माण्डूक्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य व गौड़पादकारिका सहित)
Mandukya Upanishad Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य / गौड़पादाचार्य द्वारा
शां० भा० ] अलातशान्तिप्रकरण २७१
विविधविषयधर्मग्राहिसुग्धेक्षणानां
प्रणतभयविहन्तृ ब्रह्म यत्तन्नतोऽस्मि ॥ १ ॥
जिसने अजन्मा होकर भी अपनी ईश्वरीयशक्तिके योगसे जन्म ग्रहण किया, गतिशून्य होनेपर भी गति स्वीकारकी तथा जो नाना प्रकारके विषयरूप धर्मोंको ग्रहण करनेवाले मूढदृष्टि लोगोंके विचारसे एक होकर भी अनेक हुआ है और जो शरणागतभयहारी है उस ब्रह्मको मैं नमस्कार करता हूँ ॥ १ ॥
प्रज्ञावैशारद्यवेधक्षुभितजलनिधेर्वेदनाम्नोऽन्तरस्थं
भूतान्यालोक्य मग्नान्यविरतजननग्राहघोरे समुद्रे।
कारुण्यादुद्दधारामृतमिदममरैर्दुर्लभं भूतहेतो-
र्यस्तं पूज्याभिपूज्यं परमगुरुममुं पादपातैर्नतोऽस्मि ॥२॥
जो निरन्तर जन्म-जन्मान्तररूप ग्राहोंके कारण अत्यन्त भयानक है ऐसे संसारसागरमें जीवोंको डूबे हुए देखकर जिन्होंने करुणावश अपनी विशुद्ध बुद्धिरूप मन्थनदण्डके आघातसे क्षुभित हुए वेद नामक महासमुद्रके भीतर स्थित इस देवदुर्लभ अमृतको प्राणियोंके कल्याणके लिये निकाला है, उन पूजनीयोंके भी पूजनीय परम गुरु (श्रीगौडपादाचार्य) को मैं उनके चरणोंमें गिरकर प्रणाम करता हूँ ॥२॥
यत्प्रज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत्स्वान्तमोहान्धकारो
मज्जन्मज्जच्च घोरे ह्यसकृदुपजनोदन्वति त्रासने मे।
यत्पादावाश्रितानां श्रुतिशमविनयप्राप्तिरग्र्या ह्यमोघा
तत्पादौ पावनीयौ भवभयविनुदौ सर्वभावैर्नमस्ये ॥३॥
जिनके ज्ञानालोककी प्रभासे मेरे अन्तःकरणका मोहरूप अन्धकार नाशको प्राप्त हुआ तथा इस भयङ्कर संसारसागरमें वारम्वार
२७२ माण्डूक्योपनिषद् [ गौ० का०
डूबना-उछलनारूप मेरी व्यथाएँ शान्त हो गयीं और जिनके चरणोंका आश्रय लेनेवालोंके लिये श्रुतिज्ञान, उपशम और विनयकी प्राप्ति अमोघ एवं पहले ही होनेवाली है उन ( श्रीगुरुदेवके ) भवभयहारी परम पवित्र चरण-युगलोंको मैं सर्वतोभावसे नमस्कार करता हूँ ॥३॥
इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य शङ्करभगवतः कृतौ गौडपादीयागमशास्त्रविवरणेऽलातशान्त्याख्यं चतुर्थ प्रकरणम् ॥ ४ ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
ॐ
शान्तिपाठ
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा ँ सस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायूः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
श्रीहरिः
गौडपादीयकारिकानुक्रमणिका
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| अकल्पकमजं ज्ञानम् | ३ | ३३ | १५७ |
| अकारो नयते विश्वम् | १ | २३ | ६० |
| अजः कल्पितसंवृत्या | ४ | ७४ | २४४ |
| अजमनिद्रमस्वप्नम् | ३ | ३६ | १६१ |
| अजमनिद्रमस्वप्नम् | ४ | ८१ | २५० |
| अजातं जायते यस्मात् | ४ | २९ | २१० |
| अजातस्यैव धर्मस्य | ४ | ६ | १८४ |
| अजातस्यैव भावस्य | ३ | २० | १४१ |
