पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ६८ )

असमाप्य—असम्पूर्णमधीत्य यः ब्रह्मचारी समावर्त्तते स व्रतस्नातको भवति।

उभयं समाप्य यः समावर्त्तते स विद्याव्रतस्नातक इति । ३५ उभयं—वेदं ब्रह्मचर्य्यकालं च समाप्य—अन्तं नीत्वा यः—ब्रह्मचारी समावर्त्तते—स्नाति स विद्याव्रतस्नातको भवति।

उपनयनकालस्य परमावधिमाह—
आ षोडशाद् वर्षाद् ब्राह्मणस्यानतीतः कालो भवति । ३६ आषोडशात्—षोडशात् वर्षात् प्राक्, ब्राह्मणस्य—विप्रस्य कालः—उपनयनकालः अनतीतः न अतीतः अनतीतो भवति ।

आ द्वाविंशाद् राजन्यस्य । ३७ आ द्वाविंशात्—द्वाविंशात् वर्षात् पूर्वं, राजन्यस्य—क्षत्रियस्य उपनयनकालः अनतीतो भवतीति योज्यम् ।

आ चतुर्विंशाद् वैश्यस्य । ३८ आ चतुर्विंशात्—चतुर्विंशात् वर्षात् पूर्वं वैश्यस्य उपनयनकालः अनतीतो भवतीति शेषः ।

अतऊर्ध्वं पतितसावित्रीकाः भवन्ति । ३६ अतः—पञ्चदशात् एकविंशात् त्रयोविंशात् वर्षादूर्द्धम् अनुपनीताः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः यथाक्रमं पतितसावित्रीकाः,—पतिता स्खलिता अधिकाराभावान्निवृत्ता सावित्री—गायत्र्यादिरूपा येभ्यस्ते पतितसावित्रीका भवन्ति—सम्पद्यन्ते ।

नैनानुपनयेयुर्नाध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न चैभिर्व्यवहरेयुः । ४० एनान्—एतान् पूर्वोक्तान् पतितसावित्रीकान् व्रात्यान् न उपनयेयुः—न उपनयाख्येन संस्कारकर्मणा संस्कुर्युः आर्याः । तथैव नाध्यापयेयुः—केनापि अतिक्रान्तनिषेधेन उपनीतानपि तान् न अध्यापयेयुः—वेदं न पाठयेयुः । तथा च अतिक्रान्तनिषेधेन केनचित् पाठितानपि तान् न याजयेयुः—न यज्ञं कारयेयुः । पुनश्च एभिः—पतितसावित्रीकैः सह न व्यवहरेयुः—स्नानाशनविवाहादिभिः कर्मभिः व्यवहारं न कुर्युः ।

( ६६ )

कालातिक्रमे नियतवत् । ४१

गर्भाधानादीनि उपनयनान्तानि कर्माणि नियतकालानि अभिहितानि यदि दैववशात् पुरुषापराधाद्वा तेषां नियतस्य कालस्य अतिक्रमो भवति तदा किं कर्त्तव्यमिति सन्देहे निर्णयमाह—कालातिक्रमे—यस्य संस्कारकर्मणः यः कालः नियतः, तस्य अतिक्रमे—लङ्घने, नियतवत्—नित्यवत् नित्ये श्रौतकल्पे यद् विहितं तद्वत् अनादिष्टं प्रायश्चित्तं कृत्वा तदेवकार्यमित्यर्थः । अनादेशप्रायश्चित्ते भूरादिभिर्व्याहृतिभिः तिस्रः आहुतयः । भूरादिभिस्तिसृभिश्चैका आहुतिः । ततः सर्वप्रायश्चित्तं पञ्च मन्त्राः तैश्च पञ्चाहुतयः । एवं मिलित्वा नवाहुतयो भवन्ति ।

त्रिपुरुषं पतितसावित्रीकाणामपत्ये संस्कारो नाध्यापनं च । ४२

सम्प्रति प्रतिप्रसवमाह—(निषिद्धस्य पुनरभ्यनुज्ञानं प्रतिप्रसवः) । त्रिपुरुषं—त्रीन् पुरुषान् यावत् पतितसावित्रीकाणां ये पतितसावित्रीकाः पितृपुत्रपौत्रास्तेषाम् अपत्ये—पुत्रे संस्कारः—उपनयनं भवति, किन्तु अध्यापनं—वेदाध्यापनं न भवति ।

तेषां संस्कारेप्सुर्व्रात्यस्तोमेनेष्ट्वा काममधीयीरन् व्यवहार्या भवन्तीति वचनात् । ४३

तेषां—पुरुषत्रयवर्त्तिनां पितृपुत्रपौत्राणाम् असंस्कृतानां मध्ये संस्कारेप्सुः—आत्मनः संस्कारकामी व्रात्यस्तोमेन—व्रात्यस्तोमाख्येन यज्ञेन इष्ट्वा—व्यवहार्यो भवति उपनयनादिसंस्कारयोग्यो भवति । कामम्—इच्छया व्रात्यस्तोमेन इष्ट्वा—व्रात्यस्तोमं कृत्वा अधीयीरन्—वेदं पठेयुः, व्यवहार्याः—लोके शिष्टानाम् अध्यापनादिकर्मसु योग्या भवन्ति इति वचनात्—श्रुतिप्रमाणात् । श्रुतिवचनात् सम्पादितेन व्रात्यस्तोमेन संस्कारयोग्यता सम्पाद्यते इति भावः ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां द्वितीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका ॥

—४०४ —

( १०० )

वेदं समाप्य स्नायात् । १

वेदं—मन्त्रब्राह्मणात्मकं, समाप्य—सम्यक् पाठतः अर्थतश्च अन्तं नीत्वा, स्नायात्—समावर्त्तनसंस्कारकर्माङ्गस्नानं कुर्यात् वक्ष्यमाण-विधिना ।

ब्रह्मचर्यं वाष्टाचत्वारिंशं शकं निर्वर्त्त्य । २

पक्षान्तरमाह—वा—अथवा, ब्रह्मचर्यं—ब्रह्मचारिव्रतम् अष्टचत्वा-रिंशद्वर्षाणि, निर्वर्त्त्य—समाप्य स्नायादिति शेषः ।

द्वादशकेऽप्येके । ३

पुनः पक्षान्तरमाह—एके—एके आचार्याः, द्वादशके—द्वादशवर्षं समाप्ये अपि व्रते चरिते स्नायादिति मन्यन्ते ।

