पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १३७ )

स्थालीपाकः व्रीहीणामेव न यवानाम् । यत्र यावः स्थालीपाकः वाचनिकः तत्र गुलिकाभिः स्थालीपाकः सम्पाद्यते । यत्र विकल्पः तत्र असम्भवात् विनिवृत्तिः ।

क्षेत्रस्य पुरस्तादुत्तरतो वा शुचौ देशे कृष्टे फलानुपरोधेन । ६

क्षेत्रस्य—शस्यवतः क्षेत्रस्य, पुरस्तात्—पूर्वस्यां दिशि, उत्तरतः—उत्तरस्यां दिशि, कृष्टे—फालेन विलिखिते, शुचौ—अमेध्यरहिते देशे, फलानुपरोधेन— फलस्य शस्यस्य अनुपरोधेन— अबाधेन, सीतायज्ञः कर्त्तव्यः ।

ग्रामे वोभयसंप्रयोगादविरोधात् । ७

वा—पक्षान्तरे । सीतायज्ञः ग्रामे कर्त्तव्यः । कुत इति उभयसंप्रयोगात्—उभयं क्षेत्रं च ग्रामश्च सम्प्रयोक्तुमधिकरणतया सम्बद्धुं शक्यते फलानुपरोधेन कृष्टत्वेन वा । पुरस्तात् उत्तरतो वा शुचौ देशे कृष्टे इति ग्रामस्यापि विशेषणत्वेन सम्बध्यते । अविरोधात्—न विरोधः अविरोधः तस्मात् विकल्पादित्यर्थः ।

यत्र श्रपयिष्यन्नुपलिप्त उद्धतावोक्षितेऽ-
ग्निमुपसमाधाय तन्मिश्रैर्दर्भैस्तीर्त्वाऽऽ-
ज्यभागाविष्ट्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोति । ८

यत्र—क्षेत्रे ग्रामे वा चरुं श्रपयिष्यन् भवति, तत्र उपलिप्ते—गोमयोदकेन उपलिप्ते, उद्धते—स्फ्येन उल्लिखिते, अवोक्षिते—मणिकोदकेन सिक्ते अर्थात् पूर्वोक्तपञ्चधासंस्कारसंस्कृते देशे, अग्निम्—आवसथ्यम्, उपसमाधाय—स्थापयित्वा, तन्मिश्रैः—तैः व्रीहिभिः यवैर्वा मिश्राः— मिलिताः तन्मिश्राः तैः दर्भैः, अग्निं स्तीर्त्वा—परिस्तीर्य, आज्यभागौ— आज्यभागाभिधानौ आग्नेयसोमयागौ आघारपूर्वकौ, इष्ट्वा—हुत्वा, वक्ष्यमाणा आज्याहुतीर्जुहोति वक्ष्यमाणैः पञ्चभिर्मन्त्रैः ।

१-पृथिवी द्यौः प्रदिशो दिशो यस्मै द्युभिरावृताः ।
तमिहेन्द्रमुपह्वये शिवा नः सन्तु हेतयः स्वाहा ॥