भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 569, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 569

५५४ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् प्रत्ययान्त किम् शब्द के अन्त में जुड़ कर असाकल्य या अनिश्चितता को प्रकट करते हैं। यथा—कश्चित् (कोई), काचित्, किञ्चित्, केनचित्, कस्मैचित्, कस्मिंश्चित्, क्वचित्, कुत्रचित्, कथञ्चित्, कदाचित्, कुतश्चित् । इसी प्रकार—कश्चन, काचन, केचन, कदाचन आदि । उदाहरण यथा—न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं न कश्चित् कस्य- चिद्रिपु । व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस्तथा (हितोप० १७१) । नाऽपृष्टः कस्यचिद् ब्रूयात् (मनु० २.११०) । कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति(देवी- क्षमा० १)। कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन (गीता० २.४७)। यदा किञ्चिज्ज्ञो- ऽहं द्विप इव मदान्ध समभवम् (नीति० ७) । (२८) अमा=अमा सह समीपे च इत्यमर । साथ या समीप—अमा (सह) वसन्तश्चन्द्राकौं अस्यां साऽमावस्या । अमा (राज्ञ समीपे) वर्तत इत्यमात्य । वेद में इस के गृह आदि अन्य अर्थ भी होते हैं । (२६) आहो*= अथवा, या—वैखानस किमनया व्रतमाप्रदानाद् व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् । अत्यन्तमेव सदृशेक्षणवल्लभाभिराहो निवत्स्यति समं हरिणा- ङ्गनाभि.(शाकुन्तल० १.२४) । दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुल (शाकुन्तल० ५.२६) । (३०) उताहो*= अथवा, या—उताहो हतवीर्यास्ते बभूवु पृथिवीक्षितः (रामायण० ७.३१.४) । कच्चित् त्वमसि मानुषी उताहो सुराङ्गना (व्या० च०) । (३१) स्वित् = वितर्क मे—दनुज. स्विदय क्षपाचरो वा वनजेनेति बल बलास्ति सत्त्वे (किरात० १३.८), क्या यह दानव हो सकता है या राक्षस ? क्योकि जगली प्राणी मे तो इतना बल नही हो सकता । तपोबलेनैष विधाय भूयसीस्तनूरदूर्ध्वा स्विदिषून् निरस्यति (किरात० १४.६०), क्या यह तपस्वी अपने तपोबल से अनेक शरीरो को रच कर बाण छोड़ रहा है ? । किम् (सर्वनाम न कि अव्यय) शब्द के साथ जुड़ कर वितर्कपूर्वक जिज्ञासा मे—कास्विदयमवगुण्ठनवती (शाकुन्तल० ५.१३), यह घूंघट वाली स्त्री कौन हो सकती है ? । किम्+स्वित्=केवल प्रश्न में—कस्य- स्विद् हृदय नास्ति कस्विद्वेगेन वर्धते । अश्ममो हृदय नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ किँस्विद् गुरुतर भूमे. किँस्विदुच्चतर च खात् । माता गुरुतरा भूमेः खात् पितोच्चतर- स्तथा ॥ महाभारतवनपर्वस्य यक्षोपाख्यान मे इस के बहुत सुन्दर उदाहरण हैं। इन स्थानो पर 'किस्स्वित्' का अर्थ 'कौन सी वस्तु' है। (३२) आहोस्वित्*= अथवा—आहोस्वित् प्रसवो ममापचरितैर्विष्टम्भितो वीरुधाम् (शाकुन्तल० ५.६), अथवा मेरे पापो के कारण पौधो मे पुष्पादिका आना रुक गया है। (३३) अतीव*= बहुत ही, अत्यन्त । भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया (गीता० २.२०) । यतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप । गतासुरपि यां गात्रैर्मा विहाय निषेवसे (रामायण० ४.२०.६), तारा अपने पति की मृत्यु पर विलाप करती हुई कहती है—हे राजन् ! निश्चय से तुम्हे वसुधा मेरे से भी अधिक प्यारी है जो तुम