परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

११९-१२० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३२७ ननु ‘ऊख’धातोर्द्वित्वे स्वत एव ह्रस्वत्वात् पूर्वमभ्यासह्रस्वाप्रवृत्तौ हलादिःशेषे सवर्णदीर्घे ह्रस्वांपत्तिरत आह— पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२० ॥ —: ✤ :— एवञ्च ह्रस्वस्यापि ह्रस्वे कृते ‘लक्ष्ये लक्षणस्ये’ति न्यायेन न पुन- र्ह्रस्वः । तदुक्तम् ‘इको झलि’ति सूत्रे भाष्ये—‘‘कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवद्दि’’ति । सिद्धेऽपि ह्रस्वाधिकारीत्यर्थः । न च लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्तिरित्यत्र न मानमिति वाच्यम् ; ‘‘समो वा लोपमेक’’ इति लोपेनैकसकारस्य द्वित्वेन द्विसकारस्य पुन- र्द्वित्वेन च त्रिसकारस्य सिद्धौ ‘समः सुटी’ति सूत्रस्यैव मानत्वात्, ‘सम्प- सारणाच्च, वृद्धिरे’त्यादौ भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वाच्च । अत्र विकारकृतो लक्ष्यभेदो नेति ‘सिचि वृद्धिर्’ति भाष्यत् प्रतीयत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १२० ॥ केचित्तु—‘‘विभाषा फाल्गुनी’ति निर्देशज्ञापितस्य ‘पौर्णमास्यामयं लुब् ने’ति निषेधस्य तत्रैव सूत्रे श्रवणेति निर्देशनानित्यत्वज्ञापनात् ‘श्रावणी’ति सिद्धयतीति वदन्ति । ‘अतिशयने’ इति दीर्घनिपातनाल्लोके अतिशयनशब्दोऽसाधुरेवेति दिक् ॥ ११९ ॥ ह्रस्वे कृत इति । दीर्घात् पूर्वमाङ्गतत्वादिति भावः । कृतकारीति । उद्देश्यतावच्छेद- कावच्छेदेन विधेयान्वयस्य वाक्यमर्यादासिद्धत्वेन तन्मूलषेति भावः । ननु पर्जन्यदृष्टान्ते तस्य तात्कालिकफलाजनकत्वेऽपि पूर्णजलाशयस्य परिरक्षणादिरूपभाविफलजनकत्वस्य सत्त्वेनात्र तत्प्रवृत्तिरनुचिता । अत एव भाष्ये ‘अकृतकारि खल्वपि शास्त्रमग्निवत्, यथाऽग्निर्दग्धं न दहति तथा शास्त्रमपि कृतं न करोती’’त्युक्तमिति चेन्न । ‘ऊख- तुरि’त्यत्रापि ह्रस्वस्य ह्रस्वविधाने ‘लक्ष्ये लक्षण’न्यायेन दीर्घोत्तरं पुनर्ह्रस्वाप्रवृत्ति- रूपफलस्य सत्त्वेन पर्जन्यदृष्टान्तस्य सूपपादत्वात् । अत एव ‘मो राजौ’त्यनेन अनु- स्वारनिवृत्तिरूपफलसत्त्वात् सिद्धस्यापि मकारस्य पुनर्मकारविधानमुपपद्यते । यत्र तु सर्वथा फलाभावो यथा ‘रमाणामि’त्यत्र ‘नामी’ति दीर्घप्रवृत्तेः, तत्राग्निदृष्टान्ते- नास्तु तदप्रवृत्तिः । प्रकृते तु उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन अन्वयस्य क्लृप्तस्य त्यागे मानाभाव इति दिक् । विकारकृत इति । तेन ‘उदवोढा’मित्यत्र वृद्धौ कृतायां तल्लक्ष्यत्वेन पुनः सा नेति भावः । इदमागमकृतस्याप्युपलक्षणम् । अत एव ‘सर्वेषामि’त्यत्र पुनः सुडा- गमो नेति बोध्यम् ।