भारतकोश
संग्रह पर लौटें

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १९७ प्रसिद्ध धनुषधारी कामदेव ने अपने प्राचीन अस्त्र पुष्प-धनुष द्वारा नल को जीतना असाध्य समझ कर, उन्हें जीतने की अभिलाषा से जब आपको अपना नवीन अस्त्र धनुर्वल्ली बनाया तो आपकी भी परीक्षा ली। आप चमकती हुई पट्ट-सूत्र-लता से शोभा शालिनी हैं - जिसमें सिन्दूर का सौन्दर्य जगमगा रहा है, जो आपकी गरदन की अलङ्कार स्वरूपा है और पीठ पर कुछ-कुछ लटक रही है। उसके देखने से ऐसा प्रतीत होता है मानों सिन्दूर के रगड़ने से पड़ी हुई लकीर हो ] ॥१२६॥ त्वद्गुच्छावलिमौक्तिकानि गुलिकास्तं राजहंसं विभो- र्वेध्यं विद्धि मनोभुवः स्वमपि तां मञ्जुं धनुर्मञ्जरीम् । यन्नित्याङ्क-निवास-लालिततम-ज्या-भुज्यमानं लस- न्नाभी-मध्य-बिला विलासमखिलं रोमालिरालम्बते ॥१२७॥ त्वदिति । विभोर्मनोभुवः कामस्य पक्षिवेधुरिति शेषः । [त्वद्गुच्छावलि- मौक्तिकानि ] तव गुच्छावलेर्मुक्ताहारविशेषस्य, मुक्ता एव मौक्तिकानि 'विनयादि- त्वात् स्वार्थे ठक्' इति वामनः । गुलिकाः = गुटिकाः, विद्धि = जानीहि । तं राजहंसं = राजश्रेष्ठं, तमेव राजहंसं कलहंसं, श्लिष्टरूपकम् । 'राजहंसो नृपश्रेष्ठे कादम्बकलहंसयोः इति विश्वः । वेधितुं प्रहत्तुं मर्हं वेध्यं=लक्ष्यं । 'विधवेधने' 'ऋह- लोर्ण्यत्' अनेकार्था धातवः । एवमाह-'वेधितच्छिद्रितौ' इत्यत्र स्वामी । अन्ये त्वाहुः । स्वल्पेऽपि विधानार्थ एव प्रयोगाच्च । 'विध वेधने' इत्येवा- करस्थः पाठः । पाठान्तरं तु प्रामादिकमन्धपरम्परायातमिति विद्धि । स्वम् = आत्मानमपि । 'स्वो ज्ञातावात्मनि स्वम्' इत्यमरः । तां = वक्ष्यमाणप्रकारां मञ्जुं = मञ्जुलां धनुर्मञ्जरीं = चापवल्लरीं, विद्धि । [ यन्नित्याङ्क-निवास- लालिततम-ज्या-भुज्यमानं ] यस्याः धनुर्मञ्जर्याः, नित्यमङ्कवासेन समीपस्थित्या, लालिततमया अत्याहृतया, ज्यया मौर्य्या, भुज्यमानमनुभूयमानम्, अखिलं विलासं = शोभां ज्यारूपतामित्यर्थः । [ लसन्नाभी-मध्य-बिला ] लसन्नाभ्येव मध्यबिलं, गुलिकास्थानं यस्याः सा, रोमालिस्त्वद्रोमराजी, आलम्बते = भजति । अत्र मौक्तिकादौ गुटिकाद्यावयवरूपणात्, अवयविनि कामे वेद्धृत्वरूपणस्य गम्य- मानत्वादेकदेशविवर्त्तिसावयवरूपकमलङ्कारः ॥१२७॥ आप अपनी (अड़तीस दाना वाली) मोतियों की बनी हारावली को विभु ( बल शाली ) कामदेव की गुलिका जानिए। उन राजहंस (राजाओं में श्रेष्ठ, राजाधि-