गुरुणानुज्ञातः । ४

गुरुणा—आचार्येण, अनुज्ञातः—अनुमतः । उक्तेषु सर्वेषु पक्षेषु गुरोरनुमतिः कर्माङ्गत्वेनापेक्ष्यते ।

विधिर्विधेयस्तर्कश्च वेदः । ५

वेदं समाप्य स्नायादित्युक्तं, तत्र कियान् वेद इत्यपेक्षायामाह—विधिः—विधीयते इति विधिः "अग्निमादधीत, "अग्निहोत्रं जुहुयात्" इत्यादि विधायकं ब्राह्मणवाक्यम् । विधेयः—विधीयते—विनियुज्यते ब्राह्मणवाक्येन कर्माङ्गत्वेनेति विधयो मन्त्रः इषेत्वादिः । तर्कः—अर्थवादः । यथा "तेजो वै घृतम्" इति कर्काचार्याः । हरिहरगदाधरयो-रपीदमेव मतम् । तर्को मीमांसेति कल्पतरुः । कल्पसूत्रभाग इति भर्तृयज्ञः ।

षडङ्गमेके । ६

एके आचार्याः, षडङ्गं— षट् शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तज्योतिष-छन्दांसि अङ्गानि यस्य स षडङ्गः वेदः, तं समाप्य स्नायादित्याहुः ।

न कल्पमात्रे । ७

कल्पमात्रे—ग्रन्थमात्रे मन्त्रे ब्राह्मणे वा अधीते स्नानं न इच्छन्ति ।

कामं तु याज्ञिकस्य । ८

( १०१ )

याज्ञिकस्य—आध्वर्यवादियज्ञविद्याकुशलस्य कामम्— इच्छया स्नानम् इच्छन्ति । अतएवात्र पक्षत्रयमुपन्यस्तम् । तद् यथा—मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेदमधीत्य अवबुध्य च स्नायादित्येकः पक्षः । साङ्गं वेदमधीत्य अवबुध्य च स्नायादित्यपरः पक्षः । ग्रन्थमात्रं यज्ञविद्यां चाभ्यस्य स्नायादिति तृतीयः पक्षः । तु शब्दः पक्षव्यावृत्तौ ॥

उपसंगृह्य गुरुँ समिधोऽभ्याधाय परिश्रितस्योत्तरतः कुशेषु प्रागग्रेषु पुरस्तात् स्थित्वाऽष्टानामुदकुम्भानां- "ये अप्स्वन्तरग्नयः प्रविष्टा गोह्य उपगोह्यो मयूखो मनोहा स्खलो विरूजस्तनूदूषुरिन्द्रियहा तान् विजहामि यो रोचनस्तमिहगृह्णामि" इत्येकस्मादपोगृहीत्वा तेनाभिषिञ्चते- "तेन मामभिषिञ्चामि श्रियै यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसायेति । ६

गुरुम्—आचार्यम्, उपसंगृह्य—उपसंग्रहविधिना प्रणम्य समिधः— तिस्रः समिधः, आचार्यसम्पादितसमावर्त्तनाङ्गहोमाग्नौ अभ्याधाय— प्रक्षिप्य, परिश्रितस्य—सर्वत आच्छादितस्य अग्नेः, उत्तरतः —उत्तरस्यां दिशि, स्थापितानाम् अष्टानाम् उदकुम्भानां—जलकलशानां दक्षिणोत्तरायतानां पुरस्तात् प्राच्यां दिशि, प्रागग्रेषु— आस्तीर्णेषु कुशेषु, स्थित्वा—ऊर्ध्वोभूय "ये अप्स्वन्तरिति दक्षिणकुम्भात् अपः— जलं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा तेन-जलेन शिरः अभिषिञ्चते—अभ्युक्षति "तेन-मामभिषिञ्चामि इत्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः अग्निः गायत्री आपः देवताः जलादाने )— ये गोह्यप्रभृतयः अष्टौ अग्नयः अप्सु अन्तः— जलमध्ये प्रविष्टाः तान् अमङ्गलकरान् अग्नीन् विजहामि— पृथक् करोमि । यः—अग्निः, रोचनः—मङ्गलसम्पादकः इह—अस्मिन् कर्मणि तम्—अग्निं गृह्णामि स्नानार्थमिति शेषः ।

तेनेति ( प्रजापतिः यजुः आपः अभिषेचने —तेन—उदकेन, माम्—

( १०२ )

आत्मानं श्रिये—सम्पत्तये, यशसे कीर्त्यै, ब्रह्मणे—वेदाय, ब्रह्मवर्चसाय च अभिषिञ्चामि।

येन श्रियमकृणुतां येनावमृशता ँ सुराम्।
येनाक्षावभ्यषिञ्चतां यद्वां तदश्विना यश इति
आपोहिष्ठेति च प्रत्यृचं त्रिभिस्तूष्णीमितरैः। १०

सर्वेभ्यः कुम्भेभ्यः जलग्रहणे 'ये अप्स्वन्त'रिति एक एव मन्त्रः। स्नाने तु विशेषः। "येनश्रिय"मिति द्वितीयकलशजलम्, अभिषिञ्चेत्। “आपोहिष्ठे”ति प्रत्यृचम्—'आपो हिष्ठे''ति तृतीयकलशजलं, "यो वः शिवतम" इति चतुर्थकलशजलं, "तस्मा अर"मिति पञ्चमकलशजलम् अभिषिञ्चेत्। ततः इतरैस्त्रिभिः कुम्भैस्तूष्णीम् अभिषेकः कार्यः।

मन्त्रार्थः—हे अश्विनौ येन जलेन भवन्तौ श्रियं—सम्पदम् अकृणुतां—कृतवन्तौ, येन च सुरां—सुराजनितदोषम् अवमृशतां—मार्जितवन्तौ, येन च अक्षौ उपमन्योरक्षिणी अभ्यषिञ्चताम्—अभिषिक्तवन्तौ, वां—युवयोः, यद्—यशः, तत् मम स्नानेन अस्तु इति भावः।

उदुत्तममिति मेखलामुन्मुच्य निधाय वासोन्यत् परिधायादित्यमुपतिष्ठते—

उद्यन् भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात् प्रातर्यावभिरस्था-
दृशसनिरसि दशसनिं मा कुर्वाविदन्मा गमय।
उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थाद्दिवा यावभिरस्था-
च्छतसनिरसि शतसनिं मा कुर्वाविदन्मा गमय।
उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्सायं यावभिरस्थात्
सहस्रसनिरसि सहस्रसनिं मा कुर्वाविदन्मा गमयेति। ११

