भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 213, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 213

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १९७ प्रसिद्ध धनुषधारी कामदेव ने अपने प्राचीन अस्त्र पुष्प-धनुष द्वारा नल को जीतना असाध्य समझ कर, उन्हें जीतने की अभिलाषा से जब आपको अपना नवीन अस्त्र धनुर्वल्ली बनाया तो आपकी भी परीक्षा ली। आप चमकती हुई पट्ट-सूत्र-लता से शोभा शालिनी हैं - जिसमें सिन्दूर का सौन्दर्य जगमगा रहा है, जो आपकी गरदन की अलङ्कार स्वरूपा है और पीठ पर कुछ-कुछ लटक रही है। उसके देखने से ऐसा प्रतीत होता है मानों सिन्दूर के रगड़ने से पड़ी हुई लकीर हो ] ॥१२६॥ त्वद्गुच्छावलिमौक्तिकानि गुलिकास्तं राजहंसं विभो- र्वेध्यं विद्धि मनोभुवः स्वमपि तां मञ्जुं धनुर्मञ्जरीम् । यन्नित्याङ्क-निवास-लालिततम-ज्या-भुज्यमानं लस- न्नाभी-मध्य-बिला विलासमखिलं रोमालिरालम्बते ॥१२७॥ त्वदिति । विभोर्मनोभुवः कामस्य पक्षिवेधुरिति शेषः । [त्वद्गुच्छावलि- मौक्तिकानि ] तव गुच्छावलेर्मुक्ताहारविशेषस्य, मुक्ता एव मौक्तिकानि 'विनयादि- त्वात् स्वार्थे ठक्' इति वामनः । गुलिकाः = गुटिकाः, विद्धि = जानीहि । तं राजहंसं = राजश्रेष्ठं, तमेव राजहंसं कलहंसं, श्लिष्टरूपकम् । 'राजहंसो नृपश्रेष्ठे कादम्बकलहंसयोः इति विश्वः । वेधितुं प्रहत्तुं मर्हं वेध्यं=लक्ष्यं । 'विधवेधने' 'ऋह- लोर्ण्यत्' अनेकार्था धातवः । एवमाह-'वेधितच्छिद्रितौ' इत्यत्र स्वामी । अन्ये त्वाहुः । स्वल्पेऽपि विधानार्थ एव प्रयोगाच्च । 'विध वेधने' इत्येवा- करस्थः पाठः । पाठान्तरं तु प्रामादिकमन्धपरम्परायातमिति विद्धि । स्वम् = आत्मानमपि । 'स्वो ज्ञातावात्मनि स्वम्' इत्यमरः । तां = वक्ष्यमाणप्रकारां मञ्जुं = मञ्जुलां धनुर्मञ्जरीं = चापवल्लरीं, विद्धि । [ यन्नित्याङ्क-निवास- लालिततम-ज्या-भुज्यमानं ] यस्याः धनुर्मञ्जर्याः, नित्यमङ्कवासेन समीपस्थित्या, लालिततमया अत्याहृतया, ज्यया मौर्य्या, भुज्यमानमनुभूयमानम्, अखिलं विलासं = शोभां ज्यारूपतामित्यर्थः । [ लसन्नाभी-मध्य-बिला ] लसन्नाभ्येव मध्यबिलं, गुलिकास्थानं यस्याः सा, रोमालिस्त्वद्रोमराजी, आलम्बते = भजति । अत्र मौक्तिकादौ गुटिकाद्यावयवरूपणात्, अवयविनि कामे वेद्धृत्वरूपणस्य गम्य- मानत्वादेकदेशविवर्त्तिसावयवरूपकमलङ्कारः ॥१२७॥ आप अपनी (अड़तीस दाना वाली) मोतियों की बनी हारावली को विभु ( बल शाली ) कामदेव की गुलिका जानिए। उन राजहंस (राजाओं में श्रेष्ठ, राजाधि-