लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

ददातीति बहुशो ददाति । इसी तरह अन्य कारको म भी समझ लेना चाहिये । एवम् — अल्पशः । भूरिशः । स्तोकशः । आदि । एकशः, द्विशः, त्रिशः, शतशः, सहस्रशः — आदि म सङ्ख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् (५।४।४३) द्वारा वीप्सा में शस् प्रत्यय होता है। एकशो ददाति—एक एक करके देता है। द्विशो ददाति—दो दो देता है। न एकश — अनेकशः = अनेक वार, अनेकशो निर्जितराजकस्त्वम् (भट्टि० २।५२) । इसी प्रकार —, पादशो ददाति, कार्षापणशो ददाति । आदि । (तसिँ) — [ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिँ (५।४।४४) ] । प्रद्युम्नो वासुदेवतः प्रति प्रद्युम्न वासुदेव का प्रतिनिधि है । अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, अभिमन्यु अर्जुन का प्रतिनिधि है । कर्मप्रवचनीय 'प्रति' के योग मे जो पीछे (पृष्ठ ५६८ पर) पञ्चमी कह चुके हैं उसी का यहा ग्रहण है । (तसिँ) — [आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम् (वा०)] । इस वार्तिकद्वारा सब विभक्तियों के अर्थ म तसिं प्रत्यय होता है यत इसे 'सार्वविभक्तिकस्तसि' कहा जाता है। यथा—आदौ इति आदितः = आदि म । तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् (१।२।३२), आदित आदावित्यर्थः । मध्य इति मध्यतः । अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः (महाभारते यक्षोपाख्याने), वृत्तेनेति वृत्ततः । विप्राणां ज्ञानतो ज्येष्ठत्वं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः (मनु० २।१५५), ज्ञानेनेति ज्ञानतः, वीर्येणेति वीर्यतः । अस्य शिशोर्मातरं नामतः पृच्छामि (शाकुन्तल० ७), नाम्ना इति नामतः । (तसिँ) — [ अपादाने चाहीयरुहो (५।४।४५) ] । चोरादिति चोरतो बिभेति । अध्ययनादिति अध्ययनतः पराजयते । (तसिँ)—[ अतिग्रहाध्ययनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः (५।४।४६) ] । वृत्ततोऽतिगृह्णाते । चारित्रतोऽतिगृह्यते । अन्यानतिक्रम्य वृत्तेन चारित्रेण वा गृह्णात इत्यर्थः । वृत्ततो न व्ययते । वृत्तेन न चलनीत्यर्थः । वृत्ततः क्षिप्तः । वृत्तेन निन्दित इत्यर्थः । इत्यादि । (च्बिँ) [कृब्भ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः (५।४।५०)] । अशुक्लः शुक्लो सम्पद्यते तं करोतीति शुक्ली¹ करोति । शुक्ली भवति । शुक्ली स्यात् । अस्मद्दिना मा भृशम् उन्मनी² भूः (किरात० ३।३६) । (सातिँ)—[विभाषा सातिँ कात्स्न्र्य्ये (५।४।५२) आदि] । कृत्स्नम् अनुदकम् उदकं सम्पद्यत इति उदकी भवति, उदकसाद् भवतीति वा । वर्षासु कृत्स्नं लवणपिण्डमुदकसाद् भवति । अग्नी³ भवति, अग्निसाद् भवति शस्त्रम् । १ च्वौ, तस्य सर्वापहारलोपः, प्रत्ययलक्षणेन तमाश्रित्य यस्य च्यो (१।२।४२) इति अकारस्य ईकारः । शुक्लीति पृथक् पदमव्ययम् । अव्ययत्वात् सुपोलुक् । २ अनुन्मना उन्मना भवतीति विग्रहः । च्वौ सर्वापहारलोपे, अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहो- रजसां लोपश्च (५।४।५१) इति सकारलोपे, अस्य ईत्वे च कृते रूपसिद्धिः । ३. च्व्यन्तमैतद्रूपम् । च्वौ च (१।०४५) इति दीर्घः ।