मुण्डकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Mundaka Upanishad Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
'खण्ड २ ] : शाङ्करभाष्यार्थ ११७
| भवति । तस्माद्ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति ।<br><br>किं च नास्य विदुषोऽब्रह्मवित्कुले भवति । किं च तरति शोकमनेकेष्टवैकल्यनिमित्तं मानसं सन्तापं जीवन्नेवातिक्रान्तो भवति । तरति पाप्मानं धर्माधर्माख्यम् । गुहाग्रन्थिभ्यो हृदयाविद्याग्रन्थिभ्यो विमुक्तः सन्नमृतो भवतीत्युक्तमेव भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादि ॥ ९ ॥ | आत्मा ही हो जाता है। अतः ब्रह्मको जाननेवाला ब्रह्म ही हो जाता है।<br><br>तथा इस विद्वान्के कुलमें कोई अब्रह्मवित् नहीं होता और यह शोकको तर जाता है अर्थात् अनेकों इष्ट वस्तुओंके वियोगजनित सन्तापको जीवित रहते हुए ही पार कर लेता है तथा धर्माधर्मसंज्ञक पापसे भी परे हो जाता है। फिर हृदयग्रन्थियोंसे विमुक्त हो अमृत हो जाता है, जैसा कि 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' इत्यादि मन्त्रोंमें कहा ही है ॥ ९ ॥ |
विद्याप्रदानकी विधि
| अथेदानीं ब्रह्मविद्यासम्प्रदानविध्युपदर्शनेनोपसंहारः क्रियते। | तदनन्तर अब ब्रह्मविद्याप्रदानकी विधिका प्रदर्शन करते हुए [ इस ग्रन्थका ] उपसंहार किया जाता है— |
तदेतदृचाभ्युक्तम्—
क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः
स्वयं जुह्वत एकर्षिं श्रद्धयन्तः ।
तेषामेवैषां ब्रह्मविद्यां वदेत
शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् ॥ १० ॥
| ११८ | मुण्डकोपनिषद् | [ मुण्डक ३ |
|---|
यही बात [आगेकी] ऋचाने भी कही है—जो अधिकारी क्रियावान् श्रोत्रिय, ब्रह्मनिष्ठ और स्वयं श्रद्धापूर्वक एकर्षि नामक अग्निमें हवन करनेवाले हैं तथा जिन्होंने विधिपूर्वक शिरोव्रतका अनुष्ठान किया है उन्हींसे यह ब्रह्मविद्या कहनी चाहिये ॥ १० ॥
| तदेतद्विद्यासम्प्रदानविधान- | यह विद्यासम्प्रदानकी विधि |
| मृचा मन्त्रेणाभ्युक्तमभिप्रका- | [आगेकी] ऋचा यानी मन्त्रने भी |
| शितम्— | प्रकाशित की है— |
| क्रियावन्तो यथोक्तकर्मा- | जो क्रियावान्—जैसा ऊपर |
| नुष्ठानयुक्ताः, श्रोत्रिया ब्रह्म- | बतलाया गया है वैसे कर्मानुष्ठानमें |
| निष्ठा अपरस्मिन्ब्रह्मण्यभियुक्ताः | लगे हुए, श्रोत्रिय और ब्रह्मनिष्ठ |
| परब्रह्मबुभुत्सवः स्वयमेकर्षि- | यानी अपरब्रह्ममें लगे हुए और |
| नामानमग्निं जुह्वते जुह्वति श्रद्द- | परब्रह्मको जाननेके इच्छुक तथा |
| धन्तः श्रद्दधानाः सन्तो ये तेषाम् | स्वयं श्रद्धायुक्त होकर एकर्षि नामक |
| एव संस्कृतात्मनां पात्रभूतानाम् | अग्निमें हवन करनेवाले हैं उन्हीं |
| एतां ब्रह्मविद्यां वदेत ब्रूयात् | शुद्धचित्त एवं ब्रह्मविद्याके पात्रभूत |
| शिरोव्रतं शिरस्यग्निधारणलक्षणम्, | अधिकारियोंको यह ब्रह्मविद्या |
| यथाथर्वणानां वेदव्रतं प्रसिद्धम्, | बतलानी चाहिये, जिन्होंने कि |
| यैस्तु यैश्च तच्चीर्णं विधिवद्यथा- | शिरपर अग्नि धारण करनारूप |
| विधानं तेषामेव च ॥ १० ॥ | शिरोव्रतका—जैसा कि अथर्व- |
| वेदियोंका वेदव्रत प्रसिद्ध है— | |