१९८ नैषधचरितम्। [ तृतीयः राज) नल को (विभु कामदेव का) निशाना जानिए। आप अपने (शरीर) को (विभु। कामदेव की) सुन्दर धनुष-वल्लरी जानिए। (आप के शरीर रूपी धनुर्बल्लरी के) बीच का छेद --नाभि--है, जिस बिल में गुलिका रखी जाती है और (आप के वक्षःस्थल से लेकर नीचे की ओर जाने वाली रोमावली) रोओं की पंक्तियाँ उस धनुर्वल्लरी की सदा बीच में रहने वाली डोरी (गुण) की सारी शोभा (विलास-लीला) को धारण करती हैं (अर्थात् नल को जीतने के लिए आप ही कामदेव की उपयुक्त हथियार हैं) ॥१२७॥ पुष्पेपुश्चिकुरेषु ते शरचयं स्वं भालमूले धनु र्रौद्रे चक्षुषि यज्जितस्तनुमनु भ्राष्ट्रं च यन्निक्षिपे । निर्विद्याश्रयदाश्रमं स वितनुस्त्वां तज्जयायाधुना पत्रालिस्त्वदुरोजशैलनिलया तत्पर्णशालायते ॥१२८॥ पुष्पेपुरिति । यः पुष्पेपुः = कामो यज्जितः = येन नलेन, सौन्दर्यात्परा- भूतः। अत एव निर्विद्य = ईर्ष्यया जीवनवैय्यर्थ्य मत्वेत्यर्थः । 'तत्त्वज्ञानोदितेर्ष्यादे- र्निर्विदो निष्फलत्वधीः' इति लक्षणात् । ते = तव, चिकुरेषु = केशेषु, स्वं = स्वकीयं, शरचयं, त्वद्धृतकुसुमव्याजादिति भावः । भालमूले = ललाटभागे, धनुः, भ्रूव्याजादिति भावः । तथा रौद्रे = रुद्रसम्बन्धिनि, चक्षुष्येव । अनु- भ्राष्ट्रम् = अम्भरीषे । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । 'क्लीवेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना' इत्यमरः । तनुं = शरीरं च चिक्षिपे = क्षितवान् । पूर्वमेव दग्धतनुव्याजादिति भावः । स्वरितेत्त्वात्तङ् । स = पुष्पेपुर्वितनुः = अनङ्गः सन्, अधुना तज्जयाय = नल- विजयार्थं, त्वाम् एवाश्रमं = तपोवनम् आश्रयत् = आश्रितवान् ; तपश्चर्यार्थ- मिति शेषः । अन्यथा, कथं तं जेष्यतीति भावः । अत एव [त्वदुरोज-शैल- निलया ] त्वदुरोज एव शैलो निलयो यस्याः सा, तन्निष्ठेत्यर्थः । पत्रालिः = पत्ररचना पर्णचयश्च, [ तत्पर्णशालायते ] तस्य कामस्य पर्णशालायते । सेव आचरति, उपमानात् कर्तुः क्यङ् । अत्र पूर्वार्द्धे शरचापादीनां पूर्वोक्तपुष्पादि- विषयनगरणेन तदभेदाध्यवसायाद्भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिः । तत्पर्णशालायत इत्युपमा चोत्थापितेन त्वमाश्रममिति रूपकेण सङ्कीर्णा व्यञ्जकाप्रयोगाद्रम्या । कामस्याश्रमाश्रयणोत्प्रेक्षेति सङ्करः ॥१२८॥ उस पुष्प-धन्वा कामदेव ने, नल से (सुन्दरता में) पराजित हो, ईर्ष्या के