उदुत्तममिति (१-२-८) मन्त्रेण मेखलां—कटिसूत्रम्, उन्मुच्य—शिरोमार्गेण निःसार्य, तां निधाय—भूमौ निक्षिप्य, अन्यत्—कार्पासादि वासः—वस्त्रं परिधाय—परिहितं कृत्वा, आदित्यं—सूर्यम् उपतिष्ठते—

( १०३ )

स्तौति, "उद्यन्भ्राजभृष्णु"रित्यादिना ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः शक्वरी सविता उपस्थाने)—हे सूर्य ! उद्यन्—उद्गच्छन्, आजभृष्णुः—स्वप्रभया अन्यतेजउत्पादकः, इन्द्रः—ऐश्वर्य्य-शाली भवान्, प्रातः—प्रातःसवने यावभिः—गमनशीलैः ऋष्यादि-सप्तकगणैः, मरुद्भिः—देवैः सेवितः सन्, अस्थात्—तिष्ठति । यथा त्वं प्रातःसवने, दशसनिः—दशसंख्यकानां गवादीनां दाता, असि—भवसि, अतः मां यजमानमपि, दशसनिं—दशगुणदक्षिणादिदातारं कुरु । एवं दिवा—मध्यन्दिनसवने, सायं—सायंसवने च यथाक्रमं शतसनिं सहस्र-सनिं च मां कुरु । पुनश्च मां वेदयन्—ज्ञापयन् ज्ञानेन समृद्धं कुर्वन् प्रतिष्ठां गमय—प्रापय ।

दधि तिलान् वा प्राश्य जटालोमनखानि सँहृत्यौदुम्बरेण दन्तान् धावेत्— अन्नाद्याय व्यूहध्वँ सोमो राजाऽयमागमत् । स मे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च ॥ १२

दधि, वा—अथवा तिलान्, प्राश्य—अशित्वा, जटालोमनखानि—जटाः—केशाः, च लोमानि—मुखलोमानि च नखानि च जटालोमनखानि तानि संहृत्य—वापयित्वा औदुम्बरेण—उदुम्बरवृक्षसम्बन्धिना दन्त-काष्ठेन दन्तान् धावेत् “अन्नाद्याय व्यूहध्वमिति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—हे दन्ताः, यूयम्, अन्नाद्याय—अन्नभोजनाय, व्यूहध्वं—सज्जीभवत । अयं—सुप्रसिद्धः राजा सोमः काष्ठरूपेण आगमत्—आगच्छत् । सः—सोमः, मे—मम, मुखं, प्रमार्क्ष्यते—शोधयिष्यति । केन इति प्रश्ने यशसा—कीर्त्त्या, भगेन—भाग्येन च शोधयिष्यति ।

उत्साद्य पुनः स्नात्वाऽनुलेपनं नासिकयोर्मुखस्य चोपगृह्णीते— “प्राणापानौ मे तर्पय, चक्षुर्मे तर्पय, श्रोत्रं मे तर्पयेति । १३

उत्साद्य—सुगन्धिद्रव्येण शरीरमुद्वर्त्त्य, पुनः—पुनर्वारं स्नात्वा—

( १०४ )

अनुलेपनं—चन्दनादि, नासिकयोः मुखस्य च उपगृह्णीते—उपसमीपे, गृह्णीते—धारयति, प्राणापानौ मे तर्पय इत्यादिना मन्त्रेण ।
मन्त्रार्थः सुस्पष्टः ।

पितरः शुन्धध्वमिति पाण्योरवनेजनं दक्षिणा निषिच्यानुलिप्य जपेत्-

सुचक्षा अहमक्षिभ्यां भूयासठ्ं सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्
कर्णाभ्यां भूयासमिति । १४

पितरः शुन्धध्वमिति मन्त्रेण पाण्योः—हस्तयोः, अवनेजनं—प्रक्षालनोदकं, दक्षिणा—दक्षिणस्यां दिशि, निषिच्य—प्रक्षिप्य, ततः यज्ञोपवीती सन् हस्तं प्रक्षाल्य, अनुलिप्य—सुगन्धिद्रव्याणि अङ्गेषु विलिप्य “सुचक्षा अहमिति' मन्त्रं जपेत् ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः यजुः सविता नेत्राभिमन्त्रणे)—हे देवाः ! अहं यजमानः अक्षिभ्यां—चक्षुर्भ्यां, सुचक्षाः—शोभनदर्शनः, मुखेन—वदनेन, सुवर्चाः—सुतेजाः कर्णाभ्यां सुश्रुत्—सुश्रवणः, भूयासं—भवेयम् इति प्रार्थना ।

अहतं वासो धौतं वाऽमौत्रेणाच्छादयीत—

परिधास्यै यशोधास्यै दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्मि ।
शतं च जीवामि शरदः पुरूची रायस्पोषमभि
संव्ययिष्य इति । १५

अहतं—नवं सदृशं, वा—अथवा, अमौत्रेण—अरजकेन धौतं वासः—वस्त्रम्, आच्छादयोत—परिदधीत, परिधास्यै इति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः ( आथर्वणः यजुः वासः परिधाने )—परिधास्यै—अहं वस्त्रपरिधानं करिष्यामि, यशोधास्यै – यशो धारयिष्यामि। दीर्घायुत्वाय—दीर्घजीवनलाभाय, जरदष्टिः—वृद्धत्वव्याप्यजीवनकालः, अस्मि—भवामि । शरदः शतं—शतं वर्षाणि जीवामि ! पुरूची—पुरुभिः पुत्र-धनादिभिः समवायः अस्ति यस्य स पुरूची, तथाभूतः सन्, रायः—धनस्य, पोषं— पुष्टिम् अभिसंव्ययिष्ये— आवरणं करिष्यामि

( १०५ )

परिधास्ये इत्यर्थः ।

अथोत्तरीयम्—

यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती ।
यशो भगश्च माविदद् यशो मा प्रतिपद्यताम् इति । १६

अथ—वस्त्रपरिधानान्तरम्, उत्तरीयम्—उत्तरासङ्गम्, आच्छादयीत “यशसा मा” इत्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः अनुष्टुप् बृहस्पतिः उत्तरीयाभिमन्त्रणे )—
मा—मां यजमानं, द्यावापृथिवी—द्यावापृथिव्यौ आकाशपृथिव्यौ यशसा—कीर्त्या, आच्छादयताम् । तथा इन्द्राबृहस्पती अपि यशसा आच्छादयताम् । यशः, भगः—भाग्यं च मा—माम्, अविदत्—प्राप्नोतु । यशः मा—मां प्रतिपद्यताम्—आगच्छतु ।

