भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 361, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 361

२७८ | मुद्राराक्षसम्

( बुद्धिजलनिर्झरैः सिच्यमाना देशकालकलशैः । दर्शयिष्यति कार्यफलं गुरुकं चाणक्यनीतिलता ॥१॥ )

अन्वय — देशकालकलशैः बुद्धिजलनिर्झरैः सिच्यमाना चाणक्यनीतिलता गुरुकं कार्यफलं दर्शयिष्यति ॥१॥

व्याख्या — देशकालकलशैः — देशश्च स्थानं च कालश्च समयश्च तौ एव कलशौ कुम्भौ येषां तानि, बुद्धिजलनिर्झरैः — बुद्धयः धिय एव भानि तेषां निर्झरैः प्रवाहैः, सिच्यमाना — आर्द्रीक्रियमाणा, चाणक्यनीतिलता — चाणक्यस्य कौटिल्यस्य या नीतिः नयः तद्रूपा लता वल्ली, गुरुकम् — अधिकम्, कार्यफलम् — कार्यस्य प्रारब्धस्य राक्षसग्रहणरूपस्य कर्मणः फलं परिणामं, दर्शयिष्यति — प्रकटयिष्यति ॥१॥

हिन्दी अनुवाद — [ तदनन्तर लेख और ( राक्षस की मुद्रा से ) मुद्रित आभूषणों की पेटी को लेकर सिद्धार्थक प्रवेश करता है । ]

सिद्धार्थक — आश्चर्य ! आश्चर्य !!

देश और काल रूपी घड़ों वाले बुद्धि रूपी जलों के प्रवाहों से सींची जाती हुई चाणक्य की नीति रूपी लता अधिक कार्य रूपी फल को दिखलाएगी ॥१॥

टिप्पणी — इस अंक से निर्वहणसन्धि प्रारम्भ होती है । निर्वहण का लक्षण यह है — 'बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् । ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥' अलङ्करणस्थगिकाम् — आभूषणों की पेटी को । स्थगयति इति √स्थग् + णिच् + अच् कर्तरि = स्थग । मन्त्रेव स्थगकः स्थग् + कन् । स्त्रियां स्थगिका । अलङ्करणानां स्थगिका षष्ठीतत्०, ताम् । बुद्धिजलनिर्झरैः — निर् √सृ + अप् भावे निर्झराः । बुद्धेर्जलस्य निर्झराः, तैः । बुद्धिजलस्य निर्झरा निर्झरीणानि बुद्धिजलानि, भावानयने द्रव्यानयनम् । इस पद्य में उपमा और साङ्गरूपक अलङ्कारों का सन्देहमङ्कर है और आर्या छन्द है । आर्या का लक्षण १, ५ में देखिए ॥१॥

गहीदो मए अज्जचाणक्केण पढमलेहिदो लेहो, अमच्चरक्खसस्स मुद्दालञ्छिदो । तस्स ज्जेव्व मुद्दालञ्छिदा इअं आहरणपेडिआ । चलिदेहिं किल पाडलिउत्तं, ता जाव गच्छिह्नि । [ परिक्रम्यावलोक्य च ] कहं