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १९९ कारण अपने जीवन को व्यर्थ समझ कर, आपके केश-कलाप में, अपने पुष्परूपी बाणों को फेंक दिया (अर्थात् आपके शिर के बालों में गूँथे गये फूल ही कामदेव के पुष्प-बाण हैं, जिनके दर्शन मात्र से कामोद्दीपन होता है) । आप के ललाट के निचले भाग अर्थात् भौहों में उसने अपने धनुष को फेंक दिया (अर्थात् आप की भौंह कामदेव की धनुष है—जिस के देखने से कामोद्दीपन होता है) और अपने शरीर को उसने भट्टी के समान महादेव जी के नेत्र में झोंक दिया। अब उसने वितनु (अनङ्ग) होकर, उन नल को जीतने के अभिप्राय से तप करने के हेतु, आप के शरीररूपी तपोवन में आश्रय लिया है। आप के युगल स्तनरूपी पर्वत (के उत्तुङ्ग शिखर) पर, रची हुई पत्रावली ही (कामोद्दीपन होने के कारण) उसकी पर्णशाला हो रही है। [जिस प्रकार कोई योद्धा अपने शत्रु से पराजित होकर, अपने समूचे हथियार डालकर, ग्लानि के कारण, अपने शरीर को अग्नि से सन्तप्त कर, वैरी-विजय के लिए, पर्वत पर जाकर, पत्तों की कुटिया बनाकर, दुष्कर तप करता है; उसी प्रकार कामदेव ने भी आप के स्तन-शैल पर जाकर पत्रावली रूपी पत्तों की कुटिया में आश्रय बना कर, तप करना आरम्भ कर दिया है]॥१२८॥ इत्यालपत्यथ पतत्रिणि तत्र भैमीं सख्यश्चिरात्तदनुसन्धिपराः परीयुः। शर्मास्तु ते विसृज मामिति सोऽप्युदीर्य वेगाज्जगाम निषधाधिपराजधानीम् ॥१२९॥ इतीति । तत्र = तस्मिन्, पतत्रिणि = हंसे भैमीम् इति = इत्थम् आलपति = भाषमाणे सति, अथ = अस्मिन्नवसरे, चिरात्प्रभृति, [ तदनुसन्धि- पराः ] तस्या भैम्याः, अनुसन्धिborder अन्वेषणम्। 'उपसर्गे घोः किः'इति किः। तत्पराः सख्यः, परीयुः=परिवव्रुः । इणो लिट् । अथ स=हंसोऽपि ते=तव, शर्मास्तु= सुखमस्तु, मां विसृज इत्युदीर्य वेगात्रिषधाधिपराजधानीं जगाम ॥१२६॥ उस पक्षिराज हंस के उपर्युक्त बातों के कह चुकने के बाद, दमयन्ती को बहुत देर से ढूँढ़ने में लगी हुई सहेलियों ने, वहाँ जाकर, उसे घेर लिया । तब (उन्हें आती हुई देखकर) वह हंस भी-'आप सुखी रहें और मुझे विदा दें'-ऐसा कह, बड़ी तेजी के साथ, नैषधनगर की ओर उड़ गया ॥ १२६ ॥

