लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

(त्रा)—[देये त्रा च (५.४.५५), तदधीनवचने (५.४.५४) आदि] । ब्राह्मणत्रा करोति । ब्राह्मणाधीनं देयं करोतीत्यर्थः । राजसात् करोति । राजा- धीनं करोतीत्यर्थः । राजा स यज्वा विबुधव्रजत्रा कृत्वारवराज्योपमयैव राज्यम् (नैषध० ३.२४) । (डाच्)—[अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्धादनितौ डाच् (५.४.५७) इत्यादि] । पटपटा करोति (पटत् इस प्रकार की ध्वनि करता है) । दमदमा करोति । इन की सिद्धि इस व्याख्या के चतुर्थभागस्थ (१२४६) सूत्र पर देखें । इस के बाद समासान्त आरम्भ हो जाते हैं । तदन्तों की अव्ययसंज्ञा नहीं होती । यथा—व्यूढोरस्कः । [ग] अम् । आम्—अम् और आम् प्रत्यय । (अमुँ)—[अमुँ च च्छन्दसि (५.४.१२)] । प्रतरं न आयुः (ऋ० ४.१२.६) । वेद में ही प्रयोग होता है । (आम्)—[किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे (५.४.११)] । किन्तराम् । किन्तमाम् । पचतितराम् । पचतितमाम् । इन का विवेचन इस व्याख्या के चतुर्थभागस्थ (१२२०) सूत्र पर देखें । [घ] कृत्वोऽर्थाः—कृत्वसुँच् तथा उस के अर्थ वाले प्रत्यय । (कृत्वसुँच्)—[संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुँच् (५.४.१७)] । पञ्चकृत्वो भुङ्क्ते (पांच बार खाता है) । सप्तकृत्वः = सात वार । (सुँच्)—[द्वित्रिचतुर्भ्यः सुँच् (५.४.१८)] । द्विर्भुङ्क्ते (दो बार खाता है) । त्रिस् = तीन बार । चतुस् = चार बार । त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् (मनु० २.६०) । (सुँच्)—[एकस्य सकृच्च (५.४.१९)] । सकृत् १ = एक वार । सकृद्वंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् (मनु० ९.४७) । न सकृत् असकृत् = वार वार । असकृदेकर- थेन तरस्विना (रघु० ६.२३) । (धा)—[विभाषा बह्वोर्धाविप्रकृष्टकाले (५.४.२०)] । बहुधा = थोड़े २ अन्तर पर बहुत बार । बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते (काशिका) । बहुकृत्वो दिवसस्य भुङ्क्ते (काशिका) । [ङ] तसिँ-वती—तसिँ और वतिँ प्रत्यय । (तसिँ)—[तेनैकदिक् (४.३.११२), तसिँश्च (४.३.११३)] । सुदामतः (स्) = जो सुदामन् पर्वत (या मेघ) की दिशा में हो । हिमवतः (स्) = जो हिमालय की दिशा में हो । पीलुमूलतः (स्) = जो पीलुमूल की दिशा में हो । ध्यान रहे कि यहां का तसिँ प्रत्यय पीछे शस्प्रभृति में आये तसिँप्रत्यय से नितान्त भिन्न है । १. एकशब्दात्सुंचि एकस्य च सकृदादेशे संयोगान्तलोपे रूपसिद्धिः ।