एकं चेत् पूर्वस्योत्तरवर्गेण प्रच्छादयीत । १७

एकं चेत्—द्वितीयं वस्त्रं नास्ति चेत् पूर्वस्य—परिधानीयस्य वस्त्रस्य, उत्तरवर्गेण—उत्तरभागेन प्रच्छादयीत—उत्तरीयकार्यं विदध्यात् ।

सुमनसः प्रतिगृह्णाति—

या आहरज्जमदग्निः श्रद्धायै मेधायै कामायेन्द्रियाय ।
ता अहं प्रतिगृह्णामि यशसा च भगेन च । १८

सुमनसः—पुष्पाणि प्रतिगृह्णाति—स्वीकरोति “या आहरत् इत्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (भरद्वाजः अनुष्टुप्, सुमनसो देवताः पुष्पादाने)—
जमदग्निः याः—सुमनसः, श्रद्धाद्यर्थम्, आहरत्—आददे, ताः—सुमनसः अहं, यशसा—कीर्त्या, भगेन—ऐश्वर्येण च सह, प्रतिगृह्णामि—स्वीकरोमि । श्रद्धा—धर्मादरः आस्तिक्यबुद्धिरित्यर्थः । मेधा—धारण-शक्तिः, कामः—अभिलाषपूर्तिः ।

अथावबध्नीते—

यद् यशोऽप्सरसामिन्द्रश्चकार विपुलं पृथु ।
तेन संग्रथिता सुमनस आबध्नामि यशो मयीति । १९

( १०६ )

अथ—प्रतिग्रहानन्तरं, ताः सुमनसः, स्वशिरसि अवबध्नीते—बध्नाति "यद्यशोऽप्सरसा"मित्यादि मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः ( भरद्वाजः अनुष्टुप् सुमनसः पुष्पबन्धने )—इन्द्रः अप्सरसाम्—उर्वशीप्रभृतीनां, यद् विपुलं—विशालं, पृथु—दीर्घं, यशः—सर्वप्रियत्वं, चकार — कृतवान्, तेन— यशसा, संग्रथिताः— सम्यक् ग्रथिताः, सुमनसः—पुष्पाणि, मयि—मम शिरोभागे, आवध्नामि-समन्ताद् बध्नामि । यशो मयि तिष्ठतु इत्यर्थः ।

उष्णीषेण शिरो वेष्ठयते—युवा सुवासा इति । २०

उष्णीषेण—शिरोवेष्टनेन तृतीयेन वाससा, शिरः—मूर्द्धानं वेष्टयते—वेष्टितं करोति “युवा सुवासा” इत्यादि मन्त्रेण । मन्त्रोऽयमुपनयने (२-२-१२) व्याख्यातः ।

अलंकरणमसि भूयोऽलंकरणं भूयादिति कर्णवेष्टकौ । २१

अलंकरणमसीति मन्त्रेण कर्णवेष्टकौ—कर्णभूषणे—प्रतिमुञ्चते—परिधत्ते । प्रतिमुञ्चते इति (२-६-२५) सूत्रात् आकर्षणीयम् ।

वृत्रस्येत्यङ्क्तेऽक्षिणी । २२

वृत्रस्येत्यादिना मन्त्रेण, अक्षिणी—चक्षुषी मन्त्रावृत्त्या, अङ्क्ते—अञ्जनेन संस्करोति । अत्र दक्षिणनेत्रस्याञ्जनं प्रथममिति हरिहरः । वामस्य प्रथममिति गदाधरः । मन्त्रः—

वृत्रस्य कनीनिकाऽसि चक्षुर्दा असि चक्षुर्मे देहि ।

रोचिष्णुरसीत्यात्मानमादर्शे प्रेक्षते । २३

रोचिष्णुरसीत्यादिमन्त्रेण, आत्मानम्—आत्मनः शरीरं मुखादि आदर्शे—दर्पणे, प्रेक्षते—पश्यति ।

मन्त्रार्थः (सूर्यो यजुः आदर्शः मुखनिरीक्षणे)—हे आदर्श ! त्वं रोचिष्णु—प्रकाशकः, असि—भवसि ।

छत्रं प्रतिगृह्णाति— बृहस्पतेश्छदिरसि पाप्मनो मामन्तर्धेहि तेजसो यशसो मान्तर्धैहीति । २४

( १०७ )

छत्रम्—आतपत्रं प्रतिगृह्णाति, स्वीकरोति, बृहस्पतेश्छदिरसी-त्यादिमन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः ( गौतमः गायत्री छत्रं तद्ग्रहणे )—हे छत्र ! त्वं बृहस्पतेः—देवगुरोः, छर्दिः—घर्मादिद्वारकम् असि । अतएव पाप्मनः—पापात्, माम्, अन्तर्धेहि—अन्तर्हितं कुरु । तेजसः तथा यशसः मां, मा अन्तर्धेहि—न अन्तर्हितं कुरु ।

प्रतिष्ठे स्थो विश्वतो मा पातमित्युपानहौ प्रतिमुञ्चते । २५

“प्रतिष्ठे स्थ” इत्यादिना मन्त्रेण उपानहौ—पादत्राणे प्रतिमुञ्चते—धारयति ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः यजुः धर्मः उपानह ग्रहणे)—हे उपानहौ ! युवां, प्रतिष्ठे—उपक्रान्तगतिक्रियाया अत्यागः प्रतिष्ठा, तन्निमित्तत्वात् युवामपि प्रतिष्ठे, स्थः—भवथः । अतः मा—मां, विश्वतः—सर्वतः, पातं—रक्षतम् ।

विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्परिपाहि सर्वत
इति वैणवं दण्डमादत्ते । २६

विश्वाभ्य इत्यादि मन्त्रेण वैणवं—वंशमयं, दण्डं—यष्टिम्, आदत्ते—गृह्णाति ।

मन्त्रार्थः ( याज्ञवल्क्यः यजुः दण्डः तद्ग्रहणे )—हे दण्ड ! त्वं, विश्वाभ्यः—सर्वाभ्यः, नाष्ट्राभ्यः—नाशकारिणीभ्यः सर्पराक्षसीप्रभृतिभ्यः, सर्वतः—सर्वस्मिन् स्थाने सर्वतोभावेन वा परिपाहि—रक्ष ।

