पञ्चसिद्धान्तिका (आचार्य वराहमिहिर - सूर्य, रोमक, पौलिश, वासिष्ठ एवं पितामह सिद्धान्त)

भूपरिधिखण्डवर्गो देशान्तरयोजनैः कृतस्तेन। तदतीव गणितजाड्यं प्रदर्शितं जिष्णुतनयेन॥२५॥ नातोऽस्ति ज्या नियमः शरसौक्ष्म्यात्तन्निवर्तनं युक्तम्। सप्तक (७) शरे निवृत्तिर्जिष्णुसुतस्यैव युक्ततमा॥३१॥ प्राक् क्षितिजेऽपमवलयोदयमानं प्राङ् निरूपितं दृष्टम्। जिष्णुसुतेनान्यत्र तु नातो जानाति तद् भ्रमणम्॥३६॥ वास्तववेधादन्यज्जिष्णोस्तनयस्य भाविनी भाऽपि। दूरभ्रष्टाऽङ्गुलकैरतोऽस्फुटास्तस्य सर्वेऽपि॥३७॥ नो वा गोलं नो लम्बनकं संस्थानं नो तथा क्षेत्रम्। नापि रविग्रहहृदयं जिष्णुसुतो गणितगोलबाह्योऽयम्॥४०॥ उदयास्तमयभानोरिष्टे काले ग्रहस्य दृक्कर्म। कृतवान् जिष्णुसुतो यस्त्वौदयिके सुगणितजाड्यं तत्॥४३॥ भानुभुजाविनियोगाच्चन्द्रे शुक्लं प्रदर्शितं तेन। नो लग्नभुजानुगं वेत्ति तु शुक्लं सुतो जिष्णोः॥४४॥ जिष्णुसुतदूषणानां संख्यां वक्तुं न शक्यते यस्मात्। तस्मादयमुद्देशो बुद्धिमताऽन्यानि योज्यानि॥४५॥ एकमपि न वेत्ति जिष्णुसुतो गणित गोलानाम्। न मया प्रोक्तानि ततः पृथक् पृथग् दूषणान्येषाम्॥४६॥ His time is indicated at end of his book- ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (२४/७-८)-श्रीचापवंशतिलके श्रीव्याघ्रमुखे नृपे शकनृपाणाम्। पञ्चाशत् संयुक्तैर्वर्षशतैः पञ्चभिरतीतैः॥ ब्राह्मः स्फुटसिद्धान्तः सज्जनगणितज्ञगोलवित् प्रीत्यै। त्रिंशद्वर्षेण कृतो जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन॥ Here, year of a king of Chāpa-vamśa is followed who had started a śaka. Gotra of Bhīṣma and Pāṇḍavas was Vyāghrapada of Vasiṣṭha line and a seer of Ṛgveda. Main king in their line whose year was being followed is called Vyāghramukha (i.e head of that line). That was one of the 4 Agni-vamśas joining hand under king Śūdraka at Mount Abu in 756 BC (Śūdraka-śaka). They were Chapahāni, Pratihāra, Paramāra, Chālukya (Solanki, Sālunkhe). In Chapahāni clan, famous king Chāhamāna routed Assyria and its capital Nineve in 612 BC-which was marked by start of a śaka. Thereafter, it was famous as Chauhāna-the last king being Prithviraj Chauhan who was last independent king of Delhi. They were experts in archery or they were protectors of west border of India in shape of Chāpa (bow) called Mālvā-like a garland (mālā). So, they were called Chapahāni. When Saras- vatī river dried up, Hastinapur was destroyed by Ganga floods and Pāṇḍava king Nichakṣu-8 generations after Mahābhārata had to shift to Kosambi. In same generation Pārśvanātha (Jaina Tīrthankara 23) was born in ruling family of Kashi. His sanyāsa time is called Jaina-Yudhiṣṭhira-śaka of 2634 BC. That was era of 100 years without rain (in Sarasvatī river region) when Chapahāni kings protected west border and saved people from famine. That has been called incarnation of Śākambharī in Durgā-saptaśatī, chapter 11. So, Chauhans have been famous as belonging to Śākambharī. भविष्य पुराण, प्रतिसर्ग पर्व (१/६)- एतस्मिन्नेवकाले तु कान्यकुब्जो द्विजोत्तमः। अर्बुदं शिखरं प्राप्य ब्रह्महोममथाकरोत्॥४५॥ वेदमन्त्रप्रभावाच्च जाताश्चत्वारि क्षत्रियाः। प्रमरस्सामवेदी च चपहानिर्यजुर्विदः॥४६॥ त्रिवेदी च तथा शुक्लोऽथर्वा स परिहारकः॥४७॥ अवन्ते प्रमरो भूपश्चतुर्योजन विस्तृता॥४९॥ प्रतिसर्ग (१/७)-चित्रकूटगिरिर्देशे परिहारो महीपतिः। कालिंजर पुरं रम्यमक्रोशायतनं स्मृतम्॥१॥ राजपुत्राख्यदेशे च चपहानिर्महीपतिः॥२॥ अजमेरपुरं रम्यं विधिशोभा समन्वितम्॥३॥ शुक्लो नाम महीपालो गत आनर्तमण्डले। द्वारकां नाम नगरीमध्यास्य सुखिनोऽभवत्॥४॥ विष्णु पुराण (४/२१)-अतः परं भविष्यानहं भूपालान्कीर्तयिष्यामि॥१॥ योऽयं साम्प्रतमवनीपतिः परीक्षित्तस्यापि जनमेजय-श्रुतसेनो-ग्रसेन- भीमसेनश्चत्वारः पुत्राः भविष्यन्ति॥२॥ जनमेजयस्यापि शतानीको भविष्यति॥३॥ योऽसौ याज्ञवल्क्याद्वेदमधीत्य कृपाद्ब्रह्मास्त्रमवाप्य विषम-विषय- विरक्त-चित्तवृत्तिश्च शौनकोपदेशादात्म-ज्ञान-प्रवीणः परं निर्वाणमवाप्स्यति॥४॥ शतानीकादश्वमेधदत्तो भविता॥५॥ तस्मादप्यधिसीमकृष्णः॥६॥ अधिसीमकृष्णान्निचक्षुः॥७॥ यो गङ्गायापहृते हस्तिनापुरे कौशाम्ब्यां निवत्स्यति॥८॥