पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ६८ )

असमाप्य—असम्पूर्णमधीत्य यः ब्रह्मचारी समावर्त्तते स व्रतस्नातको भवति।

उभयं समाप्य यः समावर्त्तते स विद्याव्रतस्नातक इति । ३५ उभयं—वेदं ब्रह्मचर्य्यकालं च समाप्य—अन्तं नीत्वा यः—ब्रह्मचारी समावर्त्तते—स्नाति स विद्याव्रतस्नातको भवति।

उपनयनकालस्य परमावधिमाह—
आ षोडशाद् वर्षाद् ब्राह्मणस्यानतीतः कालो भवति । ३६ आषोडशात्—षोडशात् वर्षात् प्राक्, ब्राह्मणस्य—विप्रस्य कालः—उपनयनकालः अनतीतः न अतीतः अनतीतो भवति ।

आ द्वाविंशाद् राजन्यस्य । ३७ आ द्वाविंशात्—द्वाविंशात् वर्षात् पूर्वं, राजन्यस्य—क्षत्रियस्य उपनयनकालः अनतीतो भवतीति योज्यम् ।

आ चतुर्विंशाद् वैश्यस्य । ३८ आ चतुर्विंशात्—चतुर्विंशात् वर्षात् पूर्वं वैश्यस्य उपनयनकालः अनतीतो भवतीति शेषः ।

अतऊर्ध्वं पतितसावित्रीकाः भवन्ति । ३६ अतः—पञ्चदशात् एकविंशात् त्रयोविंशात् वर्षादूर्द्धम् अनुपनीताः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः यथाक्रमं पतितसावित्रीकाः,—पतिता स्खलिता अधिकाराभावान्निवृत्ता सावित्री—गायत्र्यादिरूपा येभ्यस्ते पतितसावित्रीका भवन्ति—सम्पद्यन्ते ।

नैनानुपनयेयुर्नाध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न चैभिर्व्यवहरेयुः । ४० एनान्—एतान् पूर्वोक्तान् पतितसावित्रीकान् व्रात्यान् न उपनयेयुः—न उपनयाख्येन संस्कारकर्मणा संस्कुर्युः आर्याः । तथैव नाध्यापयेयुः—केनापि अतिक्रान्तनिषेधेन उपनीतानपि तान् न अध्यापयेयुः—वेदं न पाठयेयुः । तथा च अतिक्रान्तनिषेधेन केनचित् पाठितानपि तान् न याजयेयुः—न यज्ञं कारयेयुः । पुनश्च एभिः—पतितसावित्रीकैः सह न व्यवहरेयुः—स्नानाशनविवाहादिभिः कर्मभिः व्यवहारं न कुर्युः ।