प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

१५८ प्रबोधचन्द्रोदयम् पादाताः संचरन्तु प्रसभमसिलसत्पाणयोऽप्यश्ववाराः ॥२५॥ राजा—भवतु । कृतमङ्गलाः प्रतिष्ठामहे । ( पारिपार्श्वकं प्रति ) सारथि- रादिश्यतां साङ्ग्रामिकं रथं सज्जीकृत्यानयेति । पारिपार्श्वकः—यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः ) ( ततः प्रविशति यथोक्तं रथमादाय सारथिः ) सारथिः—जीव, सज्जीकृतोऽयं रथः । तदारोहतवायुष्मान् । राजा—( कृतमङ्गलविधिरारोहणं नाटयति ) सारथिः—( रथवेगं निरूपयित्वा ) आयुष्मान् , पश्य पश्य । उद्धूतपांसुपटलानुमितप्रबन्ध- धावत्खुराग्रचयचुम्बितभूमिभागाः । दिशाम् अन्तराले मध्ये नीलोत्पलानाम् इन्दीवराणाम् वनम् सृजन्त इव तीक्ष्ण- कुन्तोच्छ्रयेण दिगन्तरालं नीलकमलव्याप्तमिव दर्शयन्तः पादाताः पदातिबलानि सञ्चरन्तु प्रतिष्ठन्ताम्, असिलसत्पाणयः करवालभूषितहस्ताः अश्ववाराः ह्यारूढाः सैनिका अपि प्रसभम् झटिति सञ्चरन्तु इति अन्वयः । तदेवं चतुरङ्गसेना विजय- प्रयाणं करोत्वित्याशयः । स्रग्धरावृत्तम्—'भ्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा- कीर्त्तितेयम्' इति च तल्लक्षणम् ॥ २५ ॥ कृतमङ्गलाः-विहितप्रास्थानिकमङ्गलकृत्याः । प्रतिष्ठामहे-चलामः । सारथिः-रथ- वाहकः । साङ्ग्रामिकम्-युद्धोपयुक्तम् । सज्जीकृत्य-यथावदावश्यकास्त्रादिना प्रसाध्य । सज्जीकृतः-युक्तरथः कृतः । आरोहतु-रथोपर्य्युपविशतु 'आयुष्मान्' 'रथीसूतेन चायुष्मान् पूज्यः शिष्यात्मजानुजैः' इति नाटकनियमाद्राजानं प्रत्याह । उद्धूतपांसुपटलेति० उद्धूतपांसुपटलेन उत्थितधूलीवितानेन अनुमिताः ज्ञान- प्रस्थान करें ॥ २५ ॥ राजा—अस्तु, मङ्गल अनुष्ठान करके यात्रा करे । ( पार्श्ववर्ती अनुचरके प्रति ), सारथिसे कहो कि जङ्गीरथ सजाकर लावे । पारिपार्श्वक—महाराजकी जो आज्ञा । ( जाता है ) ( यथोक्त रथ लेकर सारथिका प्रवेश ) सारथि—जीव, रथ तैयार है, आप आरूढ हो । राजा—( मङ्गलविधि करके चढनेका अभिनय करता है ) सारथि—( रथके वेगका ध्यान करके ) आयुष्मान् , देखिये, देखिये--- ये घोड़े रथको आकाशमें ढोरहे हैं, इनकी हेषा मध्यमान समुद्रकी ध्वनिका अनु-

चतुर्थोऽङ्कः १५६ निर्मथ्यमानजलधिध्वनिघोरहेष- मेते रथं गगनसीम्नि वहन्ति वाहाः ॥ २६ ॥ इयं च नातिदूरे दर्शनपथमवतीर्णा त्रिभुवनपावनी वाराणसी नाम नगरी । अमी धारायन्त्रस्खलितजलझङ्कारमुखरा विभाव्यन्ते भूयः शशिकररुचः सौधशिखराः । विचित्रा यत्रोच्चैः शरदमलमेघान्तविलस- त्तडिल्लेखालक्ष्मीं वितरति पताकावलिरियम् ॥ २७ ॥ विषयीकृताः प्रबन्धेन अविच्छेदेन धावन्तः चलन्तः खुराग्रचयाः खुरशीर्षभागसमु- दयास्तैश्चुम्बितः स्पृष्टो भूमिभागः यैस्ते तथोक्ताः एते वाहाः अश्वाः निर्मथ्यमान- जलधिध्वनिघोरहेषम् मन्थनक्रियाऽऽलोड्यमानसमुद्रशब्दतुल्यशब्दम् यथा स्या- स्तथा गगनसीम्नि अन्तरिक्षे रथं वहति । धूलि उत्पतति येनाश्वानां खुरचयाः प्रत्यक्षगोचरतामनाचामन्तोऽनुमेया एव भवन्ति, सततधावनाद्धरास्पर्शश्च कदाचिदेव जायते, रणोत्काश्चाश्वास्तुलं शब्दं कुर्वते यः शब्दो मध्यमानस्य सागरस्य निर्घो- षमनुहरति, एवंभूता रथ्या आकाशदेश एव रथं कर्षन्तीति भावः । वेगवत्ता ध्वनिरत्र वेगवर्णने कालिदासोऽप्येवमाह—'वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति' । वसन्त- तिलकं वृत्तम् ॥ २६ ॥ नातिदूरे समीपे । दर्शनपथमवतीर्णा-दृष्टौ समायाता । त्रिभुवनपाविनी-लोक- त्रयपवित्रताकरी । अमी इति० धारायन्त्रेभ्यः कृत्रिमजलप्रपातयन्त्रेभ्यस्खलितानां वेगवत् पततां जलानां झङ्कारेण शब्देन मुखराः सशब्दाः, शशिकररुचः चन्द्रकिरणवद्धवलकान्तयः सौधशिखराः प्रासादशृङ्गाणि भूयः पुनः पुनः विभाव्यन्ते दृश्यन्ते । यत्र सौध- शिखरेषु इयम् प्रत्यक्षीभवन्ती विचित्रा नानावर्णा पताकावलिः ध्वजपङ्क्तिः उच्चैः सातिशयभावेन शरदि तदाख्यऋतौ अमलाः स्वच्छा ये मेघा वारिदास्तेषामन्तर्मध्ये करण करती है, धूल उड रही है उसमे चरणकी आशुगभिताका अनुमान करना पड़ता है, इन घोड़ोंके चरण अग्रभाग-मात्रसे पृथ्वीको छूते है ॥ २६ ॥ यह समीपमें ही देख रही है भुवनपावनी वाराणसी नामकी नगरी । फव्वारेसे निर्गत जलसे झकृत तथा चन्द्रकरधवल सौधशिखर दीख रहे हैं, जिनपर लहराती हुई विचित्र पताकाए शरत्कालिक स्वच्छ मेघमे चमकती हुई विद्युल्लताकी शोभा धारण करती है ॥ २७ ॥

