भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 578, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 578

४६० | मृच्छकटिकम्

विट:--

अप्रीतिर्भवतु विमुच्यतां हि हासो धिक् प्रीतिं परिभवकारिकामनार्याम् । मा भूच्च त्वयि मम सङ्गतं कदाचि- दाच्छिन्नं धनुरिव निर्गुणं त्यजामि ॥ ४१ ॥

**शकारः--**भावे ! पशीद पशीद । एहि णलिणीए पविशअ कीलेम्ह । ( भाव ! प्रसीद प्रसीद । एहि, नलिन्यां प्रविश्य क्रीडावः । )

**अन्वयः--**हासः, विमुच्यताम्, अप्रीतिः, भवतु, हि, परिभवकारिकाम्, अनार्याम्, प्रीतिम्, धिक्, त्वयि, मम, सङ्गतम्, कदाचित्, मा भूत्, च, आच्छिन्नम्, निर्गुणम्, धनुः, इव, ( त्वाम् ) त्यजामि ॥ ४१ ॥

**शब्दार्थ --**हासः=हंसी, विमुच्यताम्=छोड़ दो, अप्रीतिः=शत्रुता, भवतु=हो जाय, हि=क्योंकि, परिभवकारिकाम्=अपमान कराने वाली, अनार्याम्=निन्दनीय, घृणायोग्य, प्रीतिम्=प्रेम, मित्रता को, धिक्=धिक्कार है, त्वयि=तुम्हारे साथ में, मम=मेरा, संगतम्=संग, कदाचित्=कभी, मा भूत्=न हो, आच्छिन्नम्=टूटे हुये, निर्गुणम्=डोरी-रहित, धनुः इव=धनुष के समान, त्वाम्=तुम शकार को, त्यजामि=छोड़ देता हूँ ॥ ४१ ॥

अर्थ--विट --

हंसी छोड़ो । ( तुम्हारे साथ ) मेरी मित्रता न रहे । क्योंकि अपमान कराने वाली निन्दनीय इस मित्रता को धिक्कार है । तुम्हारा मेरा साथ कभी भी न हो । टूटे और डोरीरहित धनुष के समान तुम्हें छोड़ता हूँ । ( धनुषपक्ष में-निर्गुण=डोरी रहित, मित्रतापक्ष में गुणों से शून्य ) ॥ ४१ ॥

**टीका --**साम्प्रतं विटः शकारेण सह मैत्रीविच्छेदमेवेच्छन्नाह — अप्रीतिरिति । हासः=हसनम्, विमुच्यताम्=त्यज्यताम्, ते हासो न मे रोचते इति भावः, अप्रीतिः=प्रीत्यभावः शत्रुत्वमिति भावः, भवतु=अस्तु, तत्त्यागे हेतुमाह-हि=यतः, परिभवस्य=अनादरस्य कारिकाम्=सम्पादिकाम्, अनार्याम्=दूषिताम्, प्रीतिम्=मित्रताम्, धिक्=धिगस्तु । त्वयि=दुष्टे शकारे, मम=विटस्य, संगतम्=सम्मेलनम्, कदाचित्=कदाचिदपि मा भूत्=न स्यात्, अतः, आच्छिन्नम्=त्रुटितम्, भग्नम् निर्गुणम्=प्रत्यञ्चारहितम् पक्षे दयादाक्षिण्यादिशून्यम्, त्वाम्=शकारम्, त्यजामि=परिहरामि । प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥ ४१ ॥

**अर्थ--शकार--**भाव ! प्रसन्न हो जाओ, प्रसन्न हो जाओ । आओ इस कमलों वाले तालाब में घुस कर स्नान करें ।

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 578, कुल 760 में से · BharatKosha