नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

७२ नलचम्पूः । कुतपश्श्लाघी च, विकलत्रः सकलत्रश्च, यमान्तानुसारी सकुशल- श्च, विकचनवनलिनशङ्कया मिलन्मुक्तमुग्धमधुपमण्डलेनेव रुद्राक्षव- लयेन विराजितवामपाणिपल्लवः, न स्मृतः स्मरापस्मारेण, नाङ्गीकृतः कृतघ्नतया, नालोकितः कितववृत्तेन नाकलितः, कलिना, नै निरुद्धो विरुद्धक्रियाभिः, अतितजस्तया द्वितीय इव परब्रह्मणः, तृतीय इव सूर्याचन्द्रमसोः, चतुर्थ इव गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नीनाम्, पञ्चम इव दिक्पतीनाम्, षष्ठ इव महाभूताधिदेवतानाम्, सप्तम इव मूर्त्तूनाम्, अष्टम इव सप्तर्षीणाम्, नवम इव वसूनाम्, दशम इव ग्रहाणाम् अनवरतहृदयकमलकर्णिकान्तःस्फुरज्ज्योतीरूपपरमब्र- ह्मकान्तिकलापेनेव बहिर्निर्गच्छताच्छभस्मानुलेपेन कनकगिरिरिव विरलचन्द्रातपेनौपाण्डुरितदेहः, दीर्घसरसबिसकाण्डपाण्डुना प्रच- ण्डपवनेनोर्ध्वमुल्लासितेन जटाजूटबन्धनपटप्रान्तपल्लवेन शिरःपतद्ग- गनगलद्गङ्गाम्बुधारामारिणो हरस्य स्वामिभक्त्या कृतानुकरणव्रतच- र्यामिव कॅलयन्, कोमले महसि तरुणे वयसि वृद्धे तपसि पृथुनि यशसि गुरुणि श्रेयसि वर्तमानः, सद्म सदाचाराणाम्, आश्रयः श्रुतीनाम्, मही महिन्नः, प्रपा कृपारसस्य, क्षेत्रं क्षमाङ्कुराणाम्, पात्रं मैत्रीसुधायाः, प्रासादः प्रसादस्य, सिन्धुः साधुतायाः, तरुणा- र्कमण्डलमध्यानमुनिरवातपत् ॥ क ॥ न्तुभिर्भूषितदेहः । शमोऽस्यास्तीति शमी शान्तः । तथा विद्रुमं प्रवालं तत्तुल्योष्ठः । प्रजां पाति ऋतुऋग्भ्यो हि प्रजात्राणम् । विप्राज्ञापयति जपं प्रापयति । भटदर्शनो- न्वयात् । सुष्ठु तपो व्रतमस्य । तथा कौ भुवि तपसा लोकोत्तरेण धर्मेण श्लाघ- नशीलः । 'तपश्चान्द्रायणादौ स्याद्धर्मे लोकोत्तरेऽपि च' इति विश्वः । यदा कुतपो धर्मस्तदा कुतपश्श्लाघीत्यत्र विसर्गाभावेऽपि (शस्य द्वित्वेन) श्रुत्या विरोधप्रतीतिः । विगतकलत्रः । सकलं त्रायते । अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमास्तेषाम- न्तःपारम् । कुशान्दर्भोंल्लन्ति गृह्णन्ति ये ते कुशला दक्षास्तैः सह । चः सर्वत्र विरोधे । तथयथा शमीनामा तरुः । तथा द्रुमामां धरति । विर्नञर्थे । वि प्रजाप- वान् । कुतपः कुत्सितं तपः । सह कलत्रेण । यमस्यान्तकस्य समीपमनुसरत्यव- श्यम् । सह कुशलेन क्षेमेण ॥ क ॥ १ 'मिलन्मुग्धमधुप'. २ 'विराजितपाणिपल्लवः'. ३ 'न रुद्धः'. ४ 'पाण्डुरित'. ५ 'बन्धनप्रान्त'. ६ गगनगलत्'; 'गगने ललत्'. ७ 'आकारयन्'. ८ 'तरुणेश्च'.

तृतीय उच्छ्वासः। ७३ राजा तु दूरत एव तमायान्तमेवलोक्य विस्मयविस्फारितविलो- चनो हर्षवशविनिःसरद्बहलपुलकोत्तम्भितोत्तरीयवासाः ससंभ्रममा- सनादुत्थाय कियन्त्यपि पदान्यभिमुखं समेत्य क्षितितलमिलन्मौलि- मण्डलः प्रणाममकरोत् ॥ क ॥ मुनिरपि सदारुणान्तयापि सौम्यया दृशा विद्रुमप्रभाभिन्नया सुधासिन्धुतरङ्गमालयेव प्लावयन्नाशिषमवादीत् ॥ ख ॥ 'सिन्दूरस्पृहया स्पृशन्ति करिणां कुम्भस्थमाधोरणा भिल्ली पल्लवशङ्कया विचिनुते सान्द्रद्रुमद्रोणिषु । कान्ताः कुङ्कुमकाङ्क्षया करतले मृद्नन्ति लग्नं च य- त्तेजः प्रथमोद्भवं भ्रमकरं सौरं चिरं पातु वः' ॥ ७ ॥ दत्ताशीश्च प्रणामपर्यस्तकर्णपूरपल्लवपरामृष्टपादपांसुरवनिपालेन स्वयमादरेणोपनीतमुच्चकाञ्चनासनमध्यातिष्ठत् ॥ ग ॥ अथ नरपतिदत्ते प्राप्तसौन्दर्यनिर्य- न्मणिमहसि स तस्मिन्नासने संनिविष्टः । रुचिररुचि सुमेरोः संगतः शृङ्गभागे कमलज इव कान्तिं कांचिदुच्चैर्बभार ॥ ८ ॥ दत्त्वार्घमर्हणीयाय तस्मै सोऽपि महीपतिः । स्वहस्तधौतयोर्भक्त्या ववन्दे पादयोर्जलम् ॥ ९ ॥ कृत्वातिथ्यक्रियां सम्यग्विनयं च प्रकाशयन् । तस्याग्रे भूतलं भेजे नोपविष्टः स विष्टरे ॥ १० ॥ ललाटपट्टविन्यस्तपाणिसंपुटकुड्मलः । नीचैरुवाच वाचं च चञ्चद्दशनदीधितिः ॥ ११ ॥

मुनिरिति ॥ राजप्रणामानन्तरम्। सर्वदा रक्तप्रान्तया दृशा प्रवालच्छुरित-
क्षीरोदवीच्येव प्लावयन्मुनिरप्याशिषमुवाच । रक्तान्तनेत्रत्वं शुभलक्षणम्। विरोधे स
इति मुनिविशेषणम्। दारुणं रौद्रम् ॥ ख ॥
सिन्दूरेति ॥ भ्रमकरं भ्रान्तिजनकम् । तच्च सिन्दूरस्पृहयेत्यादिनाभिहि-
तम् ॥ ७ ॥
अथेति ॥ प्राप्तसौन्दर्ये रम्यं निर्यन्निःसरन्मणीनां महस्तेजो यस्मात् । तत्रा-
सने आसीनः मुनिः कांचिदपूर्वां शोभां बभार ॥ रुचिरकान्तौ सुमेरोः शृङ्गभागे
स्थितो ब्रह्मेव ॥ ८ ॥
--------------------------------------------------
१ C 'आलोक्य', २ 'हर्षवशात्'
७

७४ नलचम्पूः। 'अद्य मे सुबहोः कालाच्छ्लाघनीयमभूदिदम् । त्वत्पादपद्मसंस्पर्शसंपन्नानुग्रहं गृहम् ॥ १२ ॥ यतः संमस्तमुनिमनुजवृन्दारकवृन्दवन्दनीयपादारविन्दाः, परमा- नन्दपरिस्पन्दभाजः पांसूनिव पार्थिवान्, तृणमिव त्रैणम्, निधन- मिव धनम्, रोगानिव भोगान्, राजयक्ष्माणमिव लक्ष्मीम्, आक- लयन्तः सकलसंसारसुखविमुखाः कस्य भवादृशा भवनमवतरन्ति ॥ ॥ क ॥ तदहमद्यानवद्यस्य भगवन्नभूवं भूम्नो यशोराशेर्भाजनम्, आरूढः पदं श्लाघार्हम्, आगतो गुणिषु गौरवम्, उपलब्धवान्धन्यताम्, संपन्नः पुण्यवतामग्रणीः, जातो जनस्य वन्दनीयः ॥ ख ॥ तदित्थमनेकप्रकारोपकारिणां किं ब्रवीमि, किंकरोऽस्मीति पौन- रुक्त्यं सर्वस्वामिनाम् । केनार्थित्वमित्यनुचितादरो निःस्पृहाणाम् । इदं मे सर्वस्वमात्मीक्रियतामिति स्वल्पोपचारः स्वाधीनाष्टगुणैश्वर्या- णां भवताम् । तथापि प्रणयेन भक्त्या च मुखरितः किंचिद्विज्ञापया- मि ॥ ग ॥ 'इदं राज्यमियं लक्ष्मीरिमेदारा इमे गृहाः । एते वयं विधेया वः कथ्यतां यदिहेप्सितम्' ॥ १३ ॥ मुनिरप्यवनीशस्य विनयमनभिनन्द्य स्निग्धमुग्धस्मितसुधाधवलिता- धरपल्लवमब्रवीत्—'उचितमेतद्भवतादृशां वक्तुं कर्तुं वा ॥ घ ॥ उपकर्तुं प्रियं वक्तुं कर्तुं स्नेहमकृत्रिमम् । सज्जनानां स्वभावोऽयं केनेन्दुः शिशिरीकृतः ॥ १४ ॥ अपिच । यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रिया । चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता ॥ १५ ॥ अपिच । उपेति ॥ इन्दुः केन शिशिरीकृतः । स्वभावादेव शिशिर इत्यर्थः ॥ १४ ॥ यथेति ॥ वाचीत्येकत्वेऽपि जात्या बहुलप्रतीतिः ॥ १५ ॥ १ 'प्रशस्त'. २ 'मनुजबृन्दवृन्दारक'. ३ 'स्निग्धस्मित'. ४ 'पल्लवस्तमब्रवीत्'. ५ 'उपकर्तुं च'. ६ 'क्रियाः'.

