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने (चाणक्य०) । अति सर्वत्र वर्जयेत् (चाणक्य०) । कुत्र = कहाँ, कहाँ पर । कुत्र नु खलु गत आर्यवसन्तक (स्वप्न० ४)। शङ्काभिः सर्वमाक्रान्तमन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा (हितोप० १।२४) । अन्यत्र = अन्य जगह, दूसरी जगह पर । विना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति (पञ्च० १४१) । अत्र = यहाँ, यहाँ पर, इस पर, इस में । यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष (पञ्च० १२१७)। तन्भद्रं न कृतं यदत्र मारात्मके विश्वासः कृतः (हितोप० १)। यत्र = जहाँ, जिस में । तत्र = वहाँ, उस में । यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्य- स्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते (हितोप० १६६)¹ । एकत्र = एक जगह पर, एक में । घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद् घृतं च वह्निञ्च नैकत्र स्थापयेद् बुधः (हितोप० १।११८) । अमुत्र = उस में, परलोक में । अनेनैवार्भकाः सर्वे नगरेऽमुत्र भक्षिताः (कथा- सरित्०) । नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठत (मनु० ४.२३६) । प्रेत्यामुत्र भवान्तरे— इत्यमरः । बहुत्र = बहुतों में, बहुत स्थानों में । पूर्वत्र = पूर्व में । उत्तरत्र = अगले में । उभयत्र (दोनों में) इत्यादि । (ह)—[इदम्रो हः (५।३।११), वा ह च च्छन्दसि (५।३।१३)]। इह = यहाँ, इस में । इह लोके हि धनिनां परोऽपि स्वजनायते (पञ्च० १५)। अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते (हितोप० १८३) । कुह = कहाँ । वेद में ही प्रयोग होता है । यं स्मा पृच्छन्ति कुह सेति घोरम् (ऋ० २।१२।५) । (अत्)—[किमोऽत् (५।३।१२)]। क्व = कहाँ, किस स्थान पर । क्व गताः पृथिवीपालाः ससैन्यबलवाहनाः ।
१ 'अत्र' और 'तत्र' के आगे भवत् (आप) शब्द का प्रयोग 'पूज्य, आदरणीय' आदि अर्थ को प्रकट करने के लिये किया जाता है । पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवानपि—इत्यभिधानचिन्तामणौ हेमचन्द्रः । जब आदरणीय पुरुष या स्त्री, वक्ता के सामने या निकट हो तो 'अत्रभवान्, अत्रभवती' आदि का, जब दूर हों तो 'तत्रभवान्, तत्रभवती' आदि का प्रयोग होता है । यथा—अत्रभवान् प्रकृति- मापन्नः (शाकुन्तल० २) । वृक्षसेचनादेव परिश्रान्तामत्रभवतीं लक्षये (शाकु- न्तल० १) । असाधुदर्शी तत्रभवान् काश्यपः, य इमामश्रमधर्मे नियुङ्क्ते (शाकु- न्तल० १) ।
अव्यय-प्रकरणम् ५६६
वियोगसाक्षिणो येषां भूमिरद्यापि तिष्ठति (हितोप० ४.६४)। क्व वयं क्व परोक्ष- मन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः (शाकुन्तल० २.१६)। क्व सूर्यप्रभवो वंशः (रघु० १.२)। क्वचित् = कहीं पर, कभी, किसी दिन। क्वचित् पृथ्वोशय्यः क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनः (नीति० ७३)। कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति (देवीक्षमा० १)। इसी प्रकार—क्वापि = कभी, कहीं पर। (दा)—[सर्वेकान्यकिंयत्तदः काले दा (५.३.१५)]। सर्वदा = हमेशा। स्वजनोऽपि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते (पञ्च० १.५) । सदा = हमेशा। ‘दा’ प्रत्यय के परे रहते सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि (१२०६) से ‘सर्व’ को वैकल्पिक ‘स’ आदेश हो जाता है। सदाभिमानैकधना हि मानिनः (माघ० १.६७) । एकदा = एक बार, कभी। अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरन्नपश्यम् (हितोप० १)। अन्यदा = अन्य समय में। अन्यदा भूषणं पुंसां क्षमा लज्जेव योषिताम्। परा- क्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव (माघ० २.४४) । कदा = कब, किस समय। परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः। गङ्गा ब्रूते कदागत्य मामयं पावयिष्यति (सुभाषित०) । कदागुरोकसो भवन्तः ?। कदाचित्, कदाचन, कदापि = कभी। कदाचित् कुपिता माता न कदाचिद् हरीतकी (सुभाषित०)। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन। (तै० उप० २.४) । यदा = जब। यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवम् (नीति० ७) । तदा = तब। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् (गीता० ४.७) । (हिल्)—[इदमो हिल् (५.३.१६), अनद्यतने हिल्लन्तरस्याम् (५.३.२१)]। एतर्हि = इस समय, अब। भवन्तमेतर्हि मनस्विगर्हिते विवर्त्तमानं नरदेव वर्त्मनि। कथं न मन्युर्ज्वलयत्युदीरितः शमीतरुं शुष्कमिवाग्निरुच्छिखः (किरात० १.३२) । कर्हि = कब। वेद में प्रायः प्रसिद्ध है। लोक में—कर्हिचित् = कभी भी। अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् (मनु० २.४) । यर्हि = जब। तर्हि = तब। सुषिरो वै पुरुषः स वै तर्ह्येव सर्वो यर्ह्याशितः (मैत्रा० सं० ३.६.२), मनुष्य निश्चय ही भीतर से खोखला है, वह तभी पूर्ण हो जाता है जब खा कर तृप्त हो जाता है। (धुना)—[अधुना (५.३.१७)]। अधुना = अब, इस समय। पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरिताम् (उत्तर- राम० २.२७) । (दानीम्)—[दानीञ्च (५.३.१८), तदो दा च (५.३.१६)] । इदानीम् = अब। तदानीम् = तब। वत्से प्रतिष्ठस्वेदानीम् (शाकुन्तल० ४)। नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम् (ऋ० १०.१२६.१) ।