१६० प्रबोधचन्द्रोदयम् एताश्च प्रतिमुकुलं लग्नमधुपावलीरणितमुखरा जृम्भारम्भभरविगलन्म- करन्दबिन्दुदुर्दिनाः कुसुमसुरभयो नातिदूरे श्यामायमानघनच्छदच्छाया- तरवो नगरपर्यन्तोद्यानभूमयः । यत्रैते मरुतोऽपि गृहीतपाशुपतव्रता धूलि- मुद्घूलयन्तस्तापसा इव लक्ष्यन्ते । तथाहि— तोयाद्राः सुरसरितः सिताः परागै- रचन्तश्च्युतकुसुमैरिवेन्दुमौलिम् । विलसन्ती शोभमाना या तडित् विद्युल्लता तस्या लेखा रेखा तस्या लक्ष्मीं शोभां वितरति विस्तारयति । एषां धारायन्त्रजलप्रयातमुखराणां शशिज्योत्स्नाभास्वराणां प्रसादानां शिखरेषु लसन्ती नानावर्णा पताकाराजिः शारदविमलघनमालाऽन्तर्व- र्त्तिविद्युच्छ्रिवं प्रकाशायतीत्यर्थः । शारदघनसादृश्ये न प्रासादानां निर्मलतातिशयः, विद्युत्तुलनया पताकानां चलता, तया च प्रासादानामुच्चता, धारायन्त्रजलपातेन भवनानां मुखरतया तत्र श्रीसमृद्धिरित्यादयोऽर्था व्यज्यन्ते । शिखरिणीवृत्तम्, लक्ष- णमुक्तपूर्वम् ॥ २७ ॥ एताश्चेति० प्रतिमुकुलं प्रत्येकत्र कोशे लग्ना या मधुपावलिः अमरपरम्परा तस्याः रणितेन शब्देन मुखराः सशब्दाः, ( इदमकं नगरपर्यन्तोद्यानभूमिविशेषणम् ) जृम्भायाः विकासस्य आरम्भः आद्या क्रिया तस्य भरः समुदयः सर्वतो विकास- आरम्भस्तस्मात् (पुष्पेभ्यः) विगलन् पतन् यः मकरन्दः पुष्परसः तस्य विन्दवः पृषताः तैः दुर्दिनं वृष्टिर्यासु तादृश्यः पुष्पविकासप्रारम्भे ततः स्रवन्मकरन्दवृष्टिमत्य इत्यर्थः । कुसुममुरभयः-सुगन्धिपुष्पाः, नातिदूरे-समीपे, श्यामायमानाः कृष्णवर्णाः घनच्छदाः सान्द्रपत्राः छायातरवः छायाप्रधानवृक्षा यत्र तादृश्यः । नगरपर्यन्तोद्या- नभूमयः-पुरीपरिसरारामभुवः । मरुतः-वायवः गृहीतपाशुपतव्रताः-आलम्बिता- शैवभावाः । धूलिमुद्धूलयन्तः-रजः प्रसारयन्तः । तापसाः-तपोरताः । वायवो धूलिमुत्पातयन्ति मन्ये ते पशुपतिभक्तिभरेणेव विभूतिं स्वतनों लिम्पन्ति, तेनैव पाशुपतव्रतग्रहीतृत्वमुत्प्रेक्षितम् ॥ तोयार्द्रा इति० वायूनां गृहीतपाशुपतत्वप्रयुक्तं तापसत्वमुत्प्रेक्षितमनुपदपातिना यह है नगर परिसरवर्ती उद्यान, जिनकी प्रत्येक कली पर भौरे गुञ्जार करते हैं, विकासके साथ मकरन्द वृष्टि हो रही है, कुसुमकी सुगन्ध फैल रही है, काले मेघकी तरह छाया- युत वृक्ष हैं। जहाँ पर वायु भी पाशुपत व्रत लेकर धूलिधूसर हो रही है, मानों तापस हो। क्योंकि— गङ्गाजलसे स्नान कर परागरूप विभूति लपेट कर वृक्षच्युत कुसुमोंसे शिवार्चन-सा

चतुर्थोऽङ्कः १६१ प्रोद्गीतां मधुपरुतैः स्तुतिं पठन्तो नृत्यन्ति प्रचललताभुजैः समीराः ॥ २८ ॥ राजा— ( सानन्दमालोक्य ) सैषान्तर्दधती तमोविघटनादानन्दमात्मप्रभं चेतः कर्षति चन्द्रचूडवसतिर्विद्येव मुक्तेः पदम् । भूमेः कण्ठविलम्बिनीव कुटिला मुक्तावलिर्जाह्नवी यत्रैवं हसतीव फेनपटलैर्वक्रां कलामैन्दवीम् ॥ २६ ॥ गद्यखण्डेन, सम्प्रति तदेव विशद्यते, तोयार्द्राः जलकणवाहिनः, एतेन शैत्यं सिद्धम् , ध्वन्यते च तपस्विजनोचितं गङ्गास्नानम्, परागैः पुष्पधूलिभिः सिताः धवलाः, एतेन सुगन्धवत्ता, चन्दनचर्चितवपुष्ट्वं च । च्युतकुसुमैः वृक्षादधःपातिभिः पुष्पैः इन्दुमौलिम् शिवम् अर्चन्तः आराधयन्त इव, एतेन पुष्पोद्यानाधःसंचरणकृतं हृद्य- त्वम् , कृतशिवपूजनत्वञ्च मधुपरुतैः भ्रमरशब्दैः प्रोद्गीताम् स्फुटोच्चारिताम् स्तुतिम् शिवस्तोत्रम् पठन्तः, एतेन भ्रमरशब्दवत्तयोत्तेजकता कृतहरस्तोत्रपाठत्वञ्च सुर- सरितः समीराः गङ्गावायवः प्रचललताभुजैः चञ्चलवल्लीबाहुभिः नृत्यन्तीव । शिव- भक्ता हि स्नाताङ्गुलिप्ताः कृतहरपूजाः स्तोत्राणि पठित्वा तदनुकूल्या तदाराधनाय नृत्यन्तीति कृत्वा महति तापसे सर्वमारोपितम् ॥ प्रहर्षिणीवृत्तम्—'त्र्याशाभिर्मनज- रगाः प्रहर्षणीयम्' इति च तल्लक्षणम् ॥ २८ ॥ सैषेति० विद्या आत्मज्ञानम् इव अन्तस्तमोविघटनात् अज्ञानविनाशात् आत्म- प्रभम् स्वप्रकाशम् आनन्दम् प्रमोदम् दधती वर्धयन्ती मुक्तेः मोक्षस्य पदम् कारणम् सा प्रसिद्धा एषा इयम् चन्द्रचूडवसतिः शिवपुरी चेतः हृदयं कर्षति आकर्षति, इत्थ शिवपुरी अज्ञानं विनाशय मोक्षप्रदततया विद्यासादृश्यं भजन्ती हृदयमाकर्षतीति भावः । एवं किञ्च यत्र शिवपुर्याम् भूमेः धरित्र्याः कण्ठविलम्बिनी गले लम्बमाना कुटिला वक्रा मुक्तावलिः मुक्तामाला इव जाह्नवी गङ्गा फेनपटलैः फेनसमुदयैः वक्राम् अपूर्णतयाऽसरलाम् ऐन्दवीम् चान्द्रमसीम् कलां लेखाम् हसतीव । यत्र करती हुई, भ्रमरध्वनिरूप स्तुतिपाठ करनेवाली वायु लतारूप भुजोंसे नाचती रही है ॥२८॥ राजा— ( सानन्द देखकर ) अज्ञानको दूर कर आत्मानन्दको अभ्यन्तरमें जगाती हुई वाराणसी नामक यह शिवनगरी विद्याकी तरह मुक्ति प्रदान करती है, यहाँ की कुटिल गङ्गाधारा पृथ्वीके गलेकी मुक्तामाला सदृश प्रतीत होती है और वह गङ्गा फेनसे वक्रचन्द्रकलाका उपहास-सा करती है ॥ २९ ॥ ११ प्र० च०

