निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

‘दधत्-क्रन्दति’-इति वा । दधत् आकारी भवति- इति वा । तस्य अश्ववद्-देवतावच्च निगमा भवन्ति । तद् यद् देवतावद्-उपरिष्टात् तद् व्याख्यास्यामः । अथ एतद् अश्ववत् ॥ ५ ॥ अर्थ । [ खण्ड विषय-] विश्वामित्रका प्रार्थनाके स्वीकार करनेमें नदि- योंका वचन = ‘आतेकारा” मन्त्र । अश्वना गोंका सख्या । अश्व, दधिक्राः, इन दो शब्दोंका निर्वचन । दधिक्रा शब्दके अश्व और देवता दोनोंके लिये मन्त्रोंमें आनेका उल्लेख । देवतार्थकके आगे व्याख्यान करनेका प्रतिज्ञा । अश्व अर्थमें यहीं उदाहरण देनेका प्रस्ताव” । हे “कारो !” स्तोत्राणां कर्त्तः ! “ते” तव “वचांसि” “आ” आभिमुख्येन वयं “शृणवाम” [ अतो ब्रूमः ] त्वं “ययाथ” याहि । कथम् ? “अनसा” शकटेन “रथेन” च सह । यतस्त्वं “दूरात्” आयातः परिश्रान्तश्च । तेन वयम्-एताः “ते” तुभ्यं पुत्रं “पीप्याना” पाययमाना” योषा- इव” “निनंसै” निनमाम । पुनश्च “मर्याय” मनु- ष्याय “शश्वचै” परिष्वजनाय “कन्या” नवोढा “इव” “ते” तुभ्यं निनमाम ।