विवेकः सह संपत्त्या विनयो विद्यया सह । प्रभुत्वं प्रश्रयोपेतं चिह्नमेतन्महात्मनाम् ॥ १६ ॥ तदेतत्समस्तमस्ति त्वयि दीर्घायुषि, श्रूयतामिदानीं प्रस्तुतम् । अनवरतसुरासुरचक्रचूडामणीकृतचरणरजसश्चन्द्रचूडामणेर्देवस्यादेशे- नागता वयम् । अवाप्स्यसि सकलजलधिजलकल्लोलमालालंकार- भाजो भुवो भर्तुरुचितमतिमान्यं धन्यमसामान्यं कन्यारत्नम्' इति ॥ क ॥ एवमुक्तवति तस्मिंस्तपस्विनि पुत्रार्थिनी कंन्यालाभं मन्यमाना विप्रियं प्रियंगुमञ्जरी जरन्मञ्जीररवजर्जरविलक्षाक्षरया गिरा कुर्वा- णैव क्रोधपरिस्पन्दं निन्दास्तुतिधर्मेण नर्मलीलाकलहमकरोत् ॥ ख ॥ 'नयशोभाजन, कृतकुटीककुशाग्रग्राहिन्नवेदनोद्गारं कृतवानसि क्वापि । सर्वदानादेयेषु प्रतिकूलवर्तिषु जलेषु रतिं कुर्वाणः पाठीनहिं- सको धीवर इवोपलक्ष्यसे । कुरङ्गेषु प्रीतिं बध्नासि । कदम्बैः कुरव- विवेक इति ॥ प्रश्रयः प्रणयः ॥ १६ ॥ एवमिति ॥ क्रोधस्य परिस्पन्दं चेष्टां कुर्वाणेव ॥ क ॥ नयेति ॥ यशोभाजनेत्यामन्त्र्यस्य नञ्योगः । तथा कृतानि कृत्रिमाणि, नतु वेदवदपौरुषेयाणि । कुत्सितटीकानि कुशाग्राणि गृह्णासीत्येवंशीीलः । यस्मादवेदो वेदपाठरहितः । इदमपि द्वयमामन्त्र्यम् । क्वापि न उद्गारमुच्चारणं कृतवानसि । वक्तुमपि न वेत्सीत्यर्थः । स्तुतिपक्षे नयश्च शोभा च ते जनयसि । यद्गृहमाग- तोऽसि तस्येति शेषः । तथा कृता कौ पृथिव्यां टीका गमनं येन । स्वर्गाणाप्य- स्मदनुजिघृक्षयेति शेषः । कुशो दर्भ एवाग्रं गृह्णास्यवश्यम् । एतेनादृश्यशत्रू- णामपि विघातोक्तिः । वेदना दुःखं तदर्थमुद्गारमुच्चारणं क्वापि नाकरोः । एतेन प्रियंवदलोक्तिः । निन्दायां अनादेयेष्वश्रद्धेयेषु जडेषु रतिं विदधद्धिंसको धीवर इवावबुध्यसे । धीरोऽपि किल नादेयपयःसु कूलं कच्छं प्रति वर्तमानेषु रतिं कुरुते । पाठीनाहारत्वात् । पक्षे सर्वकालमेव नदीभवेषु कूलं कूलं प्रति वर्तमानेषु वारिषु रागमासक्तिं कुर्वाणः पाठवान् 'न हिंसाशीलो' धिया बुद्ध्या वर एवाव- गम्यसे । एतेन तीर्थस्थास्त्वदयालुज्ञानी च । कुत्सितो रङ्गो वासना येषां तेषु विषयेषु प्रीतिमान् । पक्षे कुरङ्गा मृगास्तेषु प्रीतः । कदम्बैः कुमातृकैः । कुत्सिता अम्बाः कदम्बाः ताश्च दुश्चेष्टितैः कुर्वन्ति आचक्षते वा इति णिजन्तादचि सिद्धम् । बहु- व्रीहौ तु कोः कद् भवति । कुत्सितो रवो येषां तैः । कुत्सितमलीकं कदलीकम् । १ 'सतां मतम्'. २ 'तदिदं सर्वमस्ति दीर्घायुषि त्वयि'. ३ 'जलनिधि'. ४ 'कन्या- लाभमलाभं मन्यमाना'; 'कन्यालाभं विप्रियं मन्यमानाः'. ५ 'जर्जरिताक्षरविलक्षया'. ६ 'वाची'.

७६ नलचम्पूः । कैर्बहुकदलीकैः पलाशप्रायैः कुजन्मभिः सहसंवससि ॥ क ॥ किमन्यद्ब्रूमो वयम् यस्य ते सदाचारविरुद्धः पुष्पवत्कान्ताराग एव प्रियः ॥ ख ॥ तदलमेन तापसहितेन कन्यावरप्रदानेन' इति ॥ ग ॥ एवमभिहितः सोऽपि तां बभाषे ॥ घ ॥ 'दोषाकरमुखि, किं मामुपालभसे । प्रायः प्राणिनामीशः शंभुरेव शुभाशुभं कर्मालोक्य तुलाधर इव तुलितं फलमुपकल्पयति ॥ ङ ॥ तथाहि । यद्यावद्यादृशं येन कृतं कर्म शुभाशुभम् । तत्तावत्तादृशं तस्य फलमीशः प्रयच्छति ॥ १७ ॥ अथवा । मत्तमातङ्गगामिनि, यस्यास्तवाप्रमाणालोचनश्रीः सा त्वं बलिसंश्र- यावलग्ना कस्य नाधिक्षेपं जनयसि ॥ च ॥ कोः कत् । बहु कदलीकं येषाम् । तथा पलं पिशितमश्नन्ति ये तेषां प्रायैः सदृशैः । तथा कुत्सितं जन्म येषां तथाविधैः सह वासं विधत्से । पक्षे कदम्ब-कुरवक-कद- ली-पलाशा ये कुजन्मानः कौ पृथिव्यां जन्म येषामिति कृत्वा भूरुहस्तैः सह संव- ससि । मुनयो हि मृगनगप्रियाः । वनवासित्वात् ॥ क ॥ यस्येति ॥ पुष्पवतीषु हि कान्तासु राग आसक्तिः । आचारविरुद्धः कुलधर्मा- नुचितः । पक्षे सदाचारेत्यामन्त्रणम् । विभिः पक्षिभी रुद्धः पुष्पवान्कान्तारस्या- गस्त्युरेव प्रियः ॥ ख ॥ तदिति ॥ तस्मात् तापस तपस्विन्, हि स्फुटं ते तव संबन्धिना कन्यावरप्र- दानेन नालं न पर्याप्तं नेष्टं पूर्णत इति यावत् । यतोऽहं पुत्रार्थिनीति । अथवा तापः संतापस्तत्सहितेन । पक्षे तापसेत्यामन्त्रणम् । तेनानेन कन्यावरप्रदानेनालं नान्य- त्रार्थनीयमित्यर्थः ॥ ग ॥ दोषेति ॥ दोषाणामाकरो मुखं यस्यास्तत्संबोधनम् । पक्षे दोषाकरश्चन्द्रः ॥घ॥ मत्तेति ॥ मत्तः क्षीबो मातङ्गः शबरस्तद्वद्गच्छसि चेष्टसेऽवश्यम् । स ह्यनु- चितचेष्टः त्वमपि तथा क्षीबा । म्लेच्छाभिगमस्त्वनुचितत्वान्न व्याख्येयः । पक्षे मातङ्गे हस्ती । यस्या भवत्या आलोचनश्रीर्विवेकसंपदप्रमाणा प्रत्यक्षादिप्रमाणा- पेता सा त्वं बलिनो बलवतो राज्ञः संश्रयेऽवलग्नावष्टब्धा कस्य पूज्यस्यापूज्यस्य वा अधिक्षेपं तिरस्कारं न करोषि । सर्वस्यापि करोष्येव । पक्षे लोचनश्रियः प्रसू- त्यादिप्रमाणातिरिक्तत्वम् । बलिरुदररेखा । अवलग्नं मध्यम् । एवंविधा सा त्वं शुभलक्षणा कस्य आधिक्षेपं मनःपीडाया अपनोदं न करोषि ॥ ङ ॥ १ 'उक्तः'. २ 'आलोच्य'. ३ 'तुलाधार'. ४ 'अनुकल्पयति'.

