भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1219, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1219

•हिन्दी निरुक्त ( ४५७ ) ११अ० ४पा० १०खं० “तस्याः०” उस (अघ्न्या) की यह ऋचा है ॥९[४३]॥ (खं० १०) “निरु०- सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्व- दानीं पिव शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥” (ऋ० सं० २, ३, २१, ५) ॥ सुयवसादिनी भगवती हि भव अथ इदानीं वयं भगवन्तः स्याम, अद्धि तृणम् अघ्न्ये ! सर्वदा पिव च शुद्धम् उदकम् आचरन्ती ॥ तस्य एषा अपरा भवति ॥१०[४४]॥ अर्थः- “सूयवसाद्भ०” इस ऋचा का ऋषि पूर्व के समान है । माध्यमिक वाक् से कहाजाता है— 'अघ्न्ये !' हे अघ्न्ये ! नहीं मारने योग्य ! या अघ [पाप] को नाश करने वाली ! मध्यम लोक की वाक् ! 'सूयव- सात्' [सुयवसादिनी] सूयव [जल] को अपना आत्मा बनाकर या अपने अधीन करके [त्वम्] तू 'भगवती' [धनवती उदकेन] [जल से धन वाली 'भूयाः' [भव] हो 'अथो' [अथ] [इदानीम्] अब तुझे भगवती या धनवती होते ही 'वयम्' हम 'भगवन्तः' [धनवन्तः] धन वाले 'स्याम' होवें । हे अघ्न्ये ! 'तृणम्' (मेघम्) मेघको 'अद्धि' [संचूर्णय] भले प्रकार विदारण कर । 'विश्वदानी'म् (सर्वदा) (च) और सब काल में 'शुद्धम्' शुद्ध 'उदकम्' जल को 'आचरन्ती' सब अन्तरिक्ष में विचरती हुई 'पिब' पी (पानकर) ॥