प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

६८ प्रबोधचन्द्रोदयम्

गन्धर्वस्य मदालसां च तनयां पातालकेतुश्छला- दैत्येन्द्रोऽपजहार हन्त विषमा वामा विधेर्वृत्तयः ॥ ४ ॥ एवं विधिविलसितमेतदिति संप्रधारय । तद्भवतु । पाखण्डालयेष्वेव तावदनुसरावः । करुणा—सखि, एवं भवतु ! ( सहि, एवं भोदु ) ( इति परिक्रामतः ) ( अग्रतो विलोक्य ) करुणा—( सत्रासम् ) सखि, राक्षसो राक्षसः । ( सहि, रक्खसो रक्खसो ) शान्तिः—कोऽसौ राक्षसः ? करुणा—सखि, पश्य पश्य । य एष गलन्मलपिच्छिलबीभत्सदुःप्रे- सीत् । गन्धर्वस्य देवयोनिभेदस्य मदालसां नाम तनयाम् पुत्रीम् दैत्येन्द्रः दानव- मुख्यः पातालकेतुः तदाख्यः अपजहार हृत्वा स्वं लोकं नीतवान् । तदेतत्सर्वं सामा- न्यतोऽर्थान्तरन्यासेन समर्थयति—हन्त खेदे, विधेः ब्रह्मणः वृत्तयः व्यापाराः विषमाः कुटिलाः, कारणान्वेषणविधुरा इत्यर्थः । साक्षालक्ष्मीस्वरूपायाः सीताया दशमुख- कर्त्तृकापहरणे वेदत्रय्याश्च दैत्यैः पातालप्रापणे एवं मदालसानामिकाया गन्धर्वसु- तायाः पातालकेतुद्वाराऽपहरणे विधेर्वामत्वादतिरिक्तं किमपि कारणमनुसन्धानदुरापं तदेवं श्रद्धाया अपि विपदुपनिपातो विधिवैपरीत्यप्रभव एवेति बोध्यम् ॥ ४ ॥ विधिविलसितम्-भाग्यकृत्यम् । एतत्-श्रद्धायाः कष्टम् । सम्प्रधारय-निश्चयेन विद्धि । पाषण्डालयेषु-वेदबाह्यजनगृहेषु राजसतामसश्रद्धयोभाजनानां भवनेष्विति हृदयम् । य इति० गलता बहिर्भवता मलेन नासाक्षिकर्णादिकायच्छिद्रद्वारनिर्गतधारावादि- मलेन पिच्छिला आर्द्रा अत एव च बीभत्सा घृणाव्यञ्जिका दुष्प्रेक्ष्या द्रष्टुमयोग्या पहुँचा दिया, गन्धर्वकन्या मदालसाको दैत्येन्द्र पातालकेतुने छलसे हर लिया । विधाता की वृत्तियाँ बड़ी टेढ़ी हुआ करती है ॥ ४ ॥ ऐसा भाग्यका विधान है इसे समझो । अच्छी बात । पाखण्डालयमे खोजे । करुणा—सखि, ऐसा ही हो । ( चलती हैं ) ( आगेकी ओर देखकर ) करुणा—( डरकर ) सखि, राक्षस है राक्षस । शान्ति—कहाँ राक्षस है ? करुणा—सखि, इधर देखो, देखो, मलके गिरते रहनेसे इसकी देह पिच्छिल हों