तृतीय उच्छ्वासः । ७७ तदलम्नेनालापालसप्रपञ्चेन । गतो भूयिष्ठो दिवसः । समा- सन्नोऽस्माकमाह्निकसमयः । सीदत्येषा ब्रह्मपरिषद् । गगनमण्डल- मध्यमारोहति भगवानशेषकल्याणचिन्तामणस्तरणिः । अरविन्दारु- णवदने न नक्तं समयमनुपालयन्त्यमी मुनयः । अनुमन्यस्व । यामो वयम्' ॥ क ॥ इत्यभिहिता सा प्रियंगुमञ्जरी 'महर्षे, मर्षणीयोऽयमेकस्यक्तकु- लवधूर्धर्मो नर्मापराधः । स्वीक्रियन्तामेतानि विविधाम्युल्लसन्मयूख- मञ्जरीरचितेन्द्रचापचक्राण्याभरणानि । गृह्यतामिदमिन्दुद्युतिधवल- मनलशौचं चीनांशुकपट्टपरिधानयुगलमियं च कुसुममालिका' इत्य- भिधायास्तान्यदप्यतिथिसत्कारोचितमुपढौक्य प्रसादनाय प्रणामम- करोत् ॥ ख ॥ मुनिस्तु 'गौरवमुखि, वृत्तमुक्तोऽयं हारः, दोषालयमङ्गदम्, ज- तदिति ॥ तस्माद्। अलं पूर्णतामनेन । आलापे संभाषे आलस्याभव्यस्य सतो भव्यस्य च प्रपञ्चेन विस्तारेण । प्रकृतं प्रक्रियत् इति भावः । उक्तयो हि सप्रतिपक्षा भवन्त्यालप्रतिषेधे सतोऽपि प्रतिषेधः । तथाहि—'सन्तः सच्चरितो- दयव्यसनिनः प्रांडुर्भवेद्यन्त्रणाः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा । अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः' । अथवा । आलापस्य आलेनावस्तुरूपेण सन् न परमार्थेन सन् यो- ऽसौ प्रपञ्चस्तेनालं निरर्थकत्वात् । यदुक्तम्—'यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थ- सत्' । दारुणं नयशोभाजनपाठानहिंसकेत्यादिकस्य मुनीनां प्रतिपादनाद्रौद्रं वदनं यस्यास्तस्यांः संबोधनम् । न अरविं नक्तं समयम् । अपितु सरविं संध्यासमयं मुन- योऽप्यनुपालयन्ति । नक्तमित्यनेन संध्या लक्ष्यते । वयमपि मुनयस्ततोऽस्माकं संध्यावसर इत्यभिप्रायः । स्तुतौ अरविन्दवदरुणं वदनं यस्यास्तस्याः संबोधनम् । नैते मुनयः संध्याकालमनु पश्चात्पालयन्ति । अवश्यविधेयलात्तत्कालमेवेत्यर्थः । तस्मादनुजानीहि यामो वयम् ॥ क ॥ इतीति ॥ इत्युक्ता सा राज्ञी महर्षे इत्याद्यभिधायातिथ्यसक्रियायोग्यमुपादाय हर्षयितुं प्रणतिं चक्रे ॥ ख ॥ मुनिस्त्विति ॥ वृत्तमुक्तो वर्त्तुलमौक्तिकः शीलरहितश्च । दोषाशब्दो भुज- पर्याय इति दोषा बाहू आलयो यस्य । दोषा अवद्यानि च । यद्विश्वः—'दोषा रात्रौ भुजेऽपि च' । जघने भवं जघन्यं गर्हितं च । तादृक् पदमाश्रयो यस्य । सदा शश्वत् पदे पादावधिष्ठानमाश्रयो यस्य । पक्षे सतामप्यापदमासमन्ताद्- १ 'माध्याह्निकसमयः'. २ 'ब्राह्मी परिषद्'. ३ 'गगनमध्यम्'. ४ 'भगवानेष'. ५ 'लोचने'. ६ 'मर्षणीयोऽस्माकमयंन्'. ७ 'एतान्युल्लसन्'.

७८ नलचम्पूः । धन्यपदाश्रयं काञ्चीदाम, सदापदाधिष्ठानं नूपुरम्, अलं कारो भ- वद्विधानामेव राजते नास्माकम् । इयं च परिमलवाहिनी माला निबद्धमधुकरालापाचीनं वासश्च तवैवोचितम्' इत्यनेकधा श्लिष्टा- लापलीलयातिवाह्य काश्चित्कालकलाः करकलितकमण्डलुर्मण्डलेश्व- रमापृच्छद्य तां चे प्रियंगुमञ्जरीं जरठतमालनीलमम्बरतलमुदपत- त् ॥ क ॥ वियति विशदंविद्युल्लोललीलायमाने स्फुरदुरुपरिवेषकारकान्तौ मुनीन्द्रे । अथ गतवति तस्मिन्विस्मयोत्तानताक्षः क्षितिपतिरवतस्थे स्थाणुसंस्थां दधानः ॥ १८ ॥ स्थित्वा च तत्कथावस्थया काश्चित्कालकलाः कलापिकुलोत्कण्ठा- कारिणि रणति नवजलधररवगमणीये मध्याह्नगम्भीरभेरीसंखे शङ्ख- युगलके, विशति विसकाण्डकवलनमपहाय तीव्रतरतपनतौपत्ताम्य- त्तनुनि नवनलिनीछद्मच्छायामण्डलमुपवनदीर्घिकावतंसे हंसकुले कुमु- दकुवलयाम्भोजपत्रपुञ्जपञ्जरान्तरमनुसरति परिहृतोष्णमधुनि, मुकु- लितपक्षपुटे षट्चरणचक्रवाले, चटुलाग्रिमखुरशिखरोल्लिखितधरणिम- ण्डलेषु खण्डितखर्वदूर्वानालनीलघुरघुरायमाणघोणाकोणेषु विमुच्य- मानेषु पिपासातुतुरंगेषु, घर्मविघूर्णितेषु ससूत्कारकरविमुक्तसींकरा- सारवर्षेणार्द्रिताङ्गेषु मज्जनाय सज्जतेषु सेवागतराजकुञ्जरेषु, क्री- धिष्ठानं नगरम् । आपदामाधेश्च स्थानमिति वाक्ये तु सुषामदित्वात्वत्वम् । इति प्रकृतेऽलंकारस्य वर्णनं गौणवृत्त्या दूषणम् । तस्मादेवं दोषयुक्तोऽलंकारो युष्मादृशीनामेव भाति, नास्माकं यतीनाम् । यतो हि चारित्रमण्डनाः । नर्मणस्तु अलमत्यर्थं कारो राजग्राह्यभागस्तद्वतीनां राजपत्नीनां संगच्छते, नास्माकं वनवृत्तीनाम् । लोकस्योपकुर्म एव वयं, न कुतोऽपि किंचित्प्रतिगृह्णीम इति भावः । इयं च सुगन्धिः समङ्गलापा स्रक् चीनमंशुकं च तवैव युक्तं, नास्मा- कम् । यस्मात् परितो मलं वहति । तथा निबद्धमधुना समवेतसुरया कराला एवंभूतासौ स्रक् । अपाचीनं निकृष्टं च वासः । इति समयं कंचिच्छ्लेषोक्तिभि- र्निर्गम्य गगनमुदगात् ॥ क ॥ वियतीति ॥ विस्मयान्निश्चलाकृतिर्नृपः स्थाणुनोपमितः ॥ १८ ॥ स्थित्वा चेति ॥ राजापि निश्चलनेत्रस्तथा तमवलोक्य कंचिच्च समयं तत्कथा- १ च 'प्रणताम्'. २ 'लीलायमान'. ३ 'कारिणिनव'. ४ 'सखशङ्खः'. ५ 'तापातें न्ततनुलिनी'. ६ 'खण्डिततन्वदूर्वा' ७ 'दूर्वाङ्कुर'; 'दूर्वाग्रय'. ८ 'महाधर्म'.