दन्तप्रक्षालनादीनि नित्यमपि वासश्छत्रोपानह-
श्चापूर्वाणि चेन्मन्त्रः । २७

दन्तप्रक्षालनादीनि—दन्तप्रक्षालनम् आदौ येषां पुष्पादीनां तानि दन्तप्रक्षालनोद्वर्त्तनानुलेपनानि इत्यर्थः, तानि नित्यं—प्रत्यहं मन्त्रपूर्वकाणि । वासश्छत्रोपानहः—वासः वस्त्रम्, छत्रम्, उपानहौ चकारात् दण्डोऽपि अपूर्वाणि—नूतनानि चेत् तद्ग्रहणे मन्त्रः भवति, न पुरातनेषु ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां
द्वितीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका ॥

( १०८ )

स्नातस्य यमान् वक्ष्यामः । १

स्नातस्य—ब्रह्मचर्यात् समावृत्तस्य स्नातकस्य द्विजातेः यमान्—व्रतानि, वक्ष्यामः।

कामादितरः । २

इतरः—शूद्रः, कामात्—इच्छया, अस्नातकोऽपि यमेषु अधिकारी भवति।

नृत्यगीतवादित्राणि न कुर्यान्न च गच्छेत् । ३

नृत्यं च गीतं च वादित्रं च—नृत्यगीतवादित्राणि तानि, स्वयं न कुर्यात्, अन्येन कृतान्यपि दर्शनार्थं श्रवणार्थं वा न गच्छेत्। चकारः करोतिगच्छतिक्रिययोः समुच्चयार्थः।

कामं तु गीतं गायति—
दैव गीते वा रमते इति श्रुतेर्ह्यपरम् । ४

गाने प्रतिप्रसवमाह—तु—विरोधे। कामम्—इच्छया, स्वयं गीतं गानं करोति। वा—पक्षान्तरे, गीते—अन्यैः क्रियमाणे वा रमते, इति श्रुतेः—श्रुतिवचनात्। अपरं—न परम् अपरम्। परं—नृत्यादि न कुर्यात्, तेषु नृत्यादिषु न प्रतिप्रसवः केवलं गीते इत्यर्थः।

क्षेमे नक्तं ग्रामान्तरं न गच्छेत् । ५

क्षेमे—अनापदि। नक्तं—रात्रौ। अन्यत् स्पष्टम्।

न च धावेत् । ६

अत्रापि अनापदि इति द्रष्टव्यम्।

उदपानावेक्षण-वृक्षारोहण-फलप्रपतन सन्धिसर्पण-
विवृतस्नान-विषमलङ्घन-शुक्तवदन-सन्ध्यादित्यप्रेक्षण-
भैक्षणानि न कुर्यात् । ७

उदपानावेक्षणम्—उदपानं कूपः, तस्य अवेक्षणम्—अवलोकनम्, उपरि स्थित्वा अधोमुखीभूय कूपगर्भदर्शनमित्यर्थः। वृक्षारोहण—

( १०६ )

वृक्षे आरोहणम्—उपरिगमनम्, फलप्रपतनं—फलेन फलस्य पातन- मन्येन वा इष्टकादिना । तदाह वसिष्ठः—"नेष्टकाभिः फलं शातयीत, न फलेन फलम् (६-३६) इति । प्रपतनं त्रोटनमिति हरिहरगदाधरौ । सन्धिसर्पणं—सन्धौ—सन्ध्यायां सर्पणं—गमनम् सन्धिना—कुमार्गेण वा सर्पणम् । विवृतस्नानं—नग्नस्नानम् । विषमलङ्घनं—विषमस्य पर्वतगर्त्तादेः लङ्घनम्—अतिक्रामणम् । शुक्तवदनं—शुक्तम्—अश्लीलम्, तस्य वदनं—कथनम्, सन्ध्यादित्यप्रेक्षणं—सन्ध्ययोः आदित्यस्य प्रेक्षणं—दर्शनम् । भैक्षणं—भिक्षाचरणम् । एतानि उदपानावेक्षणादीनि न कुर्यात् ।

न ह वै स्नात्वा भिक्षेताप ह वै स्नात्वा भिक्षां जयतीति श्रुतेः । ८

भिक्षणप्रतिषेधे श्रुतिप्रमाणं दर्शयति—स्नात्वा—समावर्त्तन— कर्मानन्तरं समावृत्तः न भिक्षेत । ह वै इति निश्चयार्थे । स्नात्वा— समावर्त्तनानन्तरं भिक्षाम् अपजयति—अपाकरोति इति श्रुतेः— वेदवचनात् । अत्र व्यवहितस्यापि अप उपसर्गस्य जयतिक्रियया सम्बन्धः छान्दसः ।

वर्षत्यप्रावृतो व्रजेत्—अयं मे वज्रः पाप्मानमपहनदिति । ९

देवे वर्षति, अप्रावृतः—अनाच्छादितः, व्रजेत्—गच्छेत् "अयं मे वज्र" इत्यादि मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—अयं—प्रसिद्धः वज्रः, मे—मम, पाप्मानं—पापम् अपहनत्—नाशयतु ।

अप्स्वात्मानं नावेक्षेत । १०

अप्सु—जले, आत्मानं—स्वशरीरं मुखादि, न अवेक्षेत—न पश्येत् ।

अजातलोम्नीं विपुंसीं स्त्री० षण्ढं च नोपहसेत् । ११

अजातलोम्नीं—समयेऽपि न जातानि लोमानि यस्याः सा अजात- लोम्नी ताम् । विपुंसीं—पुरुषाकारां कूर्चादिना पुरुषलक्षणोपेतामित्यर्थः । षण्ढं—नपुंसकं च नोपहसेत्—न उपगच्छेत् ।

गर्भिणीं विजव्येति ब्रूयात् । १२

( ११० )

गभिणीम्—अन्तर्वत्नीं, स्त्रियं, विजन्या इति पर्यायशब्देन ब्रूयात् ।

सकुलमिति नकुलम् । १३

नकुलं सकुलमिति शब्देन ब्रूयात् ।

भगालमिति कपालम् । १४

कपालं—कर्परं भगालमिति शब्देन ब्रूयात् ।

मणिधनुरितीन्द्रधनुः । १५

इन्द्रधनुः मणिधनुरिति शब्देन ब्रूयात् ।

गां धयन्तीं परस्मै नाचक्षीत । १६

गां—सुरभि, धयन्तीं—वत्सं पाययन्तीं, परस्मै—अन्यस्मै स्वामिने, नाचक्षीत—न कथयेत् ।