१६२ प्रबोधचन्द्रोदयम् सूतः—( परिक्रम्य ) आयुष्मन्, पश्य पश्य । तदिदं सुरसरित्परिसरा- लङ्कारभूतं भगवतः पावनमनादेरादिकेशवस्य विष्णोरायतनम् । राजा—( सहर्षम् ) अरे, एष देवः पुराविद्भिः क्षेत्रस्यात्मेति गीयते । अत्र देहं समुत्सृज्य पुण्यभाजो विशन्ति यम् ॥ ३० ॥ सूतः—आयुष्मन्, पश्य पश्य । एते तावत्कामक्रोधलोभादयोऽस्म- दर्शनमात्रादितो देशाद्दूरमतिक्रामन्ति । वाराणस्यां प्रवहन्ती गङ्गा भूमेर्मुक्तावलिरिव भासमाना स्वफेनैः चान्द्रीं कलां हसती वेत्युत्प्रेक्षा । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् , लक्षणं प्रागुक्तम् ॥ २९ ॥ सुरसरित्परिसरालङ्कारभूतम्-गङ्गातीरालङ्कारायमाणम् । पावनम्-पवित्रताक- रम् । भगवतः-सर्वसामर्थ्यशालिनः । आदिकेशवनाम्ना प्रथितस्य विष्णोरायत- नम्-स्थानम् । इदमेकभागेऽवस्थितं विष्णुमन्दिरमतिप्रसिद्धं स्थानं यद्विषये स्मर्यते- ‘लोलार्ककेशवौ कोटी गङ्गाज्या नगरं धनुः । कलिर्लक्ष्यः शरोधर्मः शिवो धन्वी पुनातु माम्’ इति । एष देव इति० एष देवः आदिकेशवः पुराविद्भिः प्राग्भवकथातत्त्वज्ञैः क्षेत्रस्य काशीधाम्नः आत्मा सारभूतः गीयते सादरमुद्घोष्यते, यम् आदिकेशवम् विष्णुम् अत्र वाराणस्यां देहं समुत्सृज्य मृत्वा पुण्यभाजः पुण्यकर्माणो योगिनो विशन्ति तदात्मतां प्रतिपद्यन्ते । इदमेव तत्तीर्थं यत्र मृतानां विष्णुप्राप्तिः सुलभा भवतीति तात्पर्यार्थम् । यथोक्तं काशीखण्डे-‘आदौ पादोदके तीर्थे विद्धि मामादिकेशवम् । अग्निविन्दोर्महाप्राज्ञ भक्तानां मुक्तिदायकम् ॥ अविमुक्तेऽमृतक्षेत्रे येऽर्चयन्त्यादि- केशवम् । तेऽमृतत्वं भजन्त्येवं सर्वदुःखविवर्जिताः' । इति ॥ ३० ॥ अस्मद्दर्शनमात्रात्-केवलदस्माकं विलोकनात् । दूरमतिक्रामन्ति-विप्रकृष्टे देशे पलायन्ते । एवमेतत्-त्वदुक्तं सत्यमित्यर्थः । स्वाभीष्टसिद्धये-निजाभिमतलाभार्थम् । सूत—(चलकर) आयुष्मन्, देखिये देखिये, गङ्गाके तटका अलङ्कारभूत यह भगवान् आदिकेशवका पवित्र मन्दिर है । राजा—(हर्षसे) अरे— पुराने लोग इन्हींको इस क्षेत्र (देह) की आत्मा कहते हैं, यहाँ शरीरत्याग करने वाले पुण्यात्मा जिस आत्मामें लीन हुआ करते हैं ॥ ३० ॥ सूत—आयुष्मन्, देखिये देखिये, ये काम-क्रोध-लोभ आदि हमारे दर्शनमात्रसे इस देशसे दूर भागे जा रहे हैं ।

चतुर्थोऽङ्कः १६३ राजा—एवमेतत् । तद्भवतु । स्वाभीष्टसिद्धये भगवन्तं नमस्यामः । ( रथादवतीर्य प्रविश्यावलोक्य च ) जय जय भगवन्, अमरचयचक्रचूडा- मणिश्रेणिनीराजितोपान्तपादद्वयाम्भोज, राजन्नखद्योतखद्योतकिर्मीरितस्व- र्णपीठस्फुरद्वैतविभ्रान्तिसंतानसंतप्तवन्दारुसंसारनिद्रापहारैकदक्ष, क्ष्मा- मण्डलोद्धारसंभारसंघट्टदंष्ट्राग्रकोटिस्फुरच्छैलचक्र, क्रमाक्रान्तलोकत्रय, प्रबलभुजबलोद्धृतगोवर्धनच्छत्रनिवारिताखण्डलोयोजिताकाण्डचण्डा- अमरचयचक्रम्-देवसमूहः, तस्य चूडामणिश्रेणी-मस्तकालङ्कारपरम्परा, तया नीराजितोपान्तम् कृतारार्त्तिकम् पादद्वयाम्भोजम् कमलरूपचरणयुगलम् यस्य तस्य सम्बुद्धौ अम्भोजान्तमेकं पदम् । देवगणा यस्य पादद्वयरूपमम्भोजं प्रणमन्ति तैस्तथाऽऽचर्यमाणे तन्मस्तकालङ्कारभूतमणिगणप्रभया भगवच्चरणकमलप्रान्तो नीराजित इव भवतीति कृत्येषमुत्प्रेक्षा । राजन्तः शोभमानाः ये नखाः कररुहाः तेषां द्योताः प्रकाशा एव खद्योतास्तैःकिर्मीरितं चित्रीकृतम् स्वर्णपीठम् स्वर्णमय- मासनं यस्य तादृश, इदं पीठान्तमेकं पृथक् सम्बोधनपदम् । स्फुरन्ती चिरानुवर्त्त- माना या द्वैतविभ्रान्तिः भ्रमरूपं द्वैतज्ञानं तस्य सन्तानेन परम्परया सन्तप्तानाम् पीडितानां वन्दारूणाम् स्तुतिकराणां संसारनिद्रा संसारस्वरूपोऽबोधस्तस्या अप- हारे विनाशने एकदक्ष सहायान्तरनिरपेक्षभावेन समर्थ, दक्षान्तमपरं सम्बो- धनम् , तस्य द्वैतभ्रान्तिपरम्परापतितजनानां स्तुतिपराणां संसारवासना निवर्त्तन- पटो इत्यर्थः फलति । एतेन बुद्धस्य भगवतः स्तुतिः कृता क्ष्मा पृथिवी तस्या मण्डलं वलयस्तस्य उद्धारसंभारे सलीलादुद्धरणप्रयासे यः सङ्घट्टः स्पर्शः तत्र दंष्ट्राग्रकोटौ दन्ताग्रभागे स्फुरन्ति प्रकाशमानानि शैलचक्राणि यस्य तादृश, एतेन वराहावतारः स्तुतः, स हि धरामण्डलं जले प्रलयकालिके मग्नमुद्धृतवान् , तथा- कुर्वतस्तस्य दंष्ट्राग्रभागे शैला अभासन्तेत्याशयः । उक्तश्चायमर्थः प्रकारान्तरेण गीत- गोविन्दे-‘लसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना, शशिनि कलङ्ककलेव निमग्ना' इति । क्रमेण पादविन्यासेन आक्रान्तम् लोकत्रयं येन तादृश, इयं वामनस्तुतिः राजा—यही बात है । अस्तु, अपने अभीष्ट वस्तुकी सिद्धिके लिये भगवान्‌को प्रणाम कर लें । (रथसे उतरकर प्रवेश करके तथा देखकर) जय जय भगवन्, देवगणकी चूडामणि- श्रेणीसे नीराजित पादकमलयुगलवाले, शोभमान नखकी द्युतिसे चित्रवर्ण स्वर्णपीठ, द्वैत- विभ्रमसे सन्तप्त तथा प्रगत देवगणकी संसार-वासनाको दूर करनेमे निपुण, पृथ्वीमण्डलके उद्धारप्रयासमे दन्ताग्रशोभित शैल, चरणन्याससे लोकत्रयको आक्रान्त कर लेने वाले, प्रबल भुजसे गोवर्धन उठाकर उसी गोवर्धनको छत्र बनाकर इन्द्रद्वारा आयोजित घोर वृष्टिको त्रस्त