| विधिवत्—शास्त्रोक्त विधिके | |
| अनुसार अनुष्ठान किया है, उन्हींसे | |
| यह विद्या कहनी चाहिये ॥ १० ॥ |
खण्ड २ ] शाङ्करभाष्यार्थ ११९
उपसंहार
तदेतत्सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ११ ॥
उस इस सत्यका पूर्वकालमें अङ्गिरा ऋषिने [ शौनकजीको ] उपदेश किया था। जिसने शिरोव्रतका अनुष्ठान नहीं किया वह इसका अध्ययन नहीं कर सकता। परमर्षियोंको नमस्कार है, परमर्षियोंको नमस्कार है ॥ ११ ॥
| तदेतदक्षरं पुरुषं सत्यमृषि-<br>रङ्गिरा नाम पुरा पूर्वं शौनकाय<br>विधिवदुपसन्नाय पृष्टवत उवाच ।<br>तद्वदन्योऽपि तथैव श्रेयोऽर्थिने<br>मुमुक्षवे मोक्षार्थं विधिवदुपसन्नाय<br>ब्रूयादित्यर्थः । नैतद्ग्रन्थरूपम्<br>अचीर्णव्रतोऽचरितव्रतोऽप्यधीते<br>न पठति । चीर्णव्रतस्य हि विद्या<br>फलाय संस्कृता भवतीति । | उस इस अक्षर पुरुष सत्यको अंगिरानामक ऋषिने पूर्वकालमें अपने समीप विधिपूर्वक आये हुए प्रश्नकर्ता शौनकजीसे कहा था। उनके समान अन्य किसी गुरुको भी उसी प्रकार अपने समीप विधिपूर्वक आये हुए कल्याणकामी मुमुक्षुपुरुषको उसके मोक्षके लिये इसका उपदेश करना चाहिये—यह इसका तात्पर्य है। इस ग्रन्थरूप उपदेशका 'अचीर्णव्रत' पुरुष—जिसने कि शिरोव्रतका आचरण न किया हो—अध्ययन नहीं कर सकता, क्योंकि जिसने उस व्रतका आचरण किया होता है उसीकी विद्या संस्कारसम्पन्न होकर फलवती होती है। |
१२० मुण्डकोपनिषद् [ मुण्डक ३
| समाप्ता ब्रह्मविद्या, सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यक्रमेण संप्राप्ता तेभ्यो नमः परमऋषिभ्यः परमं ब्रह्म साक्षाद्दृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतवन्तश्च ते परमर्षयस्तेभ्यो भूयोऽपि नमः । द्विर्वचनमत्यादरार्थं मुण्डकसमाप्त्यर्थं च ॥ ११ ॥ | यहाँ ब्रह्मविद्या समाप्त हुई । वह जिन ब्रह्मा आदिसे परम्परा-क्रमसे प्राप्त हुई है उन परमर्षियोंको नमस्कार है । जिन्होंने परब्रह्मका साक्षात् दर्शन किया है और उसका बोध प्राप्त किया है वे ब्रह्मा आदि परम ऋषि हैं; उन्हें फिर भी नमस्कार है । यहाँ 'नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः' यह द्विरुक्ति ऋषियोंके अधिक आदर और मुण्डककी समाप्तिके लिये है ॥११॥ |
|---|
इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
समाप्तमिदं तृतीयं मुण्डकम् ।
इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतावाथर्वणमुण्डकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
शान्तिपाठः
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
मन्त्रप्रतीक-सूची (परिशिष्ट)
श्रीहरिः
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
| मन्त्रप्रतीकानि | मुं० | खं० | मं० | पृ० |
|---|---|---|---|---|
| अग्निर्मूर्धा चक्षुषी | २ | १ | ४ | ५२ |
| अतः समुद्रा गिरयश्च | २ | १ | ९ | ५९ |
| अथर्वणे यां प्रवदेत | १ | १ | २ | ७ |
| अरा इव रथनाभौ | २ | २ | ६ | ७० |
| अविद्यायामन्तरे | १ | २ | ८ | ३४ |
| अविद्यायां बहुधा | १ | २ | ९ | ३५ |
| आविः संनिहितम् | २ | २ | १ | ६२ |
| इष्टापूर्तं मन्यमानाः | १ | २ | १० | ३५ |
| ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः | १ | १ | १ | ५ |
