मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

पञ्चमोऽङ्कः ३०६

चारुदत्तः—वयस्य ! अलमिदानी सर्वं परिवादमुक्त्वा; अवस्थयै- नास्मि निवारितः । पश्य—

वेगं करोति तुरगस्त्वरितं प्रयातुं
प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति ।
सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः स्वभावाः
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनविशन्ति ॥ ८ ॥

अर्थ—चारुदत्त— मित्र इस समय निन्दा करना व्यर्थ है, (निर्धन) अवस्था ने ही (वेश्यासर्ग से) रोक दिया है। देखो—

अन्वयः— तुरगः, त्वरितम्, प्रयातुम्, वेगम्, करोति, तु, प्राणव्ययात्, तस्य, चरणाः, तथा, न, वहन्ति; (एवमेव), पुरुषस्य, चलाः, स्वभावाः, सर्वत्र, यान्ति, (परन्तु), ततः, खिन्नाः, पुनः, हृदयम्, एव, विशन्ति ॥ ८ ॥

शब्दार्थ—तुरगः = घोड़ा, त्वरितम् = शीघ्र ही, प्रयातुम् = दौड़ने के लिये, वेगम्= वेग को, करोति= करता है; तु= लेकिन, प्राणव्ययात्= शक्ति क्षीणता के कारण, तस्य = उस घोड़े के, चरणाः = कदम, पैर, तथा= उस प्रकार (वेग से), न= नहीं, वहन्ति = ढोते हैं, चल पाते हैं; (एवम् एव= इसी प्रकार) पुरुषस्य = मनुष्य के, चलाः = चञ्चल, स्वभावाः = स्वभाव, मनोवृत्तियाँ, सर्वत्र= सभी स्थानों पर, यान्ति= जाती हैं, (परन्तु = लेकिन), ततः = उन स्थानों से, खिन्नाः = निराश होती हुयीं, पुनः= फिर, हृदयम् एव = मनमें ही, विशन्ति = घुस जाती हैं, वापस लौट आती हैं ।।८।।

अर्थ— घोड़ा शीघ्र भागने के लिये वेग (ताकत) लगाता है परन्तु शक्ति क्षीणता के कारण पैर उस प्रकार वेग से नहीं चलते हैं, इसी प्रकार मनुष्य के चञ्चल स्वभाव (मनोवृत्तियाँ) सभी ओर जाते हैं परन्तु (कहीं भी सफल न हो सकने के कारण) निराश होकर पुनः मनमें ही वापस लौट आते हैं। (अतः निर्धनता के कारण ही वेश्यासंग छूट जायगा, उसकी निन्दा करने का कोई लाभ नहीं है)॥८॥

टीका—निर्धनतैव गणिकाप्रसङ्गात् वारयति, न तत्र अन्यदपेक्ष्यमिति सांध- यन्नाह—वेगमिति । तुरगः = अश्वः, त्वरितम् = शीघ्रम्, प्रयातुम् = गन्तुम्, धावितु-मिति भावः, वेगम् = जवम्, करोति = विदधाति, तु= किन्तु, प्राणव्ययात्= शक्ति-क्षीणतया, हेतोः, तस्य= अश्वस्य, चरणाः = पादाः, तथा= वेगपूर्वकम्, न, वहन्ति = न चलन्ति, एवमेव, पुरुषस्य = मनुष्यस्य, चलाः = चञ्चलाः, स्वभावाः = मनोवृत्तयः, सर्वत्र= साध्यासाध्येषु, यान्ति= व्रजन्ति, तु= किन्तु, ततः = तत्तत्स्थानेभ्यः, खिन्नाः = निराशाः, असफला इति भावः, पुनः, हृदयम् = चित्तम्, एव, विशन्ति = प्रविशन्ति, परावर्तन्ते इति भावः । एवञ्च अस्मद्दरिद्रतैव मनोरथबाधिकेति बोध्यम् । दृष्टान्ता- लङ्कारः, बसन्ततिलका वृत्तम् ।। ८ ।।