| अजातेस्त्रसतां तेषाम् | ४ | ४२ | २२१ |
| अजाद्वै जायते यस्य | ४ | १३ | १९० |
| अजेष्वजमसंक्रान्तम् | ४ | ९६ | २६५ |
| अजे साम्ये तु ये केचित् | ४ | ९५ | २६४ |
| अणुमात्रेऽपि वैधर्म्ये | ४ | ९७ | २६६ |
| अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यम् | ३ | २ | ११० |
| अदीर्घत्वाच्च कालस्य | २ | २ | ६९ |
| अद्वयं च द्वयाभासम् | ३ | ३० | १५४ |
| अद्वयं च द्वयाभासम् | ४ | ६२ | २३७ |
| अद्वैतं परमार्थो हि | ३ | १८ | १३८ |
| अनादिमायया सुप्तः | १ | १६ | ४८ |
| अनादेरन्तवत्त्वं च | ४ | ३० | २११ |
| अनिमित्तस्य चित्तस्य | ४ | ७७ | २४७ |
| अनिश्चिता यथा रज्जुः | २ | १७ | ८४ |
| अन्तःस्थानात्तु भेदानाम् | २ | ४ | ७१ |
| अन्यथा गृहतः स्वप्नः | १ | १५ | ४७ |
| अपूर्वं स्थानिधर्मो हि | २ | ८ | ७५ |
| अभावश्च रथादीनाम् | २ | ३ | ७० |
[ २ ]
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| अभूताभिनिवेशाद्धि | ४ | ७९ | २४८ |
| अभूताभिनिवेशोऽस्ति | ४ | ७५ | २४५ |
| अमात्रोऽनन्तमात्रश्च | १ | २९ | ६५ |
| अन्वग्धावरणाः सर्वे | ४ | ९८ | २६७ |
| अलाते स्पन्दमाने वै | ४ | ४९ | २२७ |
| अवस्त्वनुपलम्भं च | ४ | ८८ | २५७ |
| अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु | २ | १५ | ८२ |
| अशक्तिरपरिज्ञानम् | ४ | १९ | १९४ |
| असज्जागरिते दृष्ट्वा | ४ | ३९ | २१७ |
| असतो मायया जन्म | ३ | २८ | १५३ |
| अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति | ४ | ८३ | २५१ |
| अस्पन्दमानमलातम् | ४ | ४८ | २२६ |
| अस्पर्शयोगो वै नाम | ३ | ३९ | १६७ |
| अस्पर्शयोगो वै नाम | ४ | २ | १८० |
| आत्मसत्यानुबोधेन | ३ | ३२ | १५६ |
| आत्मा ह्याकाशवज्जीवैः | ३ | ३ | ११२ |
| आदावन्ते च यन्नास्ति | ४ | ३१ | २१२ |
| आदावन्ते च यन्नास्ति | २ | ६ | ७२ |
| आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव | ४ | ९२ | २६१ |
| आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः | ४ | ९३ | २६२ |
| आश्रमास्त्रिविधा हीन० | ३ | १६ | १३५ |
| इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिः | १ | ८ | ३१ |
| उत्पादस्याप्रसिद्धत्वात् | ४ | ३८ | २१६ |
| उत्सेक उदधेर्यद्वत् | ३ | ४१ | १६९ |
| उपलम्भात्समाचारात् | ४ | ४२ | २२० |
| उपलम्भात्समाचारात् | ४ | ४४ | २२३ |
| उपायेन निगृह्णीयात् | ३ | ४२ | १७० |
| उपासनाश्रितो धर्मः | ३ | १ | १०८ |
| उभयोरपि वैतथ्यम् | २ | ११ | ७८ |
| उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते | ४ | ६७ | २३९ |
| ऋजुवक्रादिकाभासम् | ४ | ४७ | २२६ |
| एतैरेषोऽपृथग्भावैः | २ | ३० | ९१ |
| एवं न चित्तजा धर्माः | ४ | ५४ | २३० |
[ ३ ]
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| एवं न जायते चित्तम् | ४ | ४६ | २२५ |
| ओङ्कारं पादशो विद्यात् | १ | २८ | ६२ |
| कल्पयत्यात्मनात्मानम् | २ | १२ | ७९ |
| कारणं यस्य वै कार्यम् | ४ | ११ | १८८ |