डागिरिसरितमवतार्यमाणेषु लीलामृगमिथुनेषु, पयोभिः पूर्यामाणासु पञ्जरपक्षिपयःपानपात्रीषु, उद्यानारघट्टतटीं टीकमानासु कोयष्टिमयू- रमण्डलीषु, क्रीडासरः सरत्सु संगीतश्रमखिन्नखिन्नकिंनरेषु, कूपकूल- कुलायकोणकूणितेष्ववातपातङ्काकुलकलविङ्केषु, भवनवनवापीपुलिनपा- लिपांसुपटलमुत्तप्तमपहाय शीतलशैवलावलिं श्रयति तरलितनक्रे, कें- कारयति क्रौञ्चचककोरचक्रवाकचक्रे, क्रीडाप्ररोपितप्राङ्गणप्रान्ततरुशि- खरमध्ये मध्याह्नबलिपिण्डाय पिण्डिते केंकारयति काकवयसां कर्ण- कटु कुटुम्बके, वकवलयवलक्षानिक्षपति दिक्षु दीप्रान्दीप्तिदण्डांश्चण्ड- रोचिषि, विसर्ज्य परिजनं राजा मज्जनभवनायोदचलत् ॥ क ॥ गत्वा च पृथिवीवलयमिव पयःपूर्णसमुद्रद्रोणीकम्, केदारोदरमिव सकलशालिस्थानम्, श्रोत्रियद्विजेजनभवनमिव सकलधौतपट्टम्, अ- तिरमणीयं मज्जनभवनमवतारिताभरणः स्नानपीठे निपसाद ॥ ख ॥ आसन्नस्थितश्चास्यावसरपाठकः पपाठ ॥ 'वररजनीकरकान्ते चित्राभरणे निशानभःसदृशे । तव नृप मज्जनभवने सवितानाभाति परमश्रीः ॥ १९ ॥ भिरेवातिवाह्य मध्याह्नस्नानसद्मने प्रतस्थे ॥ क ॥ गत्वा चेति ॥ मज्जनगृहं गत्वा स्नानपीठे निषण्णः । गृहं विशिष्यते । पयसा पूर्णा समुद्रा मुद्राङ्किता द्रोणी जलपात्री कुण्डिका यत्र । स्नानीयजलादिषु मुद्रा दीयत इति राजधर्मः । तथा कलशाः कुम्भास्तेषामालिः पङ्क्तिस्तया सह युक्तानि स्थानानि प्रदेशा यत्र । तथा कलधौतस्य हेम्नः पट्ट आसनं तेन सह । अन्यत्र पयःपूर्णः समुद्रो द्रोणी च यत्र । द्रोणी देशविशेषः । यद्विश्वः- 'द्रोणी स्यान्त्री- वृदन्तरे' । केदारोदरं तु समग्रशालिस्थानम् । तथा सकलाः सर्वे धौताः क्षालिताः पट्टा आसनानि यत्र ॥ ख ॥ वरेति ॥ नृप इति संबोधने । अधुना तद्विशेषणानि । वर श्रेष्ठ । रजनीकरस्य चन्द्रस्येव कान्तिर्यस्येति चन्द्रद्युते । रणे युद्धे चित्रो व्याघ्रस्तद्वदाभा अस्येति तथोक्त । तथा निशानैस्तेजस्विभिर्भातीति कृत्वा सुभटरम्य । अथवा निशानं निर्मलं बभस्ति शोभते । तथा सदृश इः कामो यस्येति कृत्वा कंदर्पप्रतिम । मज्ज- नसद्ने सविताना सोल्लोचा उत्कृष्टश्रीर्द्योतते । अथ च मज्जनभवने, सविता रविर्नाभाति । परं केवलम् । अश्रीनैष्प्रभ एवेत्युक्तिलेशः । यतो निशायां यन्नभ- स्तत्सदृशे । प्रद्योतनानुद्योते हेतुरयम् । तथा चित्राण्याभरणानि यत्र । नभःपक्षे चित्रा नक्षत्रम् । तथा वरा श्रेष्ठा रजनी हरिद्रा तां कुर्वन्ति सत्कुर्वन्तीति कृत्वा १ 'श्रमखिन्न'. २ 'क्रौञ्चचक्रवाक'. ३ 'द्विजभवनम्'.

यहाँ पृष्ठ का पूर्ण देवनागरी पाठ पंक्तिबद्ध (line-by-line) रूप में प्रस्तुत है:

८० नलचम्पूः । अनन्तरमुत्तुङ्गकनककुम्भशोभास्पर्धिकुचमण्डलार्धवद्धोत्तरीयांशुक- परिकराः, संस्मरस्मितविकारकारिण्यः, दर्शितसीत्काराङ्गमैलनवि- न्यासाः, काश्चित्समुद्रवेल इव समकरोत्क्षिप्तमलकाः, काश्चित्तरुण- तरुमञ्जरीराजय इव भृङ्गारभरसुभ्रदेहाः, काश्चिदन्यायकारिण्य इव सभाजनोद्धूलनकराः, काश्चिन्मलयाचलभूमय इवोत्कृष्टगन्धधारि- तैलाः, काश्चिद्देवलोकवसतय इवं चामरधारिण्यः, काश्चित्पुरंदरपुरं- ध्रिका इव सविभ्रमकङ्कतिकोपान्तेनाकेशप्रसादनमाचरन्त्यः, काश्चि- द्विन्ध्द्याटव्य इव दर्शितविविधपादपालिकाः, काश्चिद्राघवसेना इव कृतप्रहस्तमलनाः, काश्चिद्व्याकरणवृत्तय इव बाहुलतां संवाहयन्त्यः, मज्जननियुक्ताः कामिन्यो राजानं स्नपयामासुः ॥ क ॥ किं बहुना । तास्तास्तं स्नपयामासुरङ्गनाः कुम्भव्वारिणा । एत्य याः स्युः प्रसन्नेन द्युलोकात्कं भवारिणा ॥ २० ॥ रजनीकरा गन्धकारकास्तैः कान्ते । नभस्तु वरो दीप्तिमान् सूर्याभावान्धो रजनी- करः शशी तेन कान्तम् ॥ १९ ॥ अनन्तरमिति ॥ परिकरमाबध्येति जघने पटीवेष्टिं कृत्वा कामिन्यो राजान- मन्नपयन् । समेनाविषमेण करेणोत्क्षिप्तसामलकानि यकाभिः । आमलकचूर्णं हि स्नानीयम् । भृङ्गारः कनकालुका । भाजनं पात्रम् । तत्रोद्धूलनं चूर्णविशेषः । तेन सह करः पाणिर्यासाम् । सभाजनोद्धूलनपाठे तूद्धलनमुद्वर्तनम् । उत्कृष्टानि उद्गतानि गन्धधारीणि तैलानि याभिः । चामरं प्रकीर्णकम् । विशिष्टो भ्रमश्चलनं तेन सह या कङ्कतिका केशमार्जनी तस्या उपान्तेनास्र्मन्तात्केशानां विरलीकरणमाचरन्त्यः । पालिः पर्यायावसरः । यदजयः—'पालिः कर्णलतायां स्यात्प्रदेशे पङ्क्तिच्छिद्ययोः । दृष्टस्मन्नङ्क्रियामश्रौ पर्यायावसरे क्रमे' । ततश्च दर्शिता विविधा पादपालिः पाद- मर्दनावसरो याभिः । कृतं प्रकर्षेण हस्तमलनं याभिः । बाहुलतामिति बाहुलंतवे- ति । पक्षे मकरैः सह उत्क्षिप्तममलं कं जलं याभिः । भृङ्गाणामार आगमनं तस्साग्रो भरः । तथा अवाच्यवचनैः सभाजनस्योद्धूलनं मालिन्यं कुर्वन्ति । उद्धू- लनपाठे तु सभाजनादुद्धूलनमपसरणम् । उत्कृष्टगन्धधारिता एला ओषधिविशेषो याभिः । च पृथक् । अमरा देवाः । सविभ्रमं सविलासं कं सुखं यत्र । कतिको- पान्ते कियत्कोपविगमे नाकेशस्य दिवसपतेः प्रसादनं कुर्वन्ति । कतीति पुरंध्रिका- विशेषणं वा । दर्शिता विविधाः पादपानामालयो याभिः । प्रहस्तो रावणप्रतिहार- स्तस्य मलनमभिभवः । बाहुलता बाहुलकम् ॥ क ॥ ता इति ॥ भवस्य संसारस्यारिः शिवस्तेन । प्रसन्नेन हेतुना । द्युलोकात्स्व- १. 'संस्मेर'. २ 'दर्शितससीत्का'. ३ 'तरो'. ४ 'तरुणमञ्जरी'.

