भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 567, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 567

५५२ भीमव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् (गीता० १।४४) । ३ सम्बोधन—अहो हिरण्यक ! श्लाघ्योऽसि । अतोऽहमपि त्वया सह मैत्रीमिच्छामि (हितोप०) । (११) सह*=के साथ । शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेैन तडित् प्रलीयते (कुमार० ४।३३) । सहैव दशभि पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी (चाणक्य०) । (१२) जातु*=सर्वथा, बिलकुल, कभी भी— न जातु काम कामानामुप- भोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते (मनु० २।९४) । अलब्ध- ज्ञानोत्पषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति (भामिनी० १।७०) । (१३) इत् = ही—अक्षैर्मा दीव्य कृषिमित् कृषस्व (ऋ० १०।३४।१३), जुआ मत खेल, खेती ही कर । अर्यन्नित् सद्म भद्रमश्नुते (निरुक्त) । लौकिक साहित्य में इस का स्थान प्राय 'एव' ने ले लिया है । (१४) नो*=नही, नञ् के अर्थ मे । भार्या साधु सुवंशजापि भजते नो यान्ति मित्राणि च, न्यायारोपितविक्रमाण्यपि नृणां येषा नहि स्पार्द्धनम् (पञ्च० ५।२४) । पुष्पाणा प्रकर स्मितेन रचितो नो कुन्दजात्यादिभि. (अमर० ४३) । विदुषा वदना- द्वाच. सहसा यान्ति नो बहिः । याताश्चेन्न पराञ्चन्ति द्विरदानां रदा इव (भामिनी० १।६४) । (१५) नोचेत्*=यदि नहीं तो—नोचेच्चेन प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ (वैराग्य० ६६) । धर्मं चर्यमाणमर्या अनूत्पद्यन्ते, नोचेद् अनूत्पद्यन्ते न धर्महानिर्भवति (आपस्त० ध० १.२० ३.४) ।¹ (१६) नहि*=नही, निश्चित निषेध । नहि तापयितुं शक्य सागराम्भ- स्तृणोल्कया (हितोप० १।८६) । अनुहुङ्कुरुते घनध्वनिं नहि गोमायुरुतानि केसरी (माघ० १६।२५)। नहि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं काङ्क्षति षट्पदाली (रघु० ६।६६) । कियन्मात्र जलं विप्र ! जानुदघ्न नराधिप । तथापीयमवस्था ते नहि सर्वे भवादृशा (सुभाषितरत्न०) । (१७) उत*= १. अथवा, या, विकल्प—वीरो रसः किमयमेश्पुत दर्प एव (वीरचरित०)। किमिद गुरुभिरूपदिष्टमुत धर्मशास्त्रेषु पठितमुत मोक्षप्राप्तियुक्तिरियम् (कादम्बरी०) । तत्किमप्रमातपदोष स्यादुत यया मे मनसि वर्तते (शाकुन्तल० ३)। एकमेव वर पुसामुत राज्यमुताश्रमः (गणरत्न०) । २. भी, 'अपि' के अर्थ मे—प्रिय १. इन अव्ययो या निपातो मे अनेक शब्द दो अव्ययो के सयोग से बने हैं । यथा— नोचेत्, नहि, प्रत्युत, यद्यपि, यतीव, किमपि, किञ्च आदि । क्या इन को एक ही अव्यय मानें या दो का समुदाय ? इस विषय मे हम कुछ कहने की स्थिति मे नही हैं । कारण कि पाणिनिद्वारा अव्ययो के निरूपण का मूल आधार स्वरव्यव- स्था थी जो उस समय लोक और वेद दोनो मे समानरूप से व्याप्त थी । अद्यत्वे स्वरव्यवस्था लोक मे सर्वथा उठ चुकी है अतः इन लौकिक अव्ययो मे कौन संयुक्त और कौन एक अव्यय है—यह निर्देश करना एक दुष्कर कार्य है ।