२०० नैषधचरितम् । [ तृतीयः चेतोजन्मशरप्रसूनमधुभिर्व्यामीश्रतामाश्रयत्- प्रेयोदूत-पतङ्ग-पुङ्गव-गवी-हैयङ्गवीनं रसात्। स्वादुं स्वादमसीम मृष्टसुरभि प्राप्तापि तृप्तिं न सा तापं प्राप नितान्तमन्तरतुलामानर्च्छ मूर्च्छामपि ॥१३०॥ चेत इति । सा = भैमी, [ चेतोजन्म-शर-प्रसून-मधुभिः ] चेतोजन्मनः कामस्य, शरप्रसूनानां शरभूतपुष्पाणां, मधुभिस्तद्रसैः, क्षौद्रैश्च । 'मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽपि'इत्यमरः । व्यामिश्रतामाश्रयत् = तथा मिश्रं सदित्यर्थः । असीम = निःसीम, अपरिमितमित्यर्थः । नकारान्तोत्तरपदो बहुव्रीहिः । [ मृष्टसुरभि ] मृष्टं शुद्धम्, अन्यत्रामलं, तच्च तत् सुरभि सुगन्धि च । खञ्जकुब्जवद्विशेषणसमासः । [ प्रयो-दूत-पतङ्ग-पुङ्गव-गवी-हैयङ्गवीनं ] प्रेयसो नलस्य, दूतः सन्देशहरो यः पतङ्गः पुङ्गवः इव पतङ्गपुङ्गवो हंसश्रेष्ठः, पुमान्, गौः पुङ्गवः । 'गोरतद्धितलुकि' इति टच् । तस्य गौर्वाक् तद्गवी, पूर्ववत् टचि । 'टिड्ढाणञ्' इत्यादिना ङीप् । सैव हैयङ्गवीनं ह्यो गोदोहोद्भवं घृतमिति रूपकम् । 'हैयङ्गवीनं संज्ञायाम्' इति निपातः । तद्गवी तद्धेनुः तस्या इति च गम्यते । रसात्=रागात् स्वादुं स्वादं=पुनः पुनरा- स्वाद्य । आभीक्ष्ण्ये णमुल्प्रत्ययः। पौनःपुन्यमाभीक्ष्ण्यं । 'आभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः' इति उपसंख्यानात् द्विरुक्तः । तृप्ति प्राप्तापि अपिर्विरोधे । अन्तः नितान्तं तापं न प्राप, अतुलां मूर्च्छामपि नानर्च्छ = न प्राप । 'ऋच्छत्यृताम्' इति गुणः । 'अत आदेः' इत्यभ्यासाकारस्य दीर्घः । 'तस्मान्नुड् द्विलः' इति नुँट् । मधुमिश्रघृतस्य विषत्वात् तत्पाने तापाभावादिति विरोधः । स च पूर्वोक्तरूपकोत्थापित इति सङ्करः । 'मधुनो विषरूपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पिषी' इति बाहटः ॥१३०॥ कामदेव के बाणरूपी पुष्पों के मधु ( मकरन्द ) से समान रूप से मिले हुए, अपने प्रियतम नल के दूत - उस हंस-की वाणीरूपी गौ के अत्यन्त सुस्वादु और सुगन्धित ताजे घी का, (अनुराग) रस के साथ ( प्रीतिपूर्वक ) बारम्बार आस्वादन ( पान, श्रवण ) करते हुए दमयन्ती को ( बार-बार आस्वादन की अभिलाषा बनी ही रही ) उस से असीम तृप्ति भी नहीं हुई और न अतुल मूर्च्छा ही आयी (उल्टे) उसके अन्तःकरण में ( विरहजन्य ) नितान्त ताप हुआ। [ जब कोई व्यक्ति मधु और घृत को समान रूप से मिलाकर (समान भाग में) खा लेता है, तब वह मूर्च्छित हो जाता है, क्योंकि घृत तथा मधु का समान भाग विषतुल्य माना जाता

सर्गः ३ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् २०१ है। दमयन्ती ने भी इसी प्रकार समान मात्रा में आस्वादन किया और उससे कुछ कुछ ही प्रभावित हुई। दूसरा अर्थ--दमयन्ती ने अतुल तृप्ति पाकर भी न असीम तृप्ति प्राप्त की, न सन्तप्त हुई और न मूर्च्छित ही हुई ] ॥१३०॥ तस्या दृशो वियति बन्धुमनुव्रजन्त्यास्तद्वाष्पवारि न चिरादवधिर्बभूव। पार्श्वेऽपि विप्रचकृषे तदनेन दृष्टेरारादपि व्यवदधे न तु चित्तवृत्तेः ॥१३१॥ तस्या इति । वियति = आकाशे, बन्धुमनुव्रजन्त्यास्तस्या दृशः = भैमी- दृष्टेः तद्वाष्पवारि = बन्धुजनविप्रयोगजन्यं तद्द्दग्जलं, न चिरात्=अ-चिरात् , अवधिर्बभूव । 'ओदकान्तं प्रियं पान्थमनुव्रजेत्' इति शास्त्रात्तद्दृक्सीमाभूदित्यर्थः । तत् तस्माद्वाष्पोद्गमादेव हेतोः, अनेन = हंसेन, दृष्टेः पार्श्वे=समीपेऽपि विप्र- चकृषे = विप्रकृष्टेनाभावि । वाष्पावरणात् समीपस्थोऽपि नालभ्यतेत्यर्थः । चित्त- वृत्तेस्तु, आरात्=दूरेऽपि न व्यवदधे = व्यवहितेन नाभावि । स्नेहबन्धनान्मनसो नापेत इत्यर्थः । उभयत्रापि भावे लिट् । समीपस्थस्य विप्रकृष्टत्वं, दूरस्थस्य सन्नि- कृष्टत्वं चेति विरोधाभासः ॥१३१॥ दमयन्ती के नेत्रों के आँसू-आकाश में उस हितकारी बन्धु (हंस) के पीछे जाते--शीघ्रही सीमित हो गये (अर्थात् अपने प्रिय को, बिदाई के समय, जलाशय तक पहुँचाना चाहिए, अतः दमयन्ती की दृष्टि-अपने नेत्र-जल तक ही आकाशगामी हंस के पास जाकर, लौट आयी। इसलिए (आँसू भर आने के कारण) दृष्टि के पास होते हुए भी, वह हंस दमयन्ती की दृष्टि से ओझल तो हो गया; पर दूर जाकर भी वह हंस, दमयन्ती की चित्तवृत्ति से ओझल (दूर) न हो सका ॥ १३१ ॥ अस्तित्वं कार्यसिद्धेः स्फुटमथ कथयन् पक्षयोः कम्पभेदै- राख्यातुं वृत्तमैतन्निषधनरपतौ सर्वमेकः प्रतस्थे। कान्तारे निर्गतासि प्रियसखि ! पदवी विस्मृता किन्तु मुग्धे ! मा रोदीरेहि यामेत्युपहृतवचसो निन्युरन्यां वयस्याः॥१३२॥ अस्तित्वमिति । अथ एकः = अनयोरेकतरो हंसः, पक्षयोः कम्पभेदैः= चेष्टाविशेषैः, कार्यसिद्धेरस्तित्वं सत्तां । अस्तीत्यव्ययं विद्यमानपर्यायं । तस्मात् त्वप्रत्ययः । स्फुटं कथयन् = व्यक्तं सूचयन्, वृत्तं = निष्पन्नमेतत्सर्वं । निषध- नरपतौ = नले विषये, आख्यातुं = तस्मै निवेदयिष्यामीत्यर्थः, प्रतस्थे । अन्याः=