तृतीय उच्छ्वासः । ८१ अथ विमलदुकूलप्रान्तनिर्नारिताङ्गः परिहितसितवासाः स्वल्पमाङ्गल्यभूषः । शुचिरुचितविधिज्ञः स स्वयं स्वस्थचित्तः कुशकुसुमकरः सन्कर्म धर्म्यं चकार ॥ २१ ॥ अनन्तरमावर्तितानेकस्वर्णवल्लभो वल्लभो जनस्य भोजनस्य समये स मयेन निर्मिताया तया स्वधर्माणं धर्मसुतसभाया सभायागतजनजै- नितारम्भोडरं भोजनस्थानवेदीं जनस्थानवेदीं गतवान् ॥ क ॥ तस्यां च बहुविस्तीर्णस्वर्णभोजनपात्रपत्रशङ्खशुक्तिसनाथायामुपवि- ष्टस्यास्य क्रमेण परिकरमाबध्य गाढमाढौकन्त स्वस्य स्वस्यानुसारिणो- ऽन्नविशेषानादाय सूपकाराः सूपकाराङ्गनाश्च ॥ ख ॥ तथाहि । भक्तास्तस्य भक्तम्, मुद्गा मुद्रान्, मोदका मोदकान्, अशोकव- र्तिन्योऽशोकवर्तीः, समांसा मांसम्, नानाशाकाः शाकानि, व्यञ्जना व्यञ्जनम्, अपरास्तु काश्चिदक्षीरा अपि क्षीरम्, अघारिका अपि घारिकाः परिवेषयामासुः ॥ ग ॥ र्गलोकात् । कुं पृथ्वीम् । एत्यागत्य । याः स्युर्भवेयुः । तास्ताः स्त्रियः । तं कुम्भ- वारिणा कलशोदकेन स्नपितवत्यः ॥ २० ॥ अथेति ॥ निर्नारितं निर्जलीकृतमुद्गमितमित्यर्थः ॥ २१ ॥ अनन्तरमिति ॥ आवर्तिता येऽनेके स्वर्णस्य वल्लास्तौल्यमानविशेषास्तद्वद्भा यस्य । तथा वल्लभो दयितो लोकस्य भोजनस्य काले स राजा मयेन दैत्यवर्धकिना कृतयां तया प्रतीतया युधिष्ठिरस्य सभया सधर्माणं सदृशीं भोजनस्थानवेदीम् । सभयानामागतानां शरणं प्रपन्नानां जनानां जनितरक्षोपक्रमः । अरमत्यर्थं जनानां स्थानवेदी लोकस्योचितासनज्ञः प्राप्तवान् ॥ क ॥ तस्यां चेति ॥ सूपकारा औदनिका सृष्टूपकारकाश्च ॥ ख ॥ भक्ता इति ॥ भक्ताः प्रसादकाः । मुदं गच्छन्तीति मुद्गाः । मोदयन्तीति मोदकाः । न शोके वर्ततेऽभीक्ष्णमशोकवर्ता नीर्णायको येषां यासां च । समाँसो यासाम् । नाना अनेकप्रकारा आशा येषां यासां च । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् । विशि- ष्टाङ्गनाः । अक्षीणि ईरयन्ति विभ्रमात्कम्पयन्ति । अघस्य पापस्य अरिकाः शत्रुरूपाः । भक्तमित्यादि कर्मपदानि भक्ष्यार्थानि । परिवेषणमत्र भोजनस्य भाजने क्षेपणम् ॥ ग ॥ १ 'स्वस्थचेताः'। २ 'कुसुमकुशः'। ३ 'जनितरक्षाऽऽरम्भोऽरम्'।

८२ नलचम्पूः । सोऽप्यधीशो भूभुजां भुजानो भोज्यम्, लिहँल्लेह्यम्, आस्वादय- न्स्वादु, चूषयंश्चूष्याणि, पिबन्पेयानि, आहारमकरोत् ॥ क ॥ अनन्तरमाचम्य चॅन्दनेनोद्वर्तितपाणिपल्लवः शीघ्नमाघ्राय धूपधूम- म्, आस्ये निक्षिप्य कैस्तूरिकाकुङ्कुमकर्पूरकर्बुराणि क्रमुकफलशकला- नि, आदाय च वित्रस्तमृगतर्णकर्णकन्नाणि शुक्तिशुक्नानि ताम्बूलीद- लानि, तस्मात्प्रदेशादपरमवकीर्णकुसुमहारि विस्तीर्णास्तीर्णस्वर्णमयवै- दूर्यपर्यन्तपर्यङ्काङ्कमातैः सह विर्नोदास्थायिकास्थानमगात् ॥ ख ॥ तत्र च सकामकामिनीकमलकोमलकरपुटपीड्यमानपादपल्लवः नर्तयन्नाट्यपरिपाटीपदून्नटान्, भावयन्नमृतस्रुतः कविवाचः, वाच- यंश्चिरंतनकविकथाः, शृण्वन्वीणाप्रवीणकिंनरमिथुनगीतानि, आलो- कयँल्लोचनोत्सवकरान्विलासिनीलास्यविलासान्, वादयन्मृदुवाद्यवि- शेषान्, अवधारयन्वांशिकवाद्यवेणुनिर्काणान्, कलगिरः पाठयन्प- ञ्जरशुकान्, कान्ताकुचकुम्भमण्डलावष्टम्भलीलयापराह्नसमयमतिवा- हितवान् ॥ ग ॥ क्रमेण च चषकायमाणविकचकनलमध्यमधुपानमत्त इव पुनर्वारु- ण्याशयाभिभूतभासि मदादिव लोहितायमाने निपँतति मुक्तांशुकेऽंशु- मालिनि, वनान्तरर्तंरुशिरः श्रितशाखाशिखरेषु गलद्बहलकिञ्जल्कपु- ञ्जपिञ्जरासु मञ्जरीष्विव विलम्बमानासु दिनकरदीधितिषु, विस्ती- र्णशिलावकाशजघनायामुल्लसल्लोहिताधरपल्लवायामस्ताचलवनराजिरे- खायामुपरि पतितमवलोक्य रागिणमहर्पतिमीर्ष्यारोषभरादिव जाते जपापुष्पनिचयरूँचि पश्चिमाशामुखे, मुखरयति नभो निजनीडनिर्ले- यनाकृतंकूजितजरद्दण्डजव्रजे, व्रजति सरः संध्याविधिविधित्सया द्विजन्मजनमुनिनिकाये, कालागुरुरँसौञ्जनराग इव श्यामलयति अनन्तरमिति ॥ त्रस्तस्य हि मृगशावस्य कर्णौ स्तब्धौ भवतः । ताम्बूली- दलान्यपि तादृशीति भावः ॥ ख ॥ क्रमेणेति ॥ अन्योऽपि मधुपानैन माद्यति । पुनः पुनर्मधुवाञ्छया निष्प्रभः स्यात् । तथा क्षीबतया आरक्तः सन्निर्वस्त्रो भूमौ पतति । विस्तीर्णशिलावकाश एव जघनं श्रोणी यस्याः । तथा उल्लसन्तो अधरा अधःस्थिताः प्रवाला यस्याः । ईदृश्यामस्ताचलारण्यराजौ उपरिष्टात्त्रासं रागिणं रक्तं घुमर्णि वीक्ष्य रोषादिव १ 'चन्दनोद्वर्तित'. २ 'विक्षिप्य'. ३ 'कस्तूरिकाकर्पूर'. ४ 'विनोदस्थानम्. ५ 'वाच- .मानवेणु'. ६ 'निक्रणान्'. ७ 'पतति'. ८ 'तरूच्छित'. ९ 'शिखरप्रगलत्' १० 'रुचि- रुचिरे'. ११ 'निलयनाकुल'. १२ 'कूजितैर्जरद' : 'कूजितवति जरद्' १३ 'रसाञ्जना'

तृतीय उच्छ्वासः । ८३ गगनलक्ष्मीमभिसारिकामिवान्धावन्धकारे, राज्ञः संध्यावसरमावेदयत्किं- नरमिशुनमिदमगायत् ॥ क ॥ 'भोगान्भो गाङ्गवीचीविमलितशिरसः प्राप्य शंभोः प्रसादा- न्मोहान्मोहानभिज्ञाः क्वचिदपि भवत प्राणिनो दर्पभाजः । यस्माद्यः स्मार्तविप्रप्रणतिनुतपदः सर्वसंपन्नभोगो भास्वान्भाः स्वाङ्गभूता अपि स परिहरन्नस्तमेष प्रयाति'॥२२॥ एतदाकर्ण्य नरपतिः सांध्यं विधिमन्वतिष्ठत् ॥ ख ॥ क्रमेण प्रचुरचलच्चाँपकुलकालकान्तिकाशिभिर्बहलंतमःकल्लोलैरा- लोडिते लोके लोकेश्वरो विहितविकालवेलान्यापारः पारसीकोपनीत- पारावारपारीणपारावतपत्रिपञ्जरसनाथे विकीर्णवासधूलिनि धूपधूम- मुचि विचित्रचित्रशालिनि प्रान्तप्रदीपितंदीपदीपिद्विदण्डखण्डिततमसि सज्जितशय्ये शय्यागृहे गृहीतस्पृहणीयाङ्गरागो रागसागरकल्लोललोच- नयानया प्रियया प्रियंगुमञ्जर्या अलीककलहकोपकुटिलभ्रमद्भ्रूकूणत- र्जनजनितस्मितः स्मरविकारकारिकरिकुलकुम्भविव्रमायमाणोत्तुङ्ग- पीवरकुचकुम्भपीठमारोपितो रजनी मनैषीत् ॥ ग ॥ एवमस्य सकलसंसारसुखपरम्परामनुभवतो यान्ति दिवसाः ॥घ॥ कदाचिच्चारुचामीकराचलचलद्देहाधिदेवतेव बहुधानन्दने सुरुचि- पश्चिमदिगानने रक्ते जाते । अन्यस्या अपि मुखमीदृग्गुणायामपरकान्तायामनुरा- गिणमुपरि पतितं पतिमवलोक्येर्ष्यावशाद्रक्तं स्यात् ॥ क ॥ भोगानिति ॥ भोगानित्यनन्तरो भोःशब्द आमन्त्रणे । गाङ्गोर्मिनिर्मलीकृता- ङ्गस्य शंभोः शिवस्य प्रसादाद् भोगान् प्राप्य भो दर्पभाजः प्राणिनः, मोहात्स- काशाद् ऊहानभिज्ञा अविमर्शकाः क्वचिदपि विषये मा भवतेति । मायोगेऽपि सानुबन्धकलाद्विधौ पञ्चमी । यस्माद्धेतोः स्मार्तविप्रैः प्रमाणसमये स्तुतपादपद्मः । तथा सर्वसंपत् सकलश्रीको नभोगो वियद्गामी च यो भाखान् रविः । सोऽपि स्वाङ्गभूता भा दीप्तीः परिहरन् एष भवतां प्रत्यक्षोऽस्तं प्रयाति सर्वे सुलभा दुर्ल- भाश्च संपन्ना भोगा अस्येत्युक्ताभिहितम् । तस्मादेवंविधस्य महात्मनोऽपि रवेरस्तं विलोक्य शंभोराराधनादिकार्ये न प्रमदितव्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥ कदाचिदिति ॥ बहुधा नन्दयति हर्षयति यस्तस्मिन् । यौवनारम्भे । सुरु १ 'आवेदयितुम्'. २ 'क्रमेण च'. ३ 'चापकुलकान्ति'. ४ 'बहलतमतमः'. ५ 'दीपप्रदीप'. ६ 'कल्लोललोललोचनया'. ७ 'पीवर'. ८ 'कुलकुम्भकण्ठपीठ'. ९ 'आरोपितकर'