१६४ प्रबोधचन्द्रोदयम् म्बुवाहातिवर्षत्रसद्गोकुलत्राणविस्मापिताशेषविश्व, प्रभो, विबुधरिपुवधूवर्ग- सीमन्तसिन्दूरसन्ध्यामयूखच्छटोन्मार्जनोद्दामधामाधिप, त्रस्तदैत्येन्द्रव- क्षस्तटीपाटनाकुण्ठभास्वन्नखश्रेणिपाणिद्वयस्रस्तविस्तारिरक्तार्णवामग्नलोक- त्रय, त्रिभुवनरिपुकैटभोद्दण्डकण्ठास्थिकूटस्फुटोन्मार्जितोद्दामचक्रस्फुरज्ज्यो- स्पष्टा । प्रबलेन भुजबलेन बाहुपराक्रमेण उद्धृतः उत्थापितो यः गोवर्द्धनस्तदाख्यो गिरिः स एव छत्रम् ( वर्षनिवारकत्वेन छत्रत्वारोपः ) तेन निवारितः निरुद्धः आखण्डलोयोजितः इन्द्रकृतः अकाण्डे अकाले चण्डाम्बुवाहातिवर्षः प्रचण्डमेघ- कृता भीषणावृष्टिः, ततः त्रसतः भयाकुलस्य गोकुलस्य त्राणेन रक्षया विस्मापितम् आश्चर्यं गमितम् अशेषविश्वम् समस्तसंसारो येन तादृश, इदं विश्रान्तमेकमपरं सम्बोधनं यन्न कृष्णावतारस्तुतिः । पुरा कुपित इन्द्रः संवर्त्तकादिमेघान्प्रबलवृष्टये समादिश्य व्रजमुत्पीडयितुं प्रवृत्तस्तदा गोकुलमुत्थाप्य छत्रमिव कृत्वा गोकुलं कृष्णोऽरक्षदिति कथैवात्र स्तुतौ निबद्धा बोध्या । विबुधा देवास्तेषां रिपवः शत्रवो राक्षसास्तेषां वधूवर्गस्य स्त्रीसमूहस्य सीमन्तसिन्दूरम् भालवर्त्तिनीसिन्दूररेखा पति- सनाथताचिह्नभूता सैव सन्ध्यामयूखच्छटा सायं किरणप्रभासमा, तस्या उन्मार्जने प्रोञ्छने उद्दामस्य दृप्तस्य धाम्नः तेजसोऽधिप स्वामिन्, येन राक्षसान् व्यापाद्य तद्वधूसिन्दूरमार्जना कृता तादृश, इति रामस्तुतिः, त्रस्तः भीतो यो दैत्येन्द्रः हिर- ण्यकशिपुस्तस्य वक्षस्तट्याः उरोदेशस्य पाटने विदारणे अकुण्ठा अप्रतिहता या भास्वन्नखश्रेणिः प्रभामयनखरराजिः तद्युक्तं यत्पाणिद्वयं तेन स्रस्तम् प्रवाहितं यद् विस्तारिप्रसरणशील रक्तम् तस्यार्णवे समुद्रे आमग्नं बुडितं लोकत्रयं येन तादृश, इयं नृसिंहस्तुतिः । नृसिंहो हि भक्तवत्सलतया हिरण्यकशिपोरुरो विदार्य तच्छोणितं प्रवाहयामास, तदेवात्रोत्प्रेक्षितं बोध्यम् । त्रिभुवनरिपोः त्रिलोकीशत्रोः कैटभस्य तदाख्यस्य यदुद्दण्डकण्ठास्थिकूटम् भयङ्करकण्ठास्थिसङ्घातः तत्र स्फुटो- न्मार्जितम् प्रकटप्रहृतम् यदुद्दामचक्रम् अतितीक्ष्णं चक्रास्त्रम् ततः स्फुरता ज्योतिषा तेजसा उल्लासितं प्रकाशितमुद्दामं भीषणं दोर्दण्डं बाहुद्वयं यस्य तादृश, इयं कैट- गोकुलका त्राण करके लोकको विलपमें डालने वाले, प्रभो, दानवललनावर्गके भाल स्थलमें जो सिन्दूररूप सन्ध्या उसे दूर करनेमें सूर्यरूप, भीत हिरण्यकशिपुकी छातीको चीरनेमे नहीं रुकने वाले चमकदार नखवाले पाणिद्वयसे चूनेवाले रक्तप्रवाहमें लोकत्रयको डुबा देने वाले, त्रिभुवनवैरी कैटभके उद्दण्डकण्ठरूप अस्थिकूट पर तीक्ष्णधार किया गया जो उद्दाम चक्र उसकी ज्योतिसे जिसके बाहु चमक उठे, एतादृश, चन्द्रशेखरके प्रीतिपात्र, समर्थ

चतुर्थोऽङ्कः १६५ तिरुल्लासितोद्दामदोर्दण्डखण्डेन्दुचूडप्रिय, प्रौढदोर्दण्डविभ्रान्तमन्थाचल- क्षुब्धदुग्धाम्बुधिप्रोत्थितश्रीभुजवल्लीसंश्लेषसंक्रान्तपीनस्तनाभोगपत्रावली- लाञ्छितोरस्थल, स्थूलमुक्ताफलोदारहारप्रभामण्डलस्फुरत्कण्ठ, वैकुण्ठ, भक्तस्य लोकस्य संसारमोहच्छिदं देहि बोधोदयं देव तुभ्यं नमः। (निर्गमनं नाटयित्वा विलोक्य च) साधुरयमेवास्माकं निवासोचितो देशः। तदत्रैव स्कन्धावारं निवेशयामः। (इति निष्क्रान्तौ) इति श्रीकृष्णमिश्रविरचिते प्रबोधचन्द्रोदयनाम्नि नाटके विवेकोद्योगो नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥ ४ ॥ भारैः स्तुतिः। प्रौढाभ्यां बलातिशयशालिभ्यां दोर्दण्डाभ्यां बाहुदण्डाभ्यां विभ्रान्तः चालितो यो मन्थाचलः समुद्रमन्थने मथानभावेनोपयुज्यमानः पर्वतस्तेन क्षुब्धात् आलोडितात् दुग्धाम्बुधेः क्षीरसागरात् प्रोत्थिता निःसृता या श्रीः लक्ष्मीः तस्याः भुजवल्ली बाहुलता तया संश्लेपः आलिङ्गनं तेन संक्रान्ता या पीनस्तनाभोगपत्रा- वली स्थूलकुचविस्तारचित्रावली तया लाञ्छितं युक्तमुरःस्थलं वक्षोदेशो यस्य तादृश, इदं सामान्येन विष्णुसम्बोधनम्। स्थूलम् बृहत् मुक्ताफलम् मुक्ता तत्कृतो य उदारः दीर्घः हारस्तस्य प्रभामण्डलेन कान्त्या स्फुरन् भासमानः कण्ठो यस्य तादृश, मुक्तामालादीपितकण्ठेत्यर्थः। संसारमोहच्छिदं-भववासनानिवर्त्तकम्। बोधोदयम्-ज्ञानप्रकाशम्। स्कन्धावारम्-कटकम्। निवेशयामः-स्थापयामः। इति मैथिलपण्डितश्रीरामचन्द्रमिश्रप्रणीते प्रबोधचन्द्रोदय'प्रकाशे' चतुर्थाङ्क-'प्रकाशः' बाहुदण्ड द्वारा घुमाया गया जो मन्थाचल उससे सञ्चालित दुग्ध-समुद्रसे उठी लक्ष्मीके आलिङ्गनसे उसके स्तनों में बनी पत्रावलीसे युक्त है वक्ष प्रदेश जिसका, एतादृश, जिसके गर्दनमें बड़ी बड़ी मुक्तामालायें अपनी प्रभा फैला रही हैं एतादृश, वैकुण्ठ, भक्त- जनके संसारमोहको दूर करने वाले बोधोदयको प्रकट करें, देव, आपको नमस्कार है। (निकलनेका अभिनय करके और देखकर) यही हमलोगोंके रहने लायक देश है। यहीं पर सेनाका पड़ाव डालते हैं। (दोनोंका प्रस्थान) चतुर्थ अङ्क समाप्त