| कारणाद्यद्यनन्यत्वम् | ४ | १२ | १८९ |
| कार्यकारणबद्धौ तौ | १ | ११ | ४३ |
| काल इति कालविदः | २ | २४ | ८८ |
| कोट्यश्चतस्र एतास्तु | ४ | ८४ | २५३ |
| क्रमते न हि बुद्धस्य | ४ | ९९ | २६८ |
| ख्याप्यमानामजातिं तैः | ४ | ५ | १८३ |
| ग्रहणाज्जागरितवत् | ४ | ३७ | २१५ |
| ग्रहो न तत्र नोत्सर्गः | ३ | ३८ | १६५ |
| घटादिषु प्रलीनेषु | ३ | ४ | ११३ |
| चरञ्जागरिते जाग्रत् | ४ | ६५ | २३८ |
| चित्तं न संस्पृशत्यर्थम् | ४ | २६ | २०६ |
| चित्तकाला हि येऽन्तस्तु | २ | १४ | ८१ |
| चित्तस्पन्दितमेवेदम् | ४ | ७२ | २४२ |
| जरामरणनिर्मुक्ताः | ४ | १० | १८५ |
| जाग्रच्चित्तेक्षणीयास्ते | ४ | ६६ | २३८ |
| जाग्रद्वृत्तावपि त्वन्तः | २ | १० | ७७ |
| जात्याभासं चलाभासम् | ४ | ४५ | २२४ |
| जीवं कल्पयते पूर्वम् | २ | १६ | ८३ |
| जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत् | ३ | १४ | १२८ |
| जीवात्मनोरनन्यत्वम् | ३ | १३ | १२७ |
| ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये | ४ | ८९ | २५८ |
| ज्ञानेनाकाशकल्पेन | ४ | १ | १७८ |
| तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा | २ | ३८ | १०६ |
| तस्मादेवं विदित्वैनम् | २ | ३६ | १०४ |
| तस्मान्न जायते चित्तम् | ४ | २८ | २०८ |
| तैजसस्योत्वविज्ञाने | १ | २० | ५८ |
| त्रिषु धामसु यत्तुल्यम् | १ | २२ | ५९ |
५. कारिकानुक्रमणिका (परिशिष्ट)
[ ४ ]
कारिकाप्रतीकानि प्रकरणाङ्कः कारिकाङ्कः पृष्ठम्
त्रिषु धामसु यद्भोज्यम् ... १ ५ २६
दक्षिणाक्षिमुखे विश्वः ... १ २ २०
दुःखं सर्वमनुस्मृत्य ... ३ ४३ १७१
दुर्दर्शमतिगम्भीरम् ... ४ ७० २७०
द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यात् ... ४ ५३ २३०
द्वयोर्द्वयोर्मधुज्ञाने ... ३ १२ १२६
द्वैतस्याग्रहणं तुल्यम् ... १ १३ ४५
धर्मा य इति जायन्ते ... ४ ५८ २३४
न कश्चिज्जायते जीवः ... ३ ४८ १७५
न कश्चिज्जायते जीवः ... ४ ७१ २४१
न निरोधो न चोत्पत्तिः ... २ ३२ ९४
न निर्गता अलातात्ते ... ४ ५० २२८
न निर्गतास्ते विज्ञानात् ... ४ ५२ २२९
न भवत्यमृतं मर्त्यम् ... ३ २१ १४१
न भवत्यमृतं मर्त्यम् ... ४ ७ १८४
न युक्तं दर्शनं गत्वा ... ४ ३४ २१३
नाकाशस्य घटाकाशः ... ३ ७ १२१
नाजेषु सर्वधर्मेषु ... ४ ६० २३६
नात्मभावेन नानेदम् ... २ ३४ १०१
नात्मानं न परं चैव ... १ १२ ४४
नास्त्यसद्धेतुकमसत् ... ४ ४० २१८
नास्वादयेत्सुखं तत्र ... ३ ४५ १७२
निःस्तुतिर्निर्नमस्कारः ... २ ३७ १०४
निगृहीतस्य मनसः ... ३ ३४ १५९
निमित्तं न सदा चित्तम् ... ४ २७ २०७
निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य ... ४ ८० २४९
निवृत्तेः सर्वदुःखानाम् ... १ १० ४२
निश्चितायां यथा रज्ज्याम् ... २ १८ ८५
नेह नानेति चाम्नायात् ... ३ २४ १४५
पञ्चविंशक इत्येके ... २ २६ ८९
पादा इति पादविदः ... २ २१ ८७
पूर्वापरपरिज्ञानम् ... ४ २१ १९८
[ ५ ]
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| प्रकृत्याकाशवज्ज्ञेयाः | ४ | ९१ | २६० |
