मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 143, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५६ | मृच्छकटिकम्
शकारः--चिट्ठ, वशन्तशणिए ! चिट्ठ । (तिष्ठ वसन्तसेने ! तिष्ठ ।)
किं याशि, धावशि, पलाअशि, पक्खलन्ती वाशू ! पशीद ण मलिश्शशि, चिट्ठ दाव । कामेण दज्झदि हु हलके मे तवश्शी अङ्गाललाशिपडिदे विअ मंसखण्डे ॥१८॥
अर्थ--[ हम लोगों के ] भय के कारण ( अपनी ) मन्द गति को बदल=छोड़ देनी वाली, नृत्यकला में कुशल अपने ) पैरों को जल्दी-जल्दी फेंकती ( आगे बढ़ाती ) हुई, भय से विह्वल एवं चञ्चल कटाक्षों से ( चारों ओर ) दृष्टिपात करती हुई तुम [ वसन्तसेना ], शिकारी द्वारा पीछा किये जाने से घबड़ायी हुई हिरनी के समान, क्यों भागी जा रही हो ? ॥ १७ ॥
टीका--( अनुगन्तृभ्योऽस्मभ्यम् ) भयेन = भीत्या, परिवर्त्तितसौकुमार्या=परिवर्त्तितम्=द्रुतगमनाय अन्यथाकृतं परित्यक्तमिति यावत्, सौकुमार्यम्=गमन-मार्दवम्, मन्दगमनम्, यया सा शीघ्रगतिकेति भावः, नृत्यप्रयोगे=नृत्यकलायाम् विशदौ=निपुणौ चरणौ=पादौ, क्षिपन्ती=इतस्ततः पातयन्ती, उद्विग्न-चञ्चल-कटाक्ष-विसृष्ट-दृष्टिः=(१) उद्विग्नाः=अत्यन्तं व्यग्राः, चञ्चलाः=चाञ्चल्ययुक्ताः कटाक्षाः=अपाङ्गदृष्टयः यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा ( क्रियाविशेषणमिदम् ) विसृष्टा=प्रेरिता, दृष्टिः=नेत्रं यया सा, (२) यद्वा उद्विग्नं चंचलं च यथा स्यात् तथा कटाक्षेण विसृष्टा दृष्टिः यया सा, (३) यद्वा-उद्विग्ना च चञ्चला च, कटाक्ष-विसृष्टा च ( एषां द्वन्द्वं कृत्वा ) दृष्टिःयस्याः सा इति बहुव्रीहिः, (४) यद्वा-उद्विग्नचञ्चलकटाक्षरूपेण विसृष्टा दृष्टिर्यया सा इति पृथ्वोधरः । त्वम्=वसन्त-सेना, व्याधानुसारचकिता=व्याधस्य=मृगयालुब्धकस्य अनुसारेण=अनुसरणेन, पश्चाद्-धावनेनेत्यर्थः, चकिता=त्रस्ता, हरिणी इव=मृगी इव, किम्=किमर्थम्, कस्मात् हेतोः, यासि=धावसि । त्वदनुरागाकृष्टेभ्यः मादृशजनेभ्यो भयं नोचितमिति भावः । उपमालंकारः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १७ ॥
विमर्श--नृत्यप्रयोगविशदौ-नृत्य के अभ्यास से पटु अथवा नृत्य के प्रयोग में कुशल । इसमें विवादग्रस्त पद है -उद्विग्न-चञ्चल-कटाक्ष-विसृष्ट-दृष्टिः । यहाँ (१) उद्विग्न-चञ्चल-कटाक्ष-इन्हें 'विसृष्ट' क्रिया का विशेषण बनाकर बहुव्रीहि करना चाहिये । (२) उद्विग्न-चञ्चल-कटाक्षरूपेण विसृष्टा दृष्टिः यया सा । (३) उद्विग्ना च चञ्चला च कटाक्ष-विसृष्टा च दृष्टिर्यस्याः सा ।
यहाँ उपमा अलंकार है और वसन्ततिलका छन्द है ॥ १७ ॥
अर्थ--शकार--ठहरो, वसन्तसेने ! ठहरो ।
अन्वयः--प्रस्खलन्ती, किम् यासि, धावसि, पलायसे, ( हे ) वासु ! प्रसीद, न, मरिष्यसि, तावत्, तिष्ठ, अङ्गारराशि-पतितम्, मांसखण्डम्, इव, तपस्वि, मे, हृदयम्, कामेन, दह्यते, खलु ॥ १८ ॥