२०२ नैषधचरितम् । [ तृतीयः दमयन्तीं, वयसा तुल्या वयस्याः = सख्यः । 'नौवयः' इति यत्प्रत्ययः । हे प्रिय- सखि ! मुग्धे ! कान्तारे = विषमे, निर्गतासि = सङ्कटं प्रविष्टासि । पद्वी विस्मृता किंनु ? मा रोदीः, एहि, यामः = गच्छामः, इत्युपहृतवचसः = दत्तवचनाः सत्यः, एनां निन्युः ॥१३२॥ इसके बाद (हंस और दमयन्ती—इन दो में से) एक (अर्थात् हंस) तो अपने पक्षों को फड़फड़ाकर, (दमयन्ती प्राप्तिरूप) कार्य की सफलता के सद्भाव को स्पष्टरूप से सूचना देने के लिए, दमयन्ती के साथ हुए समस्त वार्तालाप को कहने के लिए, निषधेश्वर नल के पास गया । और दूसरी (अर्थात् दमयन्ती) को उसकी सखियाँ—'हे प्यारी सखी ! तुम इस गहन उपवन में चली आयी, इससे हे मुग्धे ! क्या तुम पगडण्डी भूल गयीं ? अच्छा, रोओ मत; आओ, हम सब लौट चलें'—ऐसा कहकर, घर ले गयीं ॥ १३२ ॥ सरसि नृपमपश्यद्यत्र तत्तीरभाजः स्मरतरलमशोकानोकहस्योपमूलम् । किसलयदलतल्पम्लापिनं प्राप तं स ज्वलदसमशरेषुस्पर्धिपुष्पर्द्धिमौलेः ॥ १३३ ॥ सरसीति । स = हंसो यत्र सरसि नृपम् अपश्यत् = दृष्टवान्, [ तत्तीर भाजः ] तस्य सरसस्तीरभाजः = तटरुहस्य । [ ज्वलदसमशरेषु-स्पर्धि-पुष्पर्द्धि- मौलेः ] ज्वलन्दिरसमशरस्य पञ्चेषोरिषुभिः स्पर्द्धत इति तत्स्पर्धिनी तत्सदृशी, पुष्पर्द्धिः पुष्पसमृद्धिः मौलिः शिखरं यस्य तस्य, अशोकानोकहस्य = अशोकवृक्षस्य उपमूलं = मूले । विभक्त्यर्थे अव्ययीभावः । [ स्मर-तरलं ] स्मरेण तरलं चञ्चलं, [ किसलय-दल-तल्प-म्लापिनं ] किसलयदलतल्पं पल्लवपत्रशयनं, ग्लापयति स्वाङ्गदाहेन ग्लापयतीति तथोक्तं, तं = नृपं प्राप ॥१३३॥ वह हंस—जिस सरोवर पर, नल को पहले-पहल देखा था, उसी के किनारे कामदेव के चमकते हुए बाण के साथ स्पर्धा करने वाले, पुष्प-समृद्धि युक्त शिखर वाले, अशोक पेड़ की जड़ के पास, काम-व्यथा से विकल हो (तड़पते हुए) और कोमल पल्लवों से निर्मित शय्या को (अपने शरीर-ताप से) मुरझाते हुए—नल के पास पहुँचा ॥१३३॥