उर्वरायामनन्तर्हितायां भूमावुत्सर्पंस्तिष्ठन् मूत्रपुरीषे कुर्यात् । १७

उर्वरायां—शस्यवत्यां भूमौ, तथा अनन्तर्हितायां—तृणैरनाच्छादितायामनुर्वरायामपि भूमौ, मूत्रपुरीषे—मूत्रं च पुरीषं च ते द्वे न कुर्यात् । तथा उत्सर्पन्—उत्प्लवमानः, तिष्ठन्—ऊर्द्ध्वीभवन् सन्, मूत्रपुरीषे न कुर्यात् ।

स्वयं प्रशीर्णेन काष्ठेन गुदं प्रमृजीत । १८

स्वयम्—आत्मनः प्रयत्नं विना प्रशीर्णेन—छिन्नेन पतितेन काष्ठेन—दारुशकलेन अयाज्ञियेन, गुदं प्रमृजीत—प्रोञ्छेत् ।

विकृतं वासो नाच्छादयीत । १९

विकृतं—मञ्जिष्ठादिरागेण विकारमापादितं, वासः—वस्त्रं न आच्छादयीत—न परिदधीत, काषायरक्तं तु न निषिध्यते, अपितु प्रशस्यते इति भाष्यकाराः ।

दृढव्रतो वधत्रः स्यात्सर्वेषां मित्रमिव । २०

दृढं—स्थिरं, व्रतं—प्रारब्धं कर्म यस्य स दृढव्रतः, तथा वधत्रः—

( १११ )

वधात्—घातात् त्रायते इति वधत्रः, सर्वेषां—मनुष्यपश्वादीनां, मित्रमिव स्यात् ! "मैत्रो ब्राह्मण उच्यते इत्यपि मनुः २-८७ ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां द्वितीयकाण्डे सप्तमी कण्डिका ॥

---

तिस्रो रात्रीर्व्रतं चरेत् । १

स्नातकः समावर्त्तनकर्मप्रभृति तिस्रः—त्रिसंख्याः, रात्रीः—निशाः, त्रीणि अहोरात्राणि इति यावत्, व्रतं वक्ष्यमाणं मांसवर्जनादिरूपं चरेत्—अनुतिष्ठेत् ।

अमाꣳसाश्यमृण्मयपायी । २

मांसमश्नातीत्येवंशीलो मांसाशी, तद्विपरीतः अमांसाशी अमृण्मयपायी—मृण्मयेन मृत्पात्रेण पिवतीति मृण्मयपायी स्यात् ।

स्त्रीशूद्रशवकृष्णशकुनिशुनां चादर्शनमसम्भाषा च तैः । ३

स्त्री—नारी, शूद्रः—चतुर्थवर्णः, शवः—मृतशरीरं, कृष्णशकुनिः—काकः, श्वा—कुर्कुरः, एतेषाम् अदर्शनम्—अवलोकनाभावः, तैः स्त्र्यादिभिः सह असम्भाषा—न सम्भाषा, असम्भाषा कथोपकथनाभावः ।

शवशूद्रसूतिकान्नानि च नाद्यात् । ४

शवः—मृतशरीरम् । लक्षणया मृतकुलम् । तत्र अशौचमध्ये ज्ञातिभिर्यद् अद्यते तदन्नं, तथा शूद्रान्नं सूतिकान्नं—जनननिमित्ताशौचवतः कुलस्य अन्नं च नाद्यात् ।

मूत्रपुरीषे ष्ठीवनं चातपे न कुर्यात् । ५

मूत्रं च पुरीषं च ते द्वे, तथा ष्ठीवनं—थूत्कृत्य मुखात् लालानिःस्रावम् आतपे—घर्मे न कुर्यात् ।

सूर्याच्चात्मानं नान्तर्दधीत । ६

सूर्यात् आत्मानं—स्वशरीरं, नान्तर्दधीत—अन्तर्हितं न कुर्यात् ।

( ११२ )

तप्तेनोदकार्थान् कुर्वीत । ७

तप्तेन— तप्तजलेन, उदकार्थान्— शौचादिक्रियाः, कुर्वीत— विदध्यात् ।

अवज्योत्य रात्रौ भोजनम् । ८

रात्रौ—निशि, अवज्योत्य—दीपं प्रज्वाल्य भोजनं कुर्यात् ।

सत्यवदनमेव वा । ९

वैकल्पिकमाह—वा—अथवा, सत्यवदनं—सत्यकथनमेव कुर्यात्, उक्तानि अमांसाशनादीनि न कुर्यात् ।

दीक्षितोऽप्यातापादीनि कुर्यात् प्रवर्ग्यवाँश्चेत् । १०

दीक्षिते स्नातकधर्मान् अतिदिशति—दीक्षितः— सोमयागार्थं स्वीकृतदीक्षः, चेत्—यदि, प्रवर्ग्यवान्—प्रवर्ग्यो महावीरः अस्य अस्तीति प्रवर्ग्यवान्, तदा आतपादीनि—आतपे मूत्रपुरीषवर्जनादीनि अवज्योत्य रात्रिभोजनान्तानि कुर्यात् । किम्वा सत्यवदनमेव । अत्रापि सत्यवादेन सह नियमान्तराणां विकल्पः । सत्यवादस्य नित्यविधेयत्वेन अत्र परिहासादिनापि मिथ्यावादो न विधेय इति तात्पर्यम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां
द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ॥

—४०४—

अथातः पञ्च महायज्ञाः । १

अथ—समावर्त्तनानन्तरं कृतविवाहस्य पञ्चमहायज्ञेष्वधिकारः। अतः—अस्मात् कारणात् पञ्च—पञ्चसंख्यका महायज्ञाः—देवभूतपितृमनुष्यब्रह्मयज्ञाः अहरहः कर्त्तव्याः ।

( देवयज्ञः )

वैश्वदेवादान्नात् पर्युक्ष्य स्वाहाकारैर्जुहुयात् ।
ब्रह्मणे, प्रजापतये, गुह्याभ्यः, कश्यपायानुमतय इति । २

( ११३ )