पञ्चमोऽङ्कः ( ततः प्रविशति श्रद्धा ) श्रद्धाः—( विचिन्त्य ) प्रसिद्धः खल्वयं पन्थाः । यतः— निर्दहति कुलविशेषं ज्ञातीनां वैरसंभवः क्रोधः । वनमिव घनपवनाहततरुवरसंघट्टसंभवो दहनः ॥ १ ॥ ( सास्रम् ) अहो दुर्वारो दारुणः सोदर्यव्यसनजन्मा शोकानलः, यो विवेकजलधरशतैरपि न मन्दीक्रियते । तथाहि— प्रसिद्धः-ख्यातः । पन्थाः-मार्गः । निर्दहतीति० ज्ञातीनाम् सगोत्रबन्धूनाम् वैरसम्भवः विरोधजनितः क्रोधः कोपः कुलविशेषम् किमपि गोत्रम् घनपवनेन प्रचण्डवायुना आहतानाम् आन्दोलि- तानाम् तरुवराणाम् वृक्षाणाम् सङ्घट्टेन सङ्घर्षेण सम्भवो जन्म यस्य तादृशः दहनः पावकः वनमिव निर्दहति अशेषं विनाशयति यथा प्रचण्डपवनान्दोलिततरुशा- खान्तर्निघर्षजन्मावह्निरखिलं वनं दहति तद्वद्वन्धुविरोधभवोऽपि क्रोधोऽशेषं कुलं दहतीत्यर्थः । उक्तमन्यत्र यथा—'अखिलं हि हिनस्ति भूधरं तरुशाखान्तर्निघर्ष- जोऽनलः' इति । बन्धुविरोधस्य भयावहत्वमुक्तं महाभारते यथा—'धूमायन्ते व्यपेतानि संहतानि ज्वलन्ति च उल्मुकानीव दृश्यन्ते ज्ञातयो भरतर्षभ' । आर्या- भेदो वृत्तम्—तल्लक्षणं यथा—'यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या' इति ॥ १ ॥ दुर्वारः-कठिननिरोधः । दारुणः-भयङ्करः । सोदर्यव्यसनजन्मा-बन्धुविनाश- प्रभवः । शोकानलः-दुःखपावकः । विवेकजलधरशतैः-अनेकज्ञानजलदैः । अन्यो वह्निरेकेनापि मेघेनामूलं विनाशयतेऽयन्तु शोकपावकः शतशो हृदयमारोपितैरपि भूरिभिरपि ज्ञानमेघैर्मन्दीभावमपि न लम्भ्यते इति दारुणत्वमस्येतरवह्न्यति- शायीति भावः । मन्दीक्रियते-लघूक्रियते । ( श्रद्धाका प्रवेश ) श्रद्धा—( सोचकर ) यह मार्ग तो प्रशस्य ही है, क्योंकि— ज्ञातियोंमे वैरसे उत्पन्न क्रोध समस्त कुलका संहार कर देता है जैसे जोरकी हवासे चलित वृक्षशाखा सङ्घर्षजन्मा अनल सम्पूर्ण वनको जला डालता है ॥ १ ॥ ( रोकर ) सोदरकी मृत्युसे उत्पन्न शोकानल अतिदारुण होता है, जिसे सौ विवेक मेघ भी नहीं शान्त कर पाते हैं ।

पञ्चमोऽङ्कः १६७ ध्रुवं ध्वंसो भावी जलनिधिमहीशैलसरिता- मतो मृत्योः शीर्यत्तृणलघुषु का जन्तुषु कथा । तथाप्युच्चैर्बन्धुव्यसनजनितः कोऽपि विषमो विवेकप्रोन्माथी दहति हृदयं शोकदहनः ॥ २ ॥ येन तथा कुलप्रकृतिष्वपि, भ्रातृषु कामक्रोधादिषु कथाशेषतांगतेषु । निकृन्ततीव मर्माणि देहं शोषयतीव मे । दहतीवान्तरात्मानं क्रूरः शोकाग्निरुच्छिखः ॥ ३ ॥ ध्रुवमिति० जलनिधयः सागराः, मही पृथिवी, शैलाः पर्वताः, सरितः नद्यः- एषाम् ध्वंसः आत्यन्तिकविनाशः ध्रुवं निश्चयेन भावी भविष्यति, अतः अस्मात् शीर्यत्तृणलघुषु त्रुट्यत्तृणतुच्छेषु जन्तुषु साधारणप्राणि मृत्योः का कथा ? मरण- विषये को विचारः ? निश्चित एव हि प्राणिनां मृत्युस्तेषामतितुच्छत्वात् यदि सागरमहीशैलसरितोऽपि हि नाशभाजस्तदेषां तुच्छानां प्राणिनां मृत्योः का कथेति । तथा चानुमानप्रयोगः-भूधरादिकं कार्यम् सावयवत्वात् , यद्यच्च साव- यवं कार्यं तत्तद्विनाशीति' । अनुगृहीतश्चायमनुमानप्रयोगो भगवद्वाक्येनापि- 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च' इति । तथापि एतादृशशास्त्रयुक्तिपरि- ज्ञानेऽपि विवेकप्रोन्माथी ज्ञानभ्रंशकरः विषमः अतिसन्तापकः कोऽपि अनिर्वर्ण- नीयस्वरूपः उच्चैः भयङ्करः बन्धुव्यसनजनितः ज्ञातिविनाशजन्मा शोकदहनः दुःखपावकः हृदयम् चित्तं दहति बलवद्व्यथयति । यद्यपि शास्त्रयुक्तिभिः संसार- स्यानित्यत्वमास्थीयते तथापि ज्ञानं तिरयन्बन्धुवियोगवह्निर्हृदयमतितरां तापयती- त्याशयः । शिखरिणीवृत्तम् , लक्षणं प्रागुक्तम् ॥ २ ॥ कुलप्रकृतिषु-वंशपरम्पराप्रवर्त्तकेषु कथाशेषतांगतेषु-स्मरणीयतां प्राप्तेषु मृते- ष्वित्यर्थः । निकृन्ततीवेति० क्रूरः अत्यर्थतापकतया कठोरः उच्छिखः समुत्थितज्वालः शोकाग्निः बन्धुवधजन्यखेदपावकः मे मम मर्माणि हृदयदेशान् निकृन्तति छिनत्ति इव, देहं कायं शोषयति सन्तापेन कदर्थयति इव, अन्तरात्मानम् दहति ज्वलयति इव, सागर, पृथ्वी, शैल और सरित्का नाश अवश्यंभावी है, फिर मौतके डरसे सिहरने वाले तृणतुल्य इन जन्तुओं की क्या बात है ? फिर भी प्रियबन्धुके व्यसनोंसे पैदा होने वाला विवेकापहारी विषम शोकवह्नि हृदयको झुलसा देता है ॥ २ ॥ जिससे कुलतन्तुप्रवर्त्तक भाई कामक्रोध आदिके मरनेसे- क्रूर तथा दहकती हुई यह शोकवह्नि मर्मको चीर रही है-देहको शुष्क कर रही है और अन्तरात्माको जला-सी रही है ॥ ३ ॥