रवा यौवनारम्भे सुरतोत्सवमनुभवन्ती पत्युः प्राणप्रिया प्रियंगुमञ्जरी गर्भं बभार ॥ क ॥ तेन च विकचचूतमञ्जरीव कोमलफलवन्धेन बन्धुररमणीयाकृतिः, चन्द्रकलेव कलाप्रवेशेनोपचीयमानप्रभा, प्रभातवेलेवोन्मीलदंशुमालि- मण्डलेनानन्द्यमाना, रत्नाकरतरङ्गमालेवान्तःस्फुरन्माणिक्यकान्तिक- लापेनोद्भासमाना, गर्भसंदर्भितेन लावण्यपरमाणुपुञ्जेन व्यराजत राजमहिषी ॥ ख ॥ गच्छत्सु च केषुचिद्दिवसेषु सुवृत्ततुहिनाचलगण्डशैलयुगलमिव वालमयूरिकाक्रान्तम्, अनङ्गसौधशिखरद्वयमिव शेखरीकृतेन्द्रनीलक- लशम्, उज्ज्वलरौप्यनिधानकुम्भयुग्ममिव भुजंगसंगतमुखम्, उल्ला- सिहंसमिथुनमिव चञ्चूत्खातपङ्किर्कमलकन्दम्, ऐरावतमस्तकपिण्ड- पाण्डुरमुच्चचूचुकश्यामलिम्नाऽलंकृतमापूर्यमाणमन्तःक्षीरेण क्षणं क्षण- मखिद्यत पयोधरद्वन्द्वमुद्वहन्ती ॥ ग ॥ बबन्ध च चन्द्रकलाङ्कुरकवलने स्पृहाम् ॥ घ ॥ अभिलाषमकरोच्च चञ्चलचञ्चरीककुलकलरवरमणीयविकचचूत- वनविहारेषु ॥ ङ ॥ स्पर्शममन्यत बहु वहलमभ्यर्णावकीर्णविकसितकमलवननिष्य- न्दिमकरन्दविन्दोर्मन्दतरेतरङ्गसङ्गशीतलमलयमारुतस्य ॥ च ॥ चिन्तयांचकार च चतुरुदधिलावण्यरसमास्वादयितुम् ॥ छ ॥ अभ्यवाञ्छदुतुच्छमच्छमशेषममन्दमन्दरमन्थानमन्थोत्पन्नममृत- मातृप्ति पातुम् ॥ ज ॥

रुचिरिच्छा रवः स्वरो यस्याः । शोभनाभिलाषा कलभाषिणी च । सुरतं मोहन- मेवोत्सबमनुभवन्ती प्रियंगुमञ्जरी गर्भं दधे । चामीकराचलो मेरुस्तस्य चलद्देहा अधि- ष्ठातृदेवतेव । सोऽपि बहुधानेकधा नन्दनाख्ये वनारम्भे सुष्ठु अतिशयेन रुचिर- वायौ सुरताया देवत्वस्योत्सबमनुभवति । आरम्भणमारम्भः आदिरित्यर्थः । नन्दनं हि वनानामादिरम्यं प्रधानमित्यर्थः । यदिवा वनान्यरभ्यन्तेऽनेनेति कृत्वा वनारम्भः । शतानन्देन हि प्रथमं नन्दनं सृष्ट्वा तद्वृक्षावयवैर्बीजशाखादि- भिरितरवनानि जगति सृष्टानि ॥ क ॥

१ 'बन्धुरा'. २ 'अंशुनांशुमाली'. ३ 'लावण्यपुण्यपरमाणु'. ४ 'बालमयूर'. ५ 'संगतम्'. ६ 'कमलकोमलकन्दम्'. ७ 'पिण्डमिवोपरि मदलुब्धभ्रमदलिकुलारंकृतं पाण्डुरम्'. ८ 'क्षीरेण क्षणमखिद्यत'. ९ 'बहुलम्'. १० 'तरङ्गशीतलमारुतस्य'. ११ 'अभ्यवाञ्छदच्छ'. १२ 'मथनोत्पन्न'.

तृतीय उच्छ्वासः । ८५ इत्यनेकधोत्पन्नगर्भप्रभावोदानुरूपदोहदसंपत्तिसंपन्नाधिककमनीय- कान्तिरुल्लसद्बहुलमृगमदजललिखितविचित्रपत्रभङ्गभव्यविपुलकपोल- मण्डलेन मुखेन शशाङ्कमन्तःस्फुरत्कलङ्कमुपहसन्ती द्विगुणमवनिफ्ते- स्तस्य प्रिया प्रियंगुमञ्जरी बभूव ॥ क ॥ तथा हि । सा समीपस्थितज्येष्ठा पयःपूर्णपयोधरा । अग्रप्रावृडिवाह्लादमकरोत् तस्य भूपतेः ॥ २३ ॥ एवमविरतविविधवाञ्छोत्सवाविच्छेदकर्तरि भर्तरि, संज्ञयैवाज्ञा- कारिण्यपारे पैरिंकारे, वैहुभङ्गिभाग्योपभोगक्रमेणातिक्रामति कुत्रचि- त्काले, कालकलाकुशलश्लाघनीये पूर्णप्राये प्रसवसमये, विलीनजात्य- शातकुम्भभासि भास्वत्युदयमारोहति, हततिमिरासु दिक्षु क्षणमेकं सा प्रसववेदना व्यतिकरमन्वभूत् ॥ ख ॥ ततश्च प्रभासंयोगिविख्यातं योग्यं नालस्यकर्मणः । पृथ्वीय पुण्यतीर्थ सा कन्यारत्नमजीजनत् ॥ २४ ॥ तत्र च दिवसे 'विकसितकुमुदकुन्दकान्तिकीर्तनीयकीर्तिसुधया धवलानिकरिष्यत्येषा प्रवर्धमानास्मन्मुखानि' इति प्रियादिव प्रसन्नाः तेनेति ॥ कुसुमान्तर्गूढः फलारम्भकरसकणिकारूपो बन्धः कोमलफलबन्धः ॥ क ॥ सा समीपेति ॥ समीपे स्थिता ज्येष्ठा वृद्धस्त्रियो ज्ञातप्रसवस्वरूपा यस्याः । तथा पयसा क्षीरेण पूर्णौ पयोधरौ स्तनौ यस्याः । सा प्रियंगुमञ्जरी तस्य राज्ञो मुदमकरोत् । अग्रे प्रावृषोऽग्रप्रावृट् आषाढवर्षाः । तत्पक्षे समीपे स्थितो ज्येष्ठः शुक्लो मासो यस्याः । तथा पयसा जलेन पूर्णः पयोधरो मेघो यस्याः । भुवो हि प्रावृट् परमोदकारिणीति भुवः पत्युराह्नादं करोति ॥ २३ ॥ प्रभेति ॥ कान्तिसंयोगि । विख्यातं प्रसिद्धम् । नलस्य नृपतेरिदं नाल्मम् । कर्म अगण्यपुण्यात्मकं तस्य । योग्यमुचितम् । कन्यारत्नम् । सा । अजीजनदुत्पा- दयामास । पृथ्वी पुण्यतीर्थमिव । तदपि प्रभासाख्यम् । योगिभिर्योगमार्गस्तैर्वि- ख्यातम् । आलस्य असारस्य कर्मणो न योग्यम् । अथ च आलस्यकर्मणो न योग्यम् । किं तर्हि उद्यमक्रियायोग्यम् । ततस्तदर्थे केनापि न प्रमदितव्यमिति भावः ॥ २४ ॥ तत्र चेति ॥ कन्यारत्नान्वेषिणो हि । सुरभयः सौरभ्यवन्तः । समा सश्री- १ 'शशाङ्कमङ्क'. २ 'भूसूतः'. ३ 'परिजने'. ४ 'अङ्गोपभोग'. ५ 'क्षणमिव सा'. ६ 'कान्ति'. ८

