नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

७२ नलचम्पूः । कुतपश्श्लाघी च, विकलत्रः सकलत्रश्च, यमान्तानुसारी सकुशल- श्च, विकचनवनलिनशङ्कया मिलन्मुक्तमुग्धमधुपमण्डलेनेव रुद्राक्षव- लयेन विराजितवामपाणिपल्लवः, न स्मृतः स्मरापस्मारेण, नाङ्गीकृतः कृतघ्नतया, नालोकितः कितववृत्तेन नाकलितः, कलिना, नै निरुद्धो विरुद्धक्रियाभिः, अतितजस्तया द्वितीय इव परब्रह्मणः, तृतीय इव सूर्याचन्द्रमसोः, चतुर्थ इव गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नीनाम्, पञ्चम इव दिक्पतीनाम्, षष्ठ इव महाभूताधिदेवतानाम्, सप्तम इव मूर्त्तूनाम्, अष्टम इव सप्तर्षीणाम्, नवम इव वसूनाम्, दशम इव ग्रहाणाम् अनवरतहृदयकमलकर्णिकान्तःस्फुरज्ज्योतीरूपपरमब्र- ह्मकान्तिकलापेनेव बहिर्निर्गच्छताच्छभस्मानुलेपेन कनकगिरिरिव विरलचन्द्रातपेनौपाण्डुरितदेहः, दीर्घसरसबिसकाण्डपाण्डुना प्रच- ण्डपवनेनोर्ध्वमुल्लासितेन जटाजूटबन्धनपटप्रान्तपल्लवेन शिरःपतद्ग- गनगलद्गङ्गाम्बुधारामारिणो हरस्य स्वामिभक्त्या कृतानुकरणव्रतच- र्यामिव कॅलयन्, कोमले महसि तरुणे वयसि वृद्धे तपसि पृथुनि यशसि गुरुणि श्रेयसि वर्तमानः, सद्म सदाचाराणाम्, आश्रयः श्रुतीनाम्, मही महिन्नः, प्रपा कृपारसस्य, क्षेत्रं क्षमाङ्कुराणाम्, पात्रं मैत्रीसुधायाः, प्रासादः प्रसादस्य, सिन्धुः साधुतायाः, तरुणा- र्कमण्डलमध्यानमुनिरवातपत् ॥ क ॥ न्तुभिर्भूषितदेहः । शमोऽस्यास्तीति शमी शान्तः । तथा विद्रुमं प्रवालं तत्तुल्योष्ठः । प्रजां पाति ऋतुऋग्भ्यो हि प्रजात्राणम् । विप्राज्ञापयति जपं प्रापयति । भटदर्शनो- न्वयात् । सुष्ठु तपो व्रतमस्य । तथा कौ भुवि तपसा लोकोत्तरेण धर्मेण श्लाघ- नशीलः । 'तपश्चान्द्रायणादौ स्याद्धर्मे लोकोत्तरेऽपि च' इति विश्वः । यदा कुतपो धर्मस्तदा कुतपश्श्लाघीत्यत्र विसर्गाभावेऽपि (शस्य द्वित्वेन) श्रुत्या विरोधप्रतीतिः । विगतकलत्रः । सकलं त्रायते । अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमास्तेषाम- न्तःपारम् । कुशान्दर्भोंल्लन्ति गृह्णन्ति ये ते कुशला दक्षास्तैः सह । चः सर्वत्र विरोधे । तथयथा शमीनामा तरुः । तथा द्रुमामां धरति । विर्नञर्थे । वि प्रजाप- वान् । कुतपः कुत्सितं तपः । सह कलत्रेण । यमस्यान्तकस्य समीपमनुसरत्यव- श्यम् । सह कुशलेन क्षेमेण ॥ क ॥ १ 'मिलन्मुग्धमधुप'. २ 'विराजितपाणिपल्लवः'. ३ 'न रुद्धः'. ४ 'पाण्डुरित'. ५ 'बन्धनप्रान्त'. ६ गगनगलत्'; 'गगने ललत्'. ७ 'आकारयन्'. ८ 'तरुणेश्च'.