१६८ प्रबोधचन्द्रोदयम् ( विचिन्त्य ) आदिष्टास्मि देव्या विष्णुभक्त्या । वत्से श्रद्धे, अहमत्र हिंसाप्रायसमरदर्शनपराङ्मुखी । तेन वाराणसीमुत्सृज्य शालिग्रामाभि- धाने भगवतः क्षेत्रे कंचित्कालमतिपालयामि । त्वं तु यथावृत्तमागत्य मे निवेदयिष्यसीति । तदहं देव्याः सकाशं गत्वा सर्वमेतत्समरवृत्तान्तमा- वेदयामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) एतच्चक्रतीर्थम् । यत्रासौ संसारसागरो- त्तारतरणिकर्णधारो भगवान् हरिः स्वयं प्रतिवसति । ( प्रणम्य ) इयं च महामुनिभिरुपास्यमाना भगवती विष्णुभक्तिः शान्त्या सह किमपि मन्त्र- यते । यावदुपसर्पामि । ( इति परिक्रामति ) ( ततः प्रविशति विष्णुभक्तिः शान्तिश्च ) शान्तिः—देवि, प्रबलचिन्ताकुलहृदयामिव भवतीमालोकयामि । बन्धुवधजन्मशोकाग्निर्ममान्तःकरणं छिन्दन् कायं क्लिश्यन् अन्तरात्मानञ्च दहन्निव प्रवर्धत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ हिंसाप्रायसमरदर्शनपराङ्मुखी-हिंसामययुद्धावलोकनविमुखी । तेन-वैमुख्येन अतिपातयामि-गमयामि । वृत्तम्-समाचारः । समरवृत्तान्तम्-युद्धसमाचारम् । आवेदयामि-सूचयामि । संसार एव सागरः समुद्रस्तत उत्तारः पारगमनं तत्र या तरणिः नौः तस्याः कर्णधारः नाविकः । यः संसारसागरादुद्धारकः, यमाश्रित्य जनो भवभयादुद्धारमवाप्नोतीति तात्पर्यम् । महामुनिभिः-महर्षिभिः, उपास्यमाना- सेव्यमाना । मन्त्रयते-विचारयति । प्रबलचिन्ताकुलहृदयाम्-महत्या चिन्तया व्याकुलमनसम् । ( सोचकर ) देवी विष्णुभक्तिने आदेश दिया है—वत्से श्रद्धे, मै हिंसाप्रधान युद्ध नहीं देख सकती । अतः वाराणसी छोड़कर शालग्राम नामक क्षेत्रमें कुछ दिन प्रतीक्षा करूंगी । तुम आकर यथावृत्त समाचार मुझे बताती रहना । और मै देवीके समीप जाकर सारा युद्ध वृत्तान्त बताऊ गी । ( चलकर और देखकर ) यही तो है चक्रतीर्थ । जहाँ संसारसागरसे पार उतारने वाले स्वयं भगवान् हरि निवास करते हैं । ( प्रणाम करके ) ये हैं महामुनियोंसे आराधित भगवती विष्णुभक्ति जो शान्तिके साथ कुछ बातें कर रही हैं, जब तक समीप जाता हूं । ( समीप जाती है ) ( विष्णु भक्ति और शान्तिका प्रवेश ) शान्ति—देवि, आपको प्रबल चिन्तासे युक्त हृदय देख रही हूँ ।

पञ्चमोऽङ्कः १६६ विष्णुभक्तिः—वत्से, एतस्मिन् वीरवरक्षये महति संप्राये जाते न जाने बलवता महामोहेनाभियुक्तस्य वत्सस्यविवेकस्य कीदृशो वृत्तान्त इति दुःस्थितमिव मे हृदयम् । शान्तिः—किमत्र विचिन्त्यते । ननु भगवती देवानुग्रहा तन्नियत- मेव राज्ञो विवेकस्य विजय इति जानामि । विष्णुभक्तिः—वत्से, यद्यप्यभ्युदयः प्रायः प्रमाणादवधार्यते । कामं तथापि सुहृदामनिष्टाशङ्कि मानसम् ॥ ४ ॥ विशेषतश्च श्रद्धायाश्चिरगमनान्मनो मनसि संदेहमारोपयति । श्रद्धा:—( उपसृत्य ) भगवति, प्रणमामि । वीरवरक्षये-योधप्रधानावनाशकारणे । सम्प्राये-युद्धे । अभियुक्तस्य-युद्धोद्य- तस्य । दुःस्थितम्-व्यग्रम् । कृतानुग्रहा-प्रसन्ना । नियतम्-निश्चितम् । यद्यपीति० यद्यपि यद्यपि प्रमाणात् प्रमाणसाधनसमूहात् विजयः प्रायः सम्भवतः अवधार्यते अनुमीयते, प्रायः, तथापि विजयस्य सम्भावनाविषयत्वेऽपि सुहृदाम् युध्यमानजनमित्राणाम् मानसम् हृदयम् अनिष्टाशङ्कि अहितसम्भावनापरम् 'स्नेहः पापमाशङ्कते' इति न्यायेन सत्यामपि जयसम्भावनायां हृदयं पदं नार्धायते इत्यर्थः । प्रमाणसिद्धमन्यद्भवतु, हृदयं तु पापमेव ध्यायति, तस्य तद्विषये नातिशय- स्नेहवत्त्वात् । तदहं तद्विजये सन्दिग्धानहृदया जाये इति तात्पर्यार्थम् ॥ ४ ॥ विशेषतः-प्रधानभावेन । यदि विवेकस्य विजयः प्राप्स्यत नूनं श्रद्धाऽऽगत्य मह्यं तं समाचारमसूचयिष्यन्न चागता सा, तदहं सन्देहं वहामीति प्रसङ्गार्थः । विष्णुभक्ति—वत्से, वीरक्षयकर इस युद्धमे बलवान् महामोही अभियुक्त वत्स विवेकका क्या समाचार होगा ? इसीसे हमारा हृदय विकल है । शान्ति—इसमे चिन्ताकी क्या बात है ? जब आपकी कृपा है तो मै जानती हूँ कि निश्चय राजा विवेककी जीत होगी । विष्णुभक्ति—वत्से, यद्यपि प्रमाणसे अभ्युदय प्रमाणित होता है तथापि हितैषियोंका हृदय अनिष्टकी आशङ्का ही किया करता है ॥ ४ ॥ खास करके चिन्ताका कारण यह हो रहा है कि बहुत दिनोंसे श्रद्धा नहीं आई है । श्रद्धा—( समीप जाकर ) भगवति, प्रणाम करती हू ।