८६ नलचम्पूः । समपद्यन्त दश दिशः। 'मा स्म पुनरस्मद्गुणानेषापहार्षीत्' इत्यपहृतैकै- कसारगुणाः सभया नमस्यन्त इव तस्यै कुसुमाञ्जलिममुञ्चँश्चेन्द्रादयो देवाः। स्वकान्तिसर्वस्वापहारभयादिव दिवि ननृतुरप्सरसः। 'किमस्याः समं समुत्पन्नमन्यदपि कन्यारत्नम्' इत्यन्विष्यन्त इव परितः परि- बभ्रमुः सुरभयः समाः समीराणाः ॥ क ॥ किं बहुना । अमन्दानन्दनिष्यन्दमपास्तान्यक्रियाक्रमम् । जगज्जन्मोत्सवे तस्याः पीतामृतमिवाभवत् ॥ २५ ॥ अथ बहोः कालादनुरूपप्रौढप्रहरणप्राप्तिप्रीतहृदयेनास्फोटितमिव सकलजगद्विजयव्यवसायसाहसिकेन कुसुमसायकेन, चिरादुचिताश्र- यलाभमुदितमनसा स्फूर्जितमिव शृङ्गाररसेन, शुचिकाशकुसुमहास्येन योग्यसहकारिकारणोपलम्भपूर्णमनोरथेन वल्गितमिव वसन्तमासेन, निजकर्मणः सफलतां मन्यमानेनोच्छ्वसितमिव मलयानिलने, चिर- कालोपलब्धश्लाघ्याधारतया हसितमिव रूपसंपदा, विकँसितमिव लावण्यलक्ष्म्या, प्रनृत्तमिव समस्तस्त्रीलक्षणाधिदेवतया, कलकलित- मिव कान्तिकलापश्रिया ॥ ख ॥ किं बहुना । सर्गव्यापारखिन्नस्य बहोः कालाद्विधेरपि । आसीदिमां विनिर्माय श्लाघ्यः शिल्पपरिश्रमः ॥ २६ ॥ एवमस्याः सततविस्तीर्णस्वर्णपूर्णपात्रपूजितपूज्यद्विजन्मनि संपन्ने नामकर्मसमये सँमान्य मान्यजनं जनेश्वरो वरप्रदानमनुस्मृत्य दमन- कमुनेः 'दमयन्ती' इति नाम प्रतिष्ठितवान् ॥ ग ॥ क्रमेण च प्रचुरौमृतसंसिक्ता इव सुकुमाराः प्रसर्तुमारभन्ताङ्गाव- यवपल्लवाः, चकार च चञ्चच्चामीकररुचिरुचिराङ्गणमणिवेदिकासु कैश्चिद्दिवसैरनुच्चचरणप्रचारचारुचापत्यलीलाः, सहासमकरोत्परिजनं जनयन्ती बांलकेलीः, स्वच्छन्दमानन्दयांचकार पितरं तैरङ्गभङ्गीँरङ्गि- काश्च भवन्ति ॥ क ॥ १ 'प्रवर्धमाना शश्वदस्मात्'. २ 'इन्द्रादयः'. ३ 'स्वविकासहासयोग्य'. ४ 'आधारया'. ५ 'विलसितमिव'. ६ 'सामान्यजनो जनेश्वरः'. ७ 'अमृतरससंसिक्ताः'. ८ 'बालके- लिम्'. ९ 'तरत्तरङ्ग'. १० 'रिङ्गितैन'.

तृतीय उच्छ्वासः । ८७ तेन, जननीमजीजनज्जातविस्मयां स्मितमुग्धदर्शितदन्तकान्तिकुन्दपु- ष्पमनिष्पन्नाक्षरमल्पालपं जल्पन्ती ॥ क ॥ किं बहुना । अपि रेणुकृतक्रीडं नरेणुक्रीड्यान्वितम् । तस्याः प्रौढं शिशुत्वेऽपि वयो वैचित्र्यमावहन् ॥ २७ ॥ एवमियमनवरतस्वैरविहाराहारिणि क्रमेणातिक्रामति शैशवे वयसि पितुर्नियोगाद्गुरूपदेशात्साधुवृद्धसंवासाद्बुद्धिविकासाच्च नातिचिरेण, प्राप्ता नैपुण्यं पुण्यकर्मारम्भेषु, जाता प्रवीणा वीणासु, निराकुला कुलाचारेषु, कुशला शलाकालेख्येषु, विशारदा शारिदायेषु, प्रबुद्धा प्रबन्द्धालोचनेषु, चतुरा चातुरानाथजनचिकित्सासु ॥ ख ॥ किं चान्यत् । अकरोदनालस्यं लास्ये, प्राप प्राधान्यं धन्योचितव्यवहारेषु, वैचित्र्यं चित्रेषु, चातुर्यं तौर्यत्रिके, कौशलं शल्योद्धारे, पाटवं पटहवादने, वैमल्यं नवमाल्यग्रथने, प्रागीत्यं गीत्याम्, प्राकाम्यं कामकथासु ॥ग॥ किं बहुना । न तत्काव्यं न तन्नाट्यं न सा विद्या न सा कला । यत्र तस्याः प्रबुद्धाया बुद्धिर्नैव व्यजृम्भत ॥ २८ ॥ एवमस्याः शैशव एव निजजरठप्रज्ञाप्रज्ञातज्ञातव्यवस्तुविस्तरायाः क्रमेण तिलकभूतं नूतनचूतवनमिव वसन्तप्रवेशप्रथमपल्लवोल्लासेन, प्रत्यग्रघनससमयमहीमण्डलमिवामन्दविर्दलत्कन्दलकलापेन केसरिकि- शोरकण्ठपीठमिव नवकेसराङ्कुरोद्वारेण, करिकलभकपोलस्थलमिव प्रथममदोद्भेदेन, निशावसाननभस्तलमिव प्रभातप्रारम्भप्रभाप्रभावेण, सरःसलिलमिव विदलितकोमलकमलकान्तिसंतानेन, मनोहारिणा अपीति ॥ रेणुना कृता क्रीडा यत्र । तथा 'कस्त्वां परिणेष्यति, त्वं कस्मै दातव्या' इत्याद्युक्तिभिर्नरे पुंसि विषये अणुक्रीडान्वितमल्पक्रीडाकरम् । तस्याः संबन्धि । वयः । शैशवेऽपि प्रौढं वैचित्र्यं दधौ । अपिर्विरोधार्थः । स च तुल्या- र्थव्याख्यया ॥ २७ ॥ अकरोदिति ॥ प्रगीता प्रसिद्धा तस्या भावः प्रागीत्यम् ॥ ग ॥ १ 'स्मितमुग्धदुग्धस्निग्धदर्शित'. २ 'कान्तिजितकुन्द'. ३ 'एवमस्या अनवरत'. ४ 'विहार'. ५ 'सप्रबन्धा'. ६ 'चतुगातुरा'. ७ 'चित्रे'. ८ 'शल्योद्धारेषु'. ९ 'कथायाम्'. १० 'विजृम्भते'. ११ 'प्रज्ञातव्य'. १२ 'विगलत्'. १३ 'प्रभातप्रभा'. १४ 'प्रसरेण'. १५ 'विदल्लत्'.

संसारसारभूतेनाभूष्यत वपुः कान्ततरतारुण्यावतारप्राक्प्रारम्भेण ॥ क ॥ ततश्च । परिहरति वयो यथा यथाऽस्याः स्फुरदुरुकन्दलशालि बालभावम् । द्रढयति धनुषस्तथा तथा ज्यां स्पृशति शरानपि सज्जन्मनोभूः ॥ २९ ॥ अपि च । मुञ्चन्त्याः शिशुतां भरादवतरत्तारुण्यमुद्राङ्कित- स्फारीभूतनितान्तकान्तवपुषस्तस्याः कुरङ्गीदृशः । उन्मीलत्कुचकाञ्चनाव्जमुकुलं यूनां मुहुः पश्यतां बाह्वोरन्तरमन्तरायसदृशा मन्ये निमेषा अपि ॥ ३० ॥ ततश्च तत्तस्याः कमनीयकान्तविजितत्रैलोक्यनारीवपुः शृङ्गारस्य निकेतनं समभवत्संसारसारं वयैः । यस्मिन्विस्मृतपक्ष्मपालिचलनाः कामाल्सा दृष्टयो नो यूनां पुनरुत्पतन्ति पतिताः पाशे शकुन्ता इव ॥ ३१ ॥ अपि च । आबभ्रत्परिवेषमण्डलमलं वक्त्रेन्दुविम्बाद्वहिः कुर्वच्चम्पकजृम्भमाणकलिकाकर्णावतंसक्रियाम् । तन्वङ्ग्याः परिनृत्यतीव हसतीवोत्सर्पतीवोल्बणं लावण्यं ललतीव काञ्चनशिलाकान्ते कपोलस्थले ॥३२॥” एतदाकर्ण्य राजा रञ्जितस्तत्कथया पुनरुद्गच्छदुच्चरोमाञ्चकञ्चु- कितकायस्तत्कालमेवान्तः स्फुरन्मन्मथमनोरथभरभज्यमानमानसं तं हंसमपृच्छत् ॥ “पक्षिराज राजीववनावतंस हंस, पुनः कथ्यतां तस्याः संप्रति वयोवृत्तवृत्तान्तव्यतिकरः ” ॥ इत्युक्तः पुनरेशं तं बभाषे । “देव, किमेकोऽस्मद्विधः पक्षी क्षीरतरङ्गधवललोचनां तां वर्णयेत् यस्याः सर्वदेवमय इवाकारो लक्ष्यते ॥ ख ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ 'वयः'. २ 'मुद्राङ्कितम्'. ३ 'अपि च'. ४ 'वपुः'. ५ 'वलनाः'. ६ 'उज्ज्वलम्'. ७ 'तदाकर्ण्य'. ८ 'उद्गच्छद्रोमाञ्च'. ९ 'एवं तं बभाषे;' 'एनं बभाषे'. १० 'विभाव्यते'.