| प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वम् | ४ | २४ | २०२ |
| प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वम् | ४ | २५ | २०४ |
| प्रणवं हीश्वरं विद्यात् | १ | २८ | ६५ |
| प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म | १ | २६ | ६३ |
| प्रपञ्चो यदि विद्येत | १ | १७ | ५० |
| प्रभवः सर्वभावानाम् | १ | ६ | २७ |
| प्राण इति प्राणविदः | २ | २० | ८७ |
| प्राणादिभिरनन्तैश्च | २ | १९ | ८६ |
| प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्स्नाम् | ४ | ८५ | २५३ |
| फलादुत्पद्यमानः सन् | ४ | १७ | १९३ |
| बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वः | १ | १ | १९ |
| बीजाङ्कुरसमो दृष्टान्तः | ४ | २० | १९६ |
| बुद्ध्वा निमित्ततां सत्याम् | ४ | ७८ | २४८ |
| भावैरसद्भिरेवायम् | २ | ३३ | १०० |
| भूतं न जायते किञ्चित् | ४ | ४ | १८२ |
| भूतोऽभूतो वापि | ३ | २३ | १४४ |
| भूतस्य जातिमिच्छन्ति | ४ | ३ | १८१ |
| भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये | १ | ९ | ३१ |
| मकारभावे प्राज्ञस्य | १ | २१ | ५९ |
| मन इति मनोविदः | २ | २५ | ८९ |
| मनसो निग्रहायत्तम् | ३ | ४० | १६८ |
| मनोदृश्यमिदं द्वैतम् | ३ | ३१ | १५५ |
| मरणे सम्भवे चैव | ३ | ९ | १२४ |
| मायया भिद्यते ह्येतत् | ३ | १९ | १३९ |
| मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य | ४ | ३५ | २१३ |
| मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः | ३ | १५ | १३२ |
| यं भावं दर्शयेच्चेत्यः | २ | २९ | ९० |
| यथा निर्मितको जीवः | ४ | ७० | २४१ |
| यथा भवति बालानाम् | ३ | ८ | १२२ |
| यथा मायामयाद्बीजात् | ४ | ५९ | २३५ |
| यथा मायामयो जीवः | ४ | ६९ | २४१ |
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| यथा स्वप्नमयो जीवः | ४ | ६८ | २४० |
| यथा स्वप्ने द्वयाभासम् | ३ | २९ | १५३ |
| यथा स्वप्ने द्वयाभासम् | ४ | ६१ | २३६ |
| यथैकस्मिन्घटाकाशे | ३ | ५ | १२४ |
| यदा न लभते हेतून् | ४ | ७६ | २४५ |
| यदा न लीयते चित्तम् | ३ | ४६ | १७३ |
| यदि हेतोः फलात्सिद्धिः | ४ | १८ | १९४ |
| यावद्धेतुफलावेशः | ४ | ५६ | २३२ |
| यावद्धेतुफलावेशः | ४ | ५५ | २३१ |
| युञ्जीत प्रणवे चेतः | १ | २५ | ६३ |
| योऽस्ति कल्पितसंवृत्या | ४ | ७३ | २४३ |
| रसादयो हि ये कोशाः | ३ | ११ | १२५ |
| रूपकार्यसमाख्याश्च | ३ | ६ | १२० |
| लये संबोधयेच्चित्तम् | ३ | ४४ | १७१ |
| लीयते हि सुषुप्ते तत् | ३ | ३५ | १६० |
| लोकाँल्लोकविदः प्राहुः | २ | २७ | ८९ |
| विकरोत्यपरान्भावान् | २ | १३ | ७९ |
| विकल्पो विनिवर्तेत | १ | १८ | ५१ |
| विज्ञाने स्पन्दमाने वै | ४ | ५१ | २२८ |
| विपर्यासाद्यथा जाग्रत् | ४ | ४१ | २१९ |
| विप्राणां विनयो ह्येषः | ४ | ८६ | २५४ |
| विभूतिं प्रसवं त्वन्ये | १ | ७ | २९ |
| विश्वस्यात्वविवक्षायाम् | १ | १९ | ५७ |
| विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यम् | १ | ३ | २६ |
| वीतरागभयक्रोधैः | २ | ३५ | १०३ |
| वेदा इति वेदविदः | २ | २२ | ८८ |
| वैतथ्यं सर्वभावानाम् | २ | १ | ६७ |
| वैशारद्यं तु वै नास्ति | ४ | ९४ | २६३ |
| स एष नेति नेतीति | ३ | २६ | १५० |
| संघाताः स्वप्नवत्सर्वे | ३ | १० | १२४ |
| सम्भवे हेतुफलयोः | ४ | १६ | १९२ |
| सम्भूतेरपवादाच्च | ३ | २५ | १४७ |
$ \begin{array}{c} [ ७ ] \end{array} $
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| संवृत्या जायते सर्वम् | ४ | ५७ | २३३ |
| सतो हि मायया जन्म | ३ | २७ | १५१ |
| सप्रयोजनता तेषाम् | २ | ७ | ७३ |
| सप्रयोजनता तेषाम् | ४ | ३२ | २१३ |
| सर्वस्य प्रणवो ह्यादिः | १ | २७ | ६४ |
| सर्वाभिलापविगतः | ३ | ३७ | १६३ |
| सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने | ४ | ३३ | २१२ |
| सदस्तु सोपलम्भं न | ४ | ८७ | २५६ |
| सांसिद्धिकी स्वाभाविकी | ४ | ९ | १८५ |
| सुखमाव्रियते नित्यम् | ४ | ८२ | २५० |
| सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः | २ | २३ | ८८ |
| सृष्टिरीति सृष्टिविदः | २ | २८ | ८९ |
| स्थूलं तर्पयते विश्वम् | १ | ४ | २६ |
| स्वतो वा परतो वापि | ४ | २२ | १९९ |
| स्वप्नजागरितस्थाने | २ | ५ | ७१ |
| स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वप्ने | ४ | ६४ | २३८ |
| स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वप्ने | ४ | ६३ | २३७ |
| स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ | १ | १४ | ४६ |
| स्वप्नमाये यथा दृष्टे | २ | ३१ | ९३ |
| स्वप्नवृत्तावपि त्वन्तः | २ | ९ | ७६ |
| स्वप्ने चावस्तुकः कायः | ४ | ३६ | २१४ |
| स्वभावेनामृतो यस्य | ३ | २२ | १४२ |
| स्वभावेनामृतो यस्य | ४ | ८ | १८४ |
| स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु | ३ | १७ | १३७ |
| स्वस्थं शान्तं सुनिर्वाणम् | ३ | ४७ | १७४ |
| हेतोः फलं फलं येषाम् | ४ | १४ | १९१ |
| हेतोः फलं फलं येषाम् | ४ | १५ | १९२ |
| हेतोर्न जायतेऽनादिः | ४ | २३ | २०१ |
| हेयोपायावबोद्धव्यानि | ४ | ९० | २५९ |
❦ ❧
श्रीहरिः
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
| मन्त्रप्रतीकानि | मन्त्राङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|
| अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः | १२ | ६० |
| एष सर्वेश्वरः | ६ | १८ |
| ओमित्येतदक्षरमिद ँ सर्वम् | १ | ६ |
| जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः | ३ | १० |
| जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः | ९ | ५३ |
| नान्तःप्रज्ञम् | ७ | ३५ |
| यत्र सुप्तः | ५ | १५ |
| सर्वं ह्येतद् | २ | ८ |
| सुषुप्तस्थानः | ११ | ५६ |
| सोऽयमात्मा | ८ | ५२ |
| स्वप्नस्थानस्तैजसः | १० | ५४ |
| स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः | ४ | १३ |