१७० प्रबोधचन्द्रोदयम् विष्णुभक्तिः—श्रद्धे, स्वागतम् । श्रद्धा—देव्याः प्रसादेन । शान्तिः—अम्ब, प्रणमामि । श्रद्धा—पुत्रि, मां परिष्वजस्व । शान्तिः—( तथा करोति ) श्रद्धा—वत्से, देव्या विष्णुभक्तेः प्रसादान्मुनिजनचेतःपदं प्राप्नुहि । विष्णुभक्तिः—अथ तत्र किं वृत्तम् ? श्रद्धा—यद्देव्याः प्रतिकूलमाचरतामुचितम् । विष्णुभक्तिः—तद्विस्तरेणावेद्य । श्रद्धा—आकर्णयतु भवती । देव्यामादिकेशवायतनादपक्रान्तायामेव किंचिदुत्सृष्टपाटलिम्नि भगवति भास्वति, विजयघोषणाहूयमानेकवरवीर- बहुलतरसिंहनादबधिरितदिगन्ते संततरथतुरङ्गखुरखण्डितभूमण्डलोच्छ- परिष्वजस्व-आलिङ्ग । प्रसादात्-अनुग्रहात् । मुनिजनचेतःपदम्-मुनिजनानां हृदये स्थानम् । तत्र-विवेकमोहयोर्युद्धे । प्रतिकूलम्-विरुद्धम् । उचितम्-योग्यम् । आकर्णयतु-शृणोतु । आदिकेशवायतनात्-केशवाख्यविष्णुमन्दिरात् । अपक्रान्ता- याम्-प्रचलितायाम् । उत्सृष्टपाटलिम्नि-त्यक्तलौहित्ये, रक्तिमान जहतीत्यर्थः । विष्णुभक्ति—श्रद्धे, तुम्हारा स्वागत है। श्रद्धा—देवीके प्रसादसे। शान्ति—मां, प्रणाम करती हूं। श्रद्धा—बेटी, मेरे गले लग जा। शान्ति—(वैसा करती है) श्रद्धा—वत्से, देवी विष्णुभक्तिके प्रसादसे मुनिजनके हृदयमे स्थान प्राप्त करो। विष्णुभक्ति—और वहाँका क्या समाचार है? श्रद्धा—देवीके विरुद्ध आचरण करने वालोंके लिये जो उचित है। विष्णुभक्ति—तो विस्तारसे बताओ। श्रद्धा—आप सुने, आपके केशवायतनसे हटते ही सूरजकी लालिमाके कुछ कम होने पर विजय घोषणासे आहूत अनेक वीरवर बार बार सिंहनाद करके दिशाओंको

पञ्चमोऽङ्कः १७१ लद्विपुलरजःपटलान्तरितकिरणमालिनि प्रबलतरकर्णतालास्फालनोच्छल- त्समदकरिकुम्भसिन्दूरसन्ध्यायमानदशदिशि प्रलयजलधरध्वानभीषणे तेषास्माकं संनद्धे सैन्यसागरे महाराजमहामोहस्य महाराजेन नैयायिक- दर्शनं दौत्येन प्रहितम् । गत्वा च तेनोक्तो महामोहः । विष्णोरायतान्यपास्य सरितां कूलान्यरण्यस्थलीः पुण्याः पुण्यकृतां मनांसि च भवान्म्लेच्छान्व्रजेत्सानुगः । भास्वति-सूर्ये । विजयघोषणया-जयशब्देन आहूयमानाः-युद्धार्थमाकार्यमाणा येऽ- नेके वरवीराः शूरश्रेष्ठास्तेषां बहुलतरेण सिंहनादेन युद्धोत्साहप्रभवघनगर्जितेन बधि- रितः शब्दान्तरग्रहणायोग्यतां गमितो दिगन्तो यत्र तस्मिन् , जातायां जयघोष- णायां तयैव वीरा आहूयन्ते, तेषां सिंहनादाश्च शब्दान्तराणि स्वशब्देरन्तरयितुं यदा प्रारम्भं कृतवन्तस्तदेत्यर्थः । सन्ततम् सर्वदा रथतुरगाणाम् रथाश्वानाम् खुरैः खण्डितात् कुट्टितात् भूमण्डलात् धरावल्यात् उच्छलताम् उपरिगच्छतां रजसां धूलीनां पटलेन समूहेन अन्तरितः तिरोभूतः किरणमाली सूर्यः यत्र तस्मिन् , तुरग- खुरोत्खातमहीसमुत्थरजोभरेण सूर्यं आच्छन्नतां गत इत्यर्थः । प्रबलतरं सम्भ्रमपूर्वकं कर्णतालास्फालनं कर्णचालनं तेन उच्छलता समुत्पतता समदकरिकुम्भसिन्दूरेण मत्तकरीन्द्रमस्तकवर्तिसिन्दूररजसा सन्ध्यायमाना दश दिशो यत्र तस्मिन् । प्रलय- जलधरध्वानभीषणे-प्रलयकालिकमेघवद्भयङ्करे । सन्नद्धे-युद्धोद्यते । सैन्यसागरे- सैनिकसमुद्रे । दौत्येन-दूतभावेन । प्रहितं-प्रेषितम् । तेन-न्यायदर्शनेन । विष्णोरिति० भवान् मोहः विष्णोः आयतानि मन्दिरादिस्थानानि सरिताम् नदी- नाम कूलानि तटानि, पुण्याः पवित्राः अरण्यस्थलीः वनभूमीः पुण्यकृतां धर्मात्मनां मनांसि च अपास्य त्यक्त्वा सानुगः कामक्रोधाद्यनुगामियुक्तः म्लेच्छान् म्लेच्छ- शब्दग्रहणअसमर्थ बनाने लगे, सतत चारों रथमे लगे हुए घोड़ों के खुर पड़नेसे भूमण्डलके धूली समूहसे सूरज छिप गये, प्रबलतर कर्णतालके आस्फालनसे उड़ते हुए मत्तगजकुम्भके सिन्दूरसे दश दिशामें सन्ध्या होने लगी, प्रलय मेघकी तरह भयङ्कर युद्धारम्भ उनके साथ हमलोगोंका हुआ, तब हमारे महाराजने महामोहके पास नैयायिक दर्शनको दूत बनाकर भेजा । जाकर उसने महामोहसे कहा- भगवान्‌के मन्दिर, जलाशयके तट, पुण्य कानन, तथा पुण्यात्माओंके हृदयको छोड़ आप म्लेच्छदेशमें अपने अनुगामियोंको साथ लेकर चले जाइये, अन्यथा तलवारकी

१७२ प्रबोधचन्द्रोदयम् नो चेत्सन्तु कृपाणदारितभवत्प्रत्यङ्गधाराक्षर- द्रक्तस्फीतविदीर्णवक्त्रविवराः फेत्कारिणः फेरवाः ॥ ५ ॥ विष्णुभक्तिः—ततस्ततः। श्रद्धा—ततो देवि, विकटललाटतटताण्डवितभ्रुकुटिना क्रुद्धेन महा- मोहेनाभिहितम्। अनुभवत्वस्य दुर्नयपरिपाकस्य विवेकहतकः फलमित्य- विधाय स्वयं पाखण्डागमाः पाखण्डतर्कशस्त्रैः समं समराय प्रथमं समुद्यो- जिताः। अत्रान्तरेऽस्माकमपि सैन्यशिरसि— वेदोपवेदाङ्गपुराणधर्मशास्त्रेतिहासादिभिरुच्छ्रितश्रीः। देशान् व्रजेत् गच्छतु। नो चेत् न यदि गच्छति तदा फेत्कारिणः फेत्कारशब्द- कृतः फेरवाः शृगालाः कृपाणेन विवेकादेः खङ्गेन दारितं द्विधाभावं गमितं यत्प्रत्यङ्गं सर्वाङ्गम् ततः धारया धाराऽऽकारेण निर्गच्छत् बहिरागच्छत् यद्रक्तं शोणितं तेन तल्लोभेन विदीर्णाः व्यात्ता वक्त्रविवराः आस्यदेशा येषां तादृशाः सन्तु। विष्णुमन्दिर- सरित्कूलवनभूमिसज्जनहृदयानि विहाय मोहो भवान् म्लेच्छाध्युषितदेशमासाद्य प्राणान् रक्षतु, एतदाज्ञाऽवसाने भवताकृते भवतः प्रत्यङ्गं खङ्गेन छिन्नं भविष्यति, ततो निर्गच्छतः शोणितस्य पाने च धृतलोभाः फेत्कारशब्दकराः शृङ्गालव्यात्तवदनाः सन्तः समन्ततोऽत्र प्रचरिष्यन्ति, तदनयोर्वर्त्मनोर्येनेष्टं तेन गम्यताम् इत्यर्थः॥ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥ विकटललाटतटताण्डवितभ्रुकुटिना-क्रोधोदयवशात् विकटे भयङ्करे ललाटतटे भालप्रदेशे ताण्डविता नर्त्तिता भ्रुकुटिः वक्रा भ्रूयेन तेन। अनुभवतु-प्राप्नोतु। अस्य- वर्त्तमानस्य। दुर्विनयपरिपाकस्य-अविनयस्य, औद्धत्यस्येति यावत्। पाखण्डागमाः- नास्तिकशास्त्राणि। पाखण्डतर्कशस्त्रैः-नास्तिकमतयुक्तिरूपैरस्त्रैः। समराय-युद्धाय। समुद्योजिताः-सन्नद्धा। कृताः। सैन्यशिरसि-सेनाऽग्रभागे। वेदोपवेदाङ्गेति० वेदाः ऋग्यजुःसामाथर्वाणः, उपवेदाः-आयुर्वेदधनुर्वेदगान्ध- धारसे कटी आपकी देहसे बहने वाले रक्तके लिये फेरवगण मुंह बाकर फेत्कार करते हुए दौड़ेंगे ॥ ५ ॥ विष्णुभक्ति--इसके बाद ? श्रद्धा—देवि, उसके बाद भयङ्कर ललाटतटमे भौंहें नचाकर क्रुद्ध महामोहने कहा। इस अविनयका फल विवेक भोगे, ऐसा कहकर स्वयं पाखण्डागमोंको पाखण्डतर्कशास्त्रोंके -साथ युद्धके लिये नियोजित किया। इसी बीच हमारी सेनामें— वेद, उपवेद, वेदाङ्ग, पुराण, धर्मशास्त्र तथा इतिहास आदिसे शोभित पद्मधारिणी चन्द्र-

