प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

१५८ प्रबोधचन्द्रोदयम् पादाताः संचरन्तु प्रसभमसिलसत्पाणयोऽप्यश्ववाराः ॥२५॥ राजा—भवतु । कृतमङ्गलाः प्रतिष्ठामहे । ( पारिपार्श्वकं प्रति ) सारथि- रादिश्यतां साङ्ग्रामिकं रथं सज्जीकृत्यानयेति । पारिपार्श्वकः—यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः ) ( ततः प्रविशति यथोक्तं रथमादाय सारथिः ) सारथिः—जीव, सज्जीकृतोऽयं रथः । तदारोहतवायुष्मान् । राजा—( कृतमङ्गलविधिरारोहणं नाटयति ) सारथिः—( रथवेगं निरूपयित्वा ) आयुष्मान् , पश्य पश्य । उद्धूतपांसुपटलानुमितप्रबन्ध- धावत्खुराग्रचयचुम्बितभूमिभागाः । दिशाम् अन्तराले मध्ये नीलोत्पलानाम् इन्दीवराणाम् वनम् सृजन्त इव तीक्ष्ण- कुन्तोच्छ्रयेण दिगन्तरालं नीलकमलव्याप्तमिव दर्शयन्तः पादाताः पदातिबलानि सञ्चरन्तु प्रतिष्ठन्ताम्, असिलसत्पाणयः करवालभूषितहस्ताः अश्ववाराः ह्यारूढाः सैनिका अपि प्रसभम् झटिति सञ्चरन्तु इति अन्वयः । तदेवं चतुरङ्गसेना विजय- प्रयाणं करोत्वित्याशयः । स्रग्धरावृत्तम्—'भ्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा- कीर्त्तितेयम्' इति च तल्लक्षणम् ॥ २५ ॥ कृतमङ्गलाः-विहितप्रास्थानिकमङ्गलकृत्याः । प्रतिष्ठामहे-चलामः । सारथिः-रथ- वाहकः । साङ्ग्रामिकम्-युद्धोपयुक्तम् । सज्जीकृत्य-यथावदावश्यकास्त्रादिना प्रसाध्य । सज्जीकृतः-युक्तरथः कृतः । आरोहतु-रथोपर्य्युपविशतु 'आयुष्मान्' 'रथीसूतेन चायुष्मान् पूज्यः शिष्यात्मजानुजैः' इति नाटकनियमाद्राजानं प्रत्याह । उद्धूतपांसुपटलेति० उद्धूतपांसुपटलेन उत्थितधूलीवितानेन अनुमिताः ज्ञान- प्रस्थान करें ॥ २५ ॥ राजा—अस्तु, मङ्गल अनुष्ठान करके यात्रा करे । ( पार्श्ववर्ती अनुचरके प्रति ), सारथिसे कहो कि जङ्गीरथ सजाकर लावे । पारिपार्श्वक—महाराजकी जो आज्ञा । ( जाता है ) ( यथोक्त रथ लेकर सारथिका प्रवेश ) सारथि—जीव, रथ तैयार है, आप आरूढ हो । राजा—( मङ्गलविधि करके चढनेका अभिनय करता है ) सारथि—( रथके वेगका ध्यान करके ) आयुष्मान् , देखिये, देखिये--- ये घोड़े रथको आकाशमें ढोरहे हैं, इनकी हेषा मध्यमान समुद्रकी ध्वनिका अनु-