सर्गः ३ ] जीवातु-दमयन्तिकारसहितम् २०३ परवति ! दमयन्ति ! त्वां न किञ्चिद्वदामि द्रुतमुपनम किं मामाह सा शंस हंस ! इति वदति नलेऽसौ तच्छशंसोपनम्रः प्रियमनु सुकृतां हि स्वस्पृहाया बिलम्बः ॥१३४॥ परवतीति । परवति ! = पराधीने ! दमयन्ति ! त्वां न किञ्चिद्वदामि = नोपालभे । किन्तु हे हंस ! द्रुतं = शीघ्रमुपनम = आगच्छ । सा = दमयन्ती मां किमाह, शंस = कथय इति नले वदति = भ्रान्त्या पुरोवर्तिनं इव सम्बोध्य आलपति सति । असौ = हंसः, उपनम्रः = पुरोगतः सन्, कार्यज्ञः शशंस = कथयामास। तथा हि, सुकृतां = साधुकारिणां, 'सुकर्मपापपुण्येषु कृञः' इति क्विप् । प्रियमनु = इष्टार्थं प्रति, स्वस्पृहायाः = स्वेच्छाया एव विलम्बः । न त्विच्छानन्तरं तत्सिद्धेर्विलम्ब इति भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥१३४॥ हे पराये ( पिता के ) वश में रहने वाली दमयन्ती ! मैं तुमसे कुछ न कहूँगा ( कि तुम मेरे पास चली आओ ) । हे हंस ! तुम मेरे पास शीघ्र चले आओ और दमयन्ती ने मुझे जो सन्देश दिया हो, उसे बतला दो । नल के इस प्रकार कहने पर, उस हंस ने आकर, ( दमयन्ती के साथ जो बातचीत हुई थी सो ) सब वार्तालाप बता दिया; क्योंकि पुण्यात्मा जीवों को, अपने प्रिय ( अभीष्ट ) पदार्थ के सम्बन्ध में, अपनी इच्छा करने भर की देरी होती है ( उसकी कार्यसिद्धि में, अभीष्ट पदार्थ प्राप्ति में, विलम्ब नहीं होता ) ॥१३४॥ कथितमपि नरेन्द्रः शंसयामास हंसं किमिति किमिति पृच्छन् भाषितं स प्रियायाः । अधिगतमतिवेलानन्दमार्द्वीकमत्तः स्वयमपि शतकृत्वस्तत्तथान्वाचचक्षे ॥१३५॥ कथितमिति । स नरेन्द्रः = नलः, कथितमपि प्रियायाः = दमयन्त्याः, भाषितं = वचनं । किमिति किमिति पृच्छन् हंसं शंसयामास = पुनराख्यापया- मास । किं च, [अतिवेलानन्दमार्द्वीकमत्तः] अतिवेलो अतिमात्रो यः आनन्दः, स एव मार्द्वीकं मृद्वीकाविकारो द्राक्षामद्यं 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा' इत्यमरः । तेन मत्तः सन्, अधिगतं = सम्यक् गृहीतं तत् = उक्तं स्वयमपि शतकृत्वः = शतवारं ।