| एतस्माज्जायते प्राणः | २ | १ | ३ | ५० |
| एतेषु यश्चरते | १ | २ | ५ | ३० |
| एषोऽणुरात्मा चेतसा | ३ | १ | ९ | १०० |
| एह्येहीति तमाहुतयः | १ | २ | ६ | ३१ |
| कामान्यः कामयते | ३ | २ | २ | १०४ |
| क्रियावन्तः श्रोत्रियाः | ३ | २ | १० | ११७ |
| काली कराली च | १ | २ | ४ | २९ |
| गताः कलाः पञ्चदश | ३ | २ | ७ | ११३ |
| तत्रापरा, ऋग्वेदः | १ | १ | ५ | १२ |
| तदेतत् सत्यमृषिः | ३ | २ | ११ | ११९ |
| तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु | १ | २ | १ | २४ |
| तदेतत् सत्यं यथा | २ | १ | १ | ४४ |
( २ )
| मन्त्रप्रतीकानि | मुं० | खं० | मं० | पृ० |
|---|---|---|---|---|
| तपसा चीयते ब्रह्म | १ | १ | ८ | १९ |
| तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्ति | १ | २ | ११ | ३६ |
| तस्माच्च देवा बहुधा | २ | १ | ७ | ५६ |
| तस्मादग्निः समिधः | २ | १ | ५ | ५४ |
| तस्मादृचः साम यजूंषि | २ | १ | ६ | ५५ |
| तस्मै स विद्वानुपसन्नाय | १ | २ | १३ | ४२ |
| तस्मै स होवाच | १ | १ | ४ | ११ |
| दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः | २ | १ | २ | ४६ |
| द्वा सुपर्णा सयुजा | ३ | १ | १ | ८३ |
| धनुर्गृहीत्वौपनिषदम् | २ | २ | ३ | ६६ |
| न चक्षुषा गृह्यते | ३ | १ | ८ | ९८ |
| न तत्र सूर्यो भाति | २ | २ | १० | ७८ |
| नायमात्मा प्रवचनेन | ३ | २ | ३ | १०६ |
| नायमात्मा बलहीनेन | ३ | २ | ४ | १०८ |
| परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान् | १ | २ | १२ | ३९ |
| पुरुष एवेदं विश्वम् | २ | १ | १० | ६० |
| प्लवा ह्येते अदृढा | १ | २ | ७ | ३२ |
| प्रणवो धनुः शरः | २ | २ | ४ | ६७ |
| प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैः | ३ | १ | ४ | ८८ |
| बृहच्च तद्दिव्यम् | ३ | १ | ७ | ९६ |
| ब्रह्मैवेदममृतम् | २ | २ | ११ | ८० |
| भिद्यते हृदयग्रन्थिः | २ | २ | ८ | ७५ |
| यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम् | १ | १ | ६ | १५ |
| यथा नद्यः स्यन्दमानाः | ३ | २ | ८ | ११५ |
| यथोर्णनाभिः सृजते | १ | १ | ७ | १८ |
| यदर्चिमद्यदणुभ्यः | २ | २ | २ | ६४ |
| यदा पश्यः पश्यते | ३ | १ | ३ | ८७ |
( ३ )
| मन्त्रप्रतीकानि | मुं० | खं० | मं० | पृ० |
|---|---|---|---|---|
| यदा लेलायते ह्यर्चिः | १ | २ | २ | २६ |
| यं यं लोकं मनसा | ३ | १ | १० | १०१ |
| यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य | १ | १ | ९ | २१ |
| ,, ,, | २ | २ | ७ | ७२ |
| यस्मिन्द्यौः पृथिवी | २ | २ | ५ | ६९ |
| यस्याग्निहोत्रमदर्शम् | १ | २ | ३ | २७ |
| वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः | ३ | २ | ६ | ११० |
| शौनको ह वै महाशालः | १ | १ | ३ | ८ |
| सत्यमेव जयति | ३ | १ | ६ | ९४ |
| सत्येन लभ्यस्तपसा | ३ | १ | ५ | ९२ |
| सप्त प्राणाः प्रभवन्ति | २ | १ | ८ | ५७ |
| समाने वृक्षे पुरुषः | ३ | १ | २ | ८५ |
| स यो ह वै तत्परमम् | ३ | २ | ९ | ११६ |
| स वेदैतत्परमम् | ३ | २ | १ | १०३ |
| संप्राप्यैनमृषयः | ३ | २ | ५ | १०६ |
| हिरण्मये परे कोशे | २ | २ | ९ | ७६ |