तृतीय उच्छ्वासः। ८९ तथा हि। सुतारा दृष्टिः, सकामाः कटाक्षाः, सुकुमाराश्चरणपाणिपल्लवाः, सुधाकान्ति स्मितम्, अरुणो दन्तच्छदः भाखन्तो दन्ताः सुकृष्णाः केशाः, प्रबुद्धा वाणी, गौरी कान्तिः, गुरुः स्तनाभोगः, पृथ्वी जघन- स्थली, सुरभिर्निःश्वासः सुगन्धवाहः प्रस्वेदः, सश्रीकः सकलाङ्ग- भोगः ॥ क ॥ किं चान्यत् । नक्षत्रमयीव निर्मिता विधिना ॥ ख ॥ तथा हि। भद्रपदा ज्येष्ठा सुहस्ता पूर्वोत्तरा सार्द्रहृदया मूलं कंदर्पस्य ॥ ग ॥ किं बहुना । लावण्यातिशयः स कोऽपि मधुरस्ते केऽपि दृग्विभ्रमाः सा काचिन्नवकन्दलीमृदुतनोस्तारुण्यलक्ष्मीरपि । सौभाग्यस्य च विश्वविस्मयकृतः सा कापि संपद्यया लग्नानङ्गमहाग्रहा इव कृताः सर्वे युवानो जनाः ॥ ३३ ॥ राजा—'ततस्ततः' । हंसः—'ततस्तस्याः पुनरिदानीं दूराभोगभरेण सुप्रगतिना श्लिष्टा नितम्बस्थली धत्ते स्वर्णसरोजकड्मलकलां मुग्धं स्तनद्वन्द्वकम् । आलापाः स्मितसुन्दराः परिचितभ्रूविभ्रमा दृष्टय- स्तस्यास्तर्जितशैशवव्यतिकरं रम्यं वयो वर्तते ॥ ३४ ॥ सुतारेति ॥ तारा कनीनिका देवी च । कामः अभिलाषः स्मरश्च । सम्यक् कामो येभ्यः । तुमः समश्च काममनसोर्मलोपः । सुकुमाराः कोमलाः । तथा महेन्द्रवत्कार्तिकेयोऽपि सुकुमारः । सुधावत्कान्तिरस्येति सुधाकान्ति शुभ्रं चन्द्रश्च । अरुण आरक्तो रविसारथिश्च । भाखान् दीप्यमानः सूर्य्यश्च । कृष्णो मेचको विष्णुश्च । प्रबुद्धा व्युत्पन्ना । बुद्धः सुगतः । गुरुर्विशालो वृहस्पतिश्च । पृथ्वी पृथुला भूश्च । सुरभिः सुगन्धिवंसन्तश्च । गन्धवाहः परिमलवाही वायुश्च । श्रीः कान्तिर्लक्ष्मीश्च ॥क॥ भद्रेति ॥ भद्रं पदं पादन्यासो यस्याः । ज्येष्ठा प्रथमापत्यम् । शोभनौ हस्तौ यस्याः । पूर्वमुत्कृष्टमुत्तरं वचो यस्याः । सार्द्रमनिष्ठुरं हृदयमस्याः । कामस्य मूलं कारणम् । पक्षे भद्रपदा ज्येष्ठा हस्तः पूर्वा उत्तरा आर्द्रा मूलं नक्षत्राणि ॥ग॥ लावण्येति ॥ नवकन्दलीवन्मृद्वी तनुर्वपुर्यस्याः ॥ ३३ ॥ १ 'कुसुमारश्चरणपल्लवः'. २ 'अधरपल्लवः'. ३ 'सा विनिर्मिता'. ४ 'दृष्टिभ्रमाः'. ५ 'स्पृष्टा'. ६ 'कुलम्'.

९० : नलचम्पूः । तदेष तस्याः सकलयुवजनमनोम्यूरवासयष्टेः समस्तसंसारसौन्द- र्याधिदेवतायाः कथितो वृत्तान्तः ॥ किमन्यत् । हरचरणसरोजाराधनावाप्तपुण्यः परमसुकृतकन्दो वदनीयः स कोऽपि । अपि जयतु स यस्तां दुर्लभां लप्स्यतेऽस्मि- न्निति कथितकथः सन्नैसोऽपि हंसो व्यरंसीत् ॥ ३५ ॥ इति श्रीत्रिविक्रमभट्टस्य कृतौ दमयन्तीकथायां हरचरणसरो- जाङ्कायां तृतीय उच्छ्वासः समाप्तः ॥ ─── चतुर्थ उच्छ्वासः । एवमेतदाकर्ण्य राजा तत्कालमाघूर्णितमाश्चर्येण, आकुलितमौत्सु- क्येन, आमन्त्रितमुत्कण्ठया, कैटाक्षितं कंदर्पेण, अभिवादितं रणरण- केन, ज्योत्कारितमाग्रहग्रहेण, पृष्टकुशलमकालतरलतया, स्वीकृतम- स्वास्थ्येन, अवलोकितं चिन्तया चेतः स्वं स्वयमेव स्वस्थ्यी कृत्य वित- र्कितवान् ॥ ख ॥ 'प्रायः सैव भवेदेषा पान्थादश्रावि या मया । युगायितं विनिद्रस्य यत्कृते मे त्रियामया ॥ १ ॥

इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यां तनुते स्म चण्डपालः ।
शिशुमतिलतिकाविकासचैत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥ १ ॥
इति श्रीचण्डपालविरचिते दमयन्तीकथाविवरणे तृतीय
उच्छ्वासः समाप्तः ॥
एवमेतदिति ॥ ख ॥
प्राय इति ॥ यदर्थे मे मम विगतनिद्रस्य त्रियामया रात्र्या युगेनेवाचरि-
तम् ॥ या च पथिकान्मया श्रुता । सैवेयं हंसेनापि कथिता प्रायो भवेत् । युगं
कृतयुगादि । त्रियामयेति त्रिसंख्यामितप्रहररात्रिवाचकत्वेन साभिप्रायम् । प्रायः-
शब्दो वितर्के ॥ १ ॥
───
१ 'जयति'. २ 'सोऽथ; योऽथ. ३ 'आकाङ्क्षितम्'. ४ 'झात्कारित'. ५ 'आग्रहेण'.
६ 'आपृष्ट'. ७ 'आलोचितम्'; 'आलोकितम्'.

चतुर्थ उच्छ्वासः । ९१ तदेतन्मे तद्वार्तामृतपानार्थं भूयोऽपि श्रवणेन्द्रियम् । तृप्यते केनवानन्दकन्दे कान्ताकथानके ॥ २ ॥ तत्किमेनं पुनः पृच्छामि ॥ क ॥ नेदं नायकस्थानम् ॥ ख ॥ अतः संप्रति मण्डलीकृतकोदण्डः कामः कामं विचेष्टताम् । न व्यथिष्ये स्थितः स्थैर्ये धैर्यं धामवतां धनम्¹ ॥ ३ ॥ इति वितर्क्य विहसन्हंसमावभाषे—'साधु भोः सुभाषितामृतम- होदधे, साधु । श्रुतं श्रोतव्यम् । इदानीं भद्र भूयिष्ठो दिवसः । तद्द्वयं वयस्य, समासन्नाह्निकसमयाः³ समुचितव्यापारं साधयामः ॥ ग ॥ भवतापि एताः सान्द्रद्रुमतलचलच्चक्रवाकीचकोराः क्रीडावापीपरिसरभुवः स्थीयतां स्वेच्छयेति⁴ । यत्रोन्मीलत्कमलमुकुलान्याश्रयन्त्यः कुरङ्गयो भृङ्गश्रेण्याः श्रवणसुभगं गीतमाकर्णयन्ति ॥ ४ ॥ अपिच अतिललिततरं तरङ्गभङ्गै- रिदमपि तृङ्गरवारि वारि वाप्याः । भ्रमदलिनिवहं वहन्ति यस्मि- न्महिमकरं मकरन्दमम्बुजानि ॥ ५ ॥ त्वमपि भद्रे वनपालिके, कृतकमलमालानितम्बकक्रीडमिममादाय भुक्तावसानास्थानगोष्ठीस्थितस्य मम समीपमेष्यसि' इत्यभिधाय राजा राजभवनमयासीत् ॥ घ ॥ नेदमिति ॥ नायकस्य ईदृशं स्थानं स्थितिरौचित्यं न भवतीत्यर्थः । यतो धैर्यं हि नायकपदं परं वदन्ति ॥ ख ॥ अतीति ॥ यस्मिन्वारिणि महिमकरं माहात्म्यकरं भ्रमद्भृङ्गगणं मकरन्दं पद्मा- नि वहन्ति । तदिदं वाप्या वारि तरङ्गभङ्गैरतिचारुतरं वर्तते । किंविशिष्टम् । तृष्णातिशयं वारयति छिनत्ति । पूर्ववृत्तक्रीडावापीभूकथनापेक्षयापिशब्दोऽत्र समु- च्चये ॥ ५ ॥ CC-0. १ 'धैर्यं हि महतां धनम्' - २ 'गतः' - ३ 'समयसमुचितम्'- ४ 'स्वेच्छयैव'.