मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 361, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें२७८ | मुद्राराक्षसम्
( बुद्धिजलनिर्झरैः सिच्यमाना देशकालकलशैः । दर्शयिष्यति कार्यफलं गुरुकं चाणक्यनीतिलता ॥१॥ )
अन्वय — देशकालकलशैः बुद्धिजलनिर्झरैः सिच्यमाना चाणक्यनीतिलता गुरुकं कार्यफलं दर्शयिष्यति ॥१॥
व्याख्या — देशकालकलशैः — देशश्च स्थानं च कालश्च समयश्च तौ एव कलशौ कुम्भौ येषां तानि, बुद्धिजलनिर्झरैः — बुद्धयः धिय एव भानि तेषां निर्झरैः प्रवाहैः, सिच्यमाना — आर्द्रीक्रियमाणा, चाणक्यनीतिलता — चाणक्यस्य कौटिल्यस्य या नीतिः नयः तद्रूपा लता वल्ली, गुरुकम् — अधिकम्, कार्यफलम् — कार्यस्य प्रारब्धस्य राक्षसग्रहणरूपस्य कर्मणः फलं परिणामं, दर्शयिष्यति — प्रकटयिष्यति ॥१॥
हिन्दी अनुवाद — [ तदनन्तर लेख और ( राक्षस की मुद्रा से ) मुद्रित आभूषणों की पेटी को लेकर सिद्धार्थक प्रवेश करता है । ]
सिद्धार्थक — आश्चर्य ! आश्चर्य !!
देश और काल रूपी घड़ों वाले बुद्धि रूपी जलों के प्रवाहों से सींची जाती हुई चाणक्य की नीति रूपी लता अधिक कार्य रूपी फल को दिखलाएगी ॥१॥
टिप्पणी — इस अंक से निर्वहणसन्धि प्रारम्भ होती है । निर्वहण का लक्षण यह है — 'बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् । ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥' अलङ्करणस्थगिकाम् — आभूषणों की पेटी को । स्थगयति इति √स्थग् + णिच् + अच् कर्तरि = स्थग । मन्त्रेव स्थगकः स्थग् + कन् । स्त्रियां स्थगिका । अलङ्करणानां स्थगिका षष्ठीतत्०, ताम् । बुद्धिजलनिर्झरैः — निर् √सृ + अप् भावे निर्झराः । बुद्धेर्जलस्य निर्झराः, तैः । बुद्धिजलस्य निर्झरा निर्झरीणानि बुद्धिजलानि, भावानयने द्रव्यानयनम् । इस पद्य में उपमा और साङ्गरूपक अलङ्कारों का सन्देहमङ्कर है और आर्या छन्द है । आर्या का लक्षण १, ५ में देखिए ॥१॥
गहीदो मए अज्जचाणक्केण पढमलेहिदो लेहो, अमच्चरक्खसस्स मुद्दालञ्छिदो । तस्स ज्जेव्व मुद्दालञ्छिदा इअं आहरणपेडिआ । चलिदेहिं किल पाडलिउत्तं, ता जाव गच्छिह्नि । [ परिक्रम्यावलोक्य च ] कहं