२०४ नैषधचरितम् । [ तृतीयः 'संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्' । तथा = तदुक्तप्रकारेण, अन्वाचचक्षे = अनूदितवान् । मत्तोऽप्युक्तमेव पुनः पुनर्वक्तीति भावः ॥१३५॥ नरपति नल ने 'मेरी प्यारी ने क्या कहा, फिर क्या कहा'—ऐसा पूछने के बाद, हंस के कहने पर भी, अपनी प्रियतमा दमयन्ती के कहे हुए वाक्य को, उसके मुँह से फिर-फिर दुहरवाया। तत्पश्चात् हंस के मुख से सुने हुए, दमयन्ती के वाक्य को,—जैसे-जैसे हंस ने कहा था, वैसे-वैसे-( सैकड़ो ) बार-बार स्वयं भी कहा ॥ १३५ ॥ श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । तर्तीयीकतया मितोऽयमगमत् तस्य प्रबन्धे महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वलः ॥१३६॥ इति श्रीहर्षविरचिते नैषधमहाकाव्ये तृतीयः सर्गः । श्रीहर्षमित्यादि । [ तार्तीयीकतया ] तृतीय एव तार्तीयीकः । द्वितीय- तृतीयाभ्यामीकक् स्वार्थे वक्तव्यः । तस्य भावस्तत्ता, तया मितस्तृतीय इत्यर्थः । शेषं सुगमम् ॥१३६॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण-श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरि- विरचितायां जीवातुसमाख्यायां नैषधटीकायां तृतीयः सर्गः । कविराज-समूहों के मुकुटों के अलङ्कार रूप हीरा मणि (अर्थात् असाधारण राष्ट्रकवि) श्री हीर नामक पिता तथा (अपने सौन्दर्य से मा=रमा को जीतने वाली) मा-मल्लदेवी माता ने जिस जितेन्द्रिय (विद्या-श्री से हर्षित होने वाले) श्री हर्ष- नामक पुत्र को उत्पन्न किया; उसके प्रबन्ध-महाकाव्य-(रस, भाव, अलङ्कार आदि से) मनोहर नैषधीय चरित में, स्वभावतः सुन्दर गिना जानेवाला तीसरा सर्ग समाप्त हुआ ॥१३६॥ श्रीमन्नालाल अभिमन्यु, एम० ए०, कृत 'मदयन्तिका' टीकासहित नैषधचरित महाकाव्य का तीसरा सर्ग समाप्त हुआ ॥३॥

卐 अथ पञ्चाङ्ग निर्णय 卐 संवत् १९५३ शाके १८१८ सन् १८९६-९७ का सब देश के लिये उपयोगी जिसमें तिथि नक्षत्रादि स्पष्टतया पृथक् पृथक् लिखे हैं तथा सब प्रकारके पर्व और धर्मकृत्य के प्रमाण दिये हैं मूल्य साधारण १) १॥) उत्तम जिल्ददार १॥) १॥॥) डाक महसूल अलग मिलने का ठिकाना बाबू शिवप्रसाद गुप्त सेवा उपवन काशी अथवा बाबू भगवान् दास हरिश्चन्द्र स्कूल के पास सेवा सदन काशी —: पत्रा मिलने का स्थान :— काशी-संस्कृत-यन्त्रालय बनारस सिटी

❉ निज प्रकाशित पुस्तकें ❉ मुहूर्त चिन्तामणि अन्वय भाषा टीका पं० प्यारेलाल २॥) लग्नचन्द्रिका फलित का अपूर्व ग्रन्थ २ वधू प्रवेश द्विरागमननिर्णय ।-) दुर्गा सप्तशती बड़ा अक्षर खुलापत्र १'=) बृहत् ज्योतिषसार भाषा टीका २) बेणी संहार नाटक पं० गौरीनाथ टीका ३) किरात १ से ३ सर्ग ताराचरण भट्टाचार्य २॥) किरात १ से ३ सर्ग सरस्वती टीका ॥=) महामृत्युञ्जय विधि प्रकाश ॥ कौमुदी अन्त्येष्टि व्याकरण १) विज्ञान मञ्जरी दोनों भाग तर्क संग्रह दीपिका किरणावली सहित १ गीता केवल भाषा २॥ रामायण भा० टी० ग्लेज १२ रामायण भा० टी० रफ १० पुस्तक मिलने का पता— पं० छन्नूलाल ज्ञानचन्द पाठक, संस्कृत पुस्तकालय, कचौड़ीगली, बनारस सिटी।

Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.

Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.

Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.

Digitized by Satayu Trust Foundation and eGangotri CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.