निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त r ( ७७ ) ४ अ० ३ पा० ५ ख० ( ५ खं० ) १ (४७) [निरु०] “द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयो श्चम्वो ३ र्योनि- रन्तरत्रापितादुहितुर्गर्भमाधात् ॥” [ ऋ० सं० २, ३, २०, ३ ] (४७) (भा०) “द्यौर्मे पिता” माता ( पाता ) वा पालयिता वा । जनयिता । “नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी” महती “इयम्” । ‘बन्धुः’ सम्बन्ध- नात् । ‘नाभिः’ सन्नहनात् । “नाभ्या सन्नद्धा गर्भा जायन्ते” इत्याहुः । एतस्मादेव ज्ज्ञातीन् ‘सनाभयः’ इत्याचक्षते । ‘ सम्बन्धवः ’ इतिच । ‘ज्ज्ञातिः’ सञ्जानात् । “उत्तानयोश्चम्वो३र्योनि- रन्तः ।” ‘उत्तानः’ उत्तानः । ऊर्ध्वतानो वा । तत्र पिता दुहितुर्गर्भ दधातिपर्जन्यः पृथिव्याः । ( शंयुः सुखंयुः । ) (४८) “अथानः शंयोररणो दधात” (ऋ० सं० ७, ६, १७, ४ ) । १-“द्यौर्मेपिता” इति । द्वयम् अस्यवामीयं दीर्घतमसः आर्षम् । तृतीयसवने वैश्वदेवे शस्यते ।