वैश्वदेवात्—विश्वे—सर्वे देवा देवता अस्येति वैश्वदेवम् अन्नं, तस्मात्—अन्नात् किंचिदुद्धृत्य पात्रान्तरे कृत्वा, पर्युक्ष्य—आवसथ्यस्य पर्युक्षणं कृत्वा, स्वाहाकारैः—स्वाहाकारसहितैः चतुर्थ्यन्तनामभिर्मन्त्रैः जुहुयात् । अत्र स्वाहाकारोपदेशः संस्रवव्युदासार्थः । यथा—ब्रह्मणे स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा, गृह्याभ्यः स्वाहा, कश्यपाय स्वाहा, अनुमतये स्वाहा, इति देवयज्ञः ।

( भूतयज्ञः )

भूतगृह्येभ्यो मणिके त्रीन् पर्जन्यायाद्भ्यः पृथिव्यै । ३

देवयज्ञानन्तरं भूतगृह्येभ्यः—भूतानि च गृह्याणि च तानि भूतगृह्याणि तेभ्यः, मणिके—मणिकसमीपे, त्रीन्—त्रीन् वलीन् दद्यात् । पर्जन्याय नमः, अद्भ्यो नमः, पृथिव्यै नमः इति । वलिदाने नमस्कारो विहितः पितृभ्यः स्वधानम इत्युक्तत्वात् ।

धात्रे विधात्रे च द्वार्ययोः । ४

द्वार्ययोः—द्वारशाखयोः दक्षिणोत्तरयोः यथाक्रमं धात्रे नमः विधात्रे नम इति वलिद्वयं दद्यात् ।

प्रतिदिशं वायवे दिशां च । ५

प्रतिदिशं—दिशं दिशं प्रति सर्वासु दिक्षु इत्यर्थः । वायवे नम इति एकैकमिति वलिचतुष्टयं दद्यात् । दिशां—प्राच्यादीनां च प्रतिदिशं "प्राच्यै दिशे नमः, दक्षिणायै दिशे नमः, प्रतीच्यै दिशे नमः, उदीच्यै दिशे नम इति वलिचतुष्टयं दद्यात् । इति अष्टौ ।

मध्ये त्रीन् ब्रह्मणेऽन्तरिक्षाय सूर्याय । ६

मध्ये त्रीन्—त्रीन् वलीन् दद्यात् । यथा—ब्रह्मणे नमः, अन्तरिक्षाय नमः सूर्याय नम इति त्रयम् ।

विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्यश्च भूतेभ्यस्तेषामुत्तरतः । ७

तेषां—ब्रह्मादिवलीनाम्, उत्तरतः—उत्तरप्रदेशे विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः, विश्वेभ्यो भूतेभ्यो नम इति वलिद्वयं दद्यात् ।

उषसे भूतानां च पतये परम् । ८

( ११४ )

परं—तयोरपि वल्योरुत्तरतः उषसे नमः भूतानां च पतये नम इति बलिद्वयं दद्यात् ।

पितृभ्यः स्वधा नम इति दक्षिणतः । ९

दक्षिणतः— ब्रह्मादिवलीनां दक्षिणत इति हरिहरगदाधरौ । आचारस्तु सर्ववलीनां दक्षिणभागे, पितृकर्मत्वात् प्राचीनावती दक्षिणामुखः पितृभ्यः स्वधा नम इति एकं बलिं दद्यात् । इति पितृयज्ञः ।

पात्रं निर्णिज्योत्तरापरस्यां दिशि निनयेद् यक्ष्मैतत इति । १०

पात्रम्—उद्धरणपात्रं, निर्णिज्य—प्रक्षाल्य, निर्णेजनजलम्, उत्तरापरस्यां—वायव्यां दिशि निनयेत्—उत्सृजेत् “यक्ष्मैतत्ते निर्णेजनम्” इति मन्त्रेण ।

उद्धृत्याग्रं ब्राह्मणायवनेज्य दद्याद्धन्त त इति । ११

उद्धृत्य—वैश्वदेवादन्नात् अवदाय, अग्रं—षोडशग्रासपरिमितं ग्रासचतुष्टयपरिमितं वा अन्नं ब्राह्मणाय—विप्राय, अवनेज्य—अवनेजनं दत्त्वा “हन्त ते” इति मन्त्रेण दद्यात् । इति मनुष्ययज्ञः ।

मनुष्ययज्ञात्पूर्वं स्वाध्यायरूपस्य ब्रह्मयज्ञस्य काल इति हरिहरः। मनुष्ययज्ञानन्तरं षाट्पौरुषिकं नित्यश्राद्धम् ।

यथार्हं भिक्षुकानतिथींश्च सम्भजेरन् । १२

यथार्हं—यः यथा अर्हति तदनतिक्रम्य, भिक्षुकान्— परिव्राजक—ब्रह्मचारिप्रभृतीन्, अतिथीन्—अध्वनीनान् श्रोत्रियादीन् , सम्भजेरन्—भिक्षाभोजनदानादिना तोषयेरन् गृहेमेधिनः ।

बालज्येष्ठा गृह्या यथार्हमश्नीयुः । १३

वाल्योज्येष्ठः प्रथमः येषां ते बालज्येष्ठाः, गृह्या—गृहे भवाः पुत्रादयः, यथार्हं—यथायोग्यम्, अश्नीयुः—भुञ्जीरन् ।

पश्चात् गृहपतिः पत्नी च । १४

पश्चात्—गृह्याणां भोजनानन्तरं गृहपतिः—गृहस्वामी पत्नी—तद्भार्या च अश्नीयाताम् ।

( ११५ )

पूर्वी वा गृहपतिः, तस्मादु स्वादिष्ठं गृहपतिः पूर्वोतिथिभ्योऽश्नीयादिति श्रुतेः । १५

वा—पक्षान्तरे, गृहपतिः, पूर्वः पत्न्याः पूर्वम् अश्नीयात् । अत्र श्रुतिप्रमाणमुपन्यस्यति "तस्मात्—स्वात् अन्नात् गृहपतिः स्वादिष्टं—यत् स्वादु इष्टं च तदन्नम् अतिथिभ्यः भोजितेभ्यः अर्थात् अतिथिभोजनानन्तरं पूर्वं पत्न्याः "पूर्वः अश्नीयात्" इति श्रुतेः ।

अहरहः स्वाहा कुर्यादन्नाभावे केनचिदाकाष्ठाद्देवेभ्यः पितृभ्यो मनुष्येभ्यश्चोदपात्रात् । १६

अहरहः—प्रतिदिनं, स्वाहा कुर्यात्—देवेभ्यः अन्नं जुहुयात् । अन्नाभावे केनचित् द्रव्येण आकाष्ठात्—काष्ठपर्यन्तेन अपि होमं कुर्यादिति भावः । तथा पितृभ्यः स्वधा कुर्यात् अन्नेन, तदभावे, ओदपात्रात्—उदकपात्रपर्यन्तेन, एवं मनुष्येभ्यः हन्तकारम् अन्नाभावे उदकपात्रपर्यन्तेन दद्यात् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका ॥

—४०४—

( उपाकर्म )

अथातोऽध्यायोपाकर्म । १

अथ पञ्चमहायज्ञकथनानन्तरम्, अध्यायस्य—अध्ययनस्य अधीयत इति अध्याय इति व्युत्पत्त्या वेदस्य इति यावत्, तस्य उपाकर्म—उपाकरणम् उपक्रमः प्रारम्भः व्याख्यास्यते इति शेषः । अत्र साग्निकस्य अध्यापनप्रवृत्तस्य एव अधिकार इति हरिहरः ।

ओषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रावणस्य पञ्चमीं हस्तेन वा । २

उपाकर्मकालमाह— ओषधीनाम्— अपामार्गादीनां, प्रादुर्भावे—

( ११६ )

उत्पत्तौ, सत्यां, श्रवणेन युक्तायां, श्रावण्यां पौर्णमास्यां—श्रावणमासस्य शुक्लपञ्चदश्यां तिथौ, अस्मिन् समये ओषधीप्रादुर्भावः नितरां सम्भवति। श्रवणानक्षत्रयोगश्च पूर्णिमायां प्रायेण भवति। अतएव विशेषणद्वयासम्भवेऽपि केवलायां श्रावणपूर्णिमायामुपाकरणं कर्त्तव्यम्। वा इति पक्षान्तरे। श्रावणस्य—श्रावणमासस्य हस्तेन—हस्तानक्षत्रेण युक्तो. पञ्चमीं—शुक्लपञ्चमीं प्राप्य “प्रायेणात्र हस्तायोगस्य सम्भवः। अतएव श्रावणपूर्णिमा श्रवणानक्षत्रेण युक्ता अयुक्ता वा इति एकः कालः। श्रावणशुक्लपञ्चमी हस्तानक्षत्रेण युक्ता अयुक्ता वेति अपरः कालः इति उपाकरणस्य कालद्वयमिति हरिहरः। केचित् श्रावणपूर्णिमायां वा श्रवणानक्षत्रे वा श्रावणशुक्लपञ्चम्यां वा हस्तानक्षत्रे वा इति पक्षचतुष्टयं मन्यन्ते।

आज्यभागाविष्ट्वाज्याहुतीर्जुहोति। ३

आज्यभागाविष्ट्वा—आधारपूर्वकाज्यभागयागानन्तरम्, आज्याहुतीः-आज्येन घृतेन वक्ष्यमाणा आहुतीः जुहोति।

पृथिव्या अग्नय इत्यृग्वेदे। ४
अन्तरिक्षाय वायव इति यजुर्वेदे। ५
दिवे सूर्याय इति सामवेदे। ६
दिग्भ्यः चन्द्रमस इत्यथर्ववेदे। ७
ब्रह्मणे छन्दोभ्यश्चेति सर्वत्र। ८
प्रजापतये देवेभ्य ऋषिभ्यः श्रद्धायै मेधायै
सदसस्पतयेऽनुमतय इति च। ६

सूत्राणामर्थः स्फुट एव। यदि ऋग्वेदमुपाकरोति, तदा पृथिव्यै स्वाहा, अग्नये स्वाहा इति आहुतिद्वयं हुत्वा ब्रह्मणे स्वाहा छन्दोभ्यः स्वाहा इति आहुतिद्वयं च हुत्वा प्रजापत्याद्यनुमत्यन्ताः सप्ताहुतीः जुहुयात्।

( ११७ )

यदि यजुर्वेदमुपाकरोति तदा, अन्तरिक्षाय स्वाहा वायवे स्वाहेति आहुतिद्वयं हुत्वा ऋग्वेदवत् ब्रह्मणे छन्दोभ्य इति आहुतिद्वयं तथा प्रजापत्याद्यनुमत्यन्ताः सप्ताहुतीर्जुहुयात् ।

सामवेदोपाकरणे दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहेति आहुतिद्वयं हुत्वा तथा ब्रह्मणे छन्दोभ्य इत्याहुतिद्वयं तथा प्रजापत्यादिसप्ताहुतीर्जुहुयात् ।

अथर्ववेदोपाकरणे—दिग्भ्यः स्वाहा, चन्द्रमसे स्वाहा इति आहुतिद्वयं हुत्वा ब्रह्मणे छन्दोभ्य इति आहुतिद्वयं तथा प्रजापत्यादिसप्ताहुतीश्च जुहुयात् ।

एकदा सर्ववेदोपाकरणे प्रतिवेदं स्वस्ववेदाहुतिद्वयं ब्रह्मणे-छन्दोभ्य इति आहुतिद्वयं चेति संकलनया आहुतिचतुष्टयं हुत्वा ततः प्रजापत्याद्यनुमत्यन्ताः सप्ताहुतीः तन्त्रेण जुहुयात् । एतेन एकदा सर्ववेदोपाकरणे त्रयोविंशतिः (२३) आहुतयो भवन्ति । एकस्य वेदस्य उपाकरणे एकादश आहुतयः इति ।

एतदेव व्रतादेशनविसर्गेषु । १०

व्रतादेशनं—वेदारम्भः विसर्गः—समावर्त्तनम् ! व्रतादेशनानि च विसर्गश्च व्रतादेशनविसर्गाः, तेषु—व्रतादेशनविसर्गेषु, एतत्—उपाकरण-विहितहोमकर्म भवति एव ।

सदसस्पतिमित्यक्षतधानास्त्रिः । ११

"सदसस्पति"मितिमन्त्रेण आचार्यः, अक्षतधानाः—अक्षताः यवाः, धानाः—भृष्टयवाः, ताः अक्षतधानाः, त्रिः—त्रिवारम् अर्थात् अक्षतैः वारत्रयं तथा धानाभिश्च वारत्रयं जुहुयात् ।

सर्वेऽनुपठेयुः । १२

सर्वे—सर्वे शिष्याः, अनुपठेयुः—आचार्येण सह पठेयुः सदसस्पति-मिति मन्त्रम् अक्षतधानाहोमकाले । सदसस्पतिमिति मन्त्रो यथा—

"सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् ।
सनिं मेधामयासिषॐ स्वाहा । यजुः ३२-१३