पञ्चमोऽङ्कः १७३ सरस्वती पद्मधरा शशाङ्कसंकाशकान्तिः सहसाविरासीत् ॥ ६ ॥ विष्णुभक्तिः—ततस्ततः । श्रद्धा—ततो देवि, वैष्णवशैवसौरादयो देव्याः सकाशमागताः। विष्णुभक्तिः—ततस्ततः । श्रद्धा—तदनन्तरं च— साङ्ख्यन्यायकणादभाषितमहाभाष्यादिशास्त्रैर्वृता स्फूर्जन्न्यायसहस्रबाहुनिकरैरुद्द्योतयन्ती दिशः । मीमांसा समरोत्सुकाविरभवद्धर्मेन्दुकान्तानना वर्थशास्त्रानामानश्चत्वारः, अङ्गानि शिक्षाकल्प्निरुक्तव्याकरणज्यौतिषच्छन्दांसि षट्, पुराणानि ब्रह्मवैवर्त्तादीनि अष्टादश, धर्मशास्त्राणि मानवधर्मशास्त्रादीनि, इति- हासाः भारतादयः, तदादिभिः तत्प्रभृतिः उच्छ्रितश्रीः समृद्धसौभाग्या पद्मधरा कमलाऽलङ्कृतपाणिः शशाङ्कसङ्काशकान्तिः चन्द्रसदृशदीप्तिः सरस्वती वाग्देवी सहसा हठात् आविरासीत् प्रकटीभावमापत् । एवं युद्धे प्रवृत्तकल्पे तत्तदुपाङ्गाङ्गो- पबृंहितवेदपुराणेतिहासादिभिर्दीप्यमाना वाणी तत्राविर्भूतेत्यर्थः ॥ ६ ॥ वैष्णवाः विष्णुभक्ताः, सौराः सूर्योपासकाः, तन्मतान्त्येव वा सकाशम्-समीपम् । साङ्ख्यन्यायेति० साङ्ख्यम् कापिलदर्शनम्, न्यायोऽक्षपादमतम्, कणादभाषितम् वैशेषिकशास्त्रम्, महाभाष्यं शब्दब्रह्मव्युत्पादकं व्याकरणशास्त्रम्, तदादिभिः तत्प्र- भृतिभिः शास्त्रैः वृता युक्ता, स्फूर्जन्तः पञ्चाङ्गसमन्वितत्वेन भासमानाः न्यायाः अधिकरणान्येव सहस्रबाहुनिकराः सहस्रसंख्यका भुजा इव तैः स्वावयवभूतसहस्र- सङ्ख्यकैरधिकरणैः दिशः उद्द्योतयन्ती प्रकाशयन्ती, समरोत्सुका विचाररूपयुद्धो- त्सुका, धर्मेन्दुकान्तानना धर्म एवेन्दुस्तद्वत्कान्तं कमनीयमाननं यस्या तादृशी, त्रयी त्रिनयना वेदत्रयरूपनेत्रत्रययुक्ता, मीमांसा विचारशास्त्रम् वाग्देव्याः सरस्वत्याः तुल्यकान्ति सरस्वती सहसा प्रकट हुई ॥ ६ ॥ विष्णुभक्ति—उसके बाद । श्रद्धा—देवि, उसके बाद वैष्णव, शैव, सौर आदि शास्त्र देवीके पास आये । विष्णुभक्ति—उसके बाद । श्रद्धा—तदनन्तर— सरस्वतीके आगे साख्य, न्याय, कणाद तथा महाभाष्य आदि शास्त्रोंसे युक्त मीमांसाके हजार हाथरूप किरणोंसे दिशाओंको प्रकाशमय करती हुई, समरोत्सुका और धर्मरूप

१७४ प्रबोधचन्द्रोदयम् वाग्देव्याः पुरस्त्रयीत्रिनयना कात्यायनीवापरा ॥ ७ ॥ शान्तिः—अये, कथं पुनः स्वभावप्रतिद्वन्द्विनामागमानां तर्काणां च समवायः संपन्नः । श्रद्धा—पुत्रि, समानान्वयजातानां परस्परविरोधिनाम् । परैः प्रत्यभिभूतानां प्रसूते संगतिः श्रियम् ॥ ८ ॥ पुरतः अग्रे अपरा कात्यायनी इव द्वितीया गौरीव आविरासीत् प्रकटीबभूव । कात्या- यन्यपि त्रिनयना इन्दुकान्तानना समरोत्सुका सहस्रबाहुशालिनी चेति दुर्गा सप्त- शती । यदा सरस्वती योद्धुं समनह्यत्तदा तत्पुरतो मीमांसा कात्यायनीव, प्रादुरा- सीदित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितमेव वृत्तम् ॥ ७ ॥ स्वभावप्रतिद्वन्द्विनाम्-स्वारसिकविरोधिनाम् । आगमा अपि स्वभावतः पर- स्परविरुद्धाः, यथा-‘द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये’ इत्यस्य ‘एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म’ इत्यतो विरोधः । तर्काणामपि परस्परविरोधः प्रसिद्ध एव । समवायः-सङ्घातः, समाने कार्ये सहभाव एवात्र समवायः । सम्पन्नः-जातः । समानेति० समाने अभिन्ने अन्वये वंशे जातानां प्रसूतानाम् परस्परविरोधिनाम् अन्योन्यविरुद्धानाम् परैः शत्रुभिः अभिभूतानाम् आस्कन्दितानाम् सङ्गतिः सह- भावः श्रियं सम्पदं प्रसूते जनयति, समानवंशजाताः परस्परविरोधिनोऽपि परकर्तृ- कापमानोपस्थितौ यदि परस्परं संहता भवन्ति तदा तेषामभ्युदयो जायते, लोकि- कीयं स्थितिः, तथैवात्रापि परस्परविरुद्धानां तत्तच्छास्त्राणां वेदरूपमेकमन्वयं विभ्रतां संहतिरपराजयेतालक्षणां श्रियं जनयेदिति भावः । दृश्यन्ते चापि लोकाः स्वभ्रातृभिः सातिशयविरोधा अपि परास्कन्दनावसरे संहताः । उक्तश्चायमर्थो महाभारते युधि- ष्ठिरेणापि—‘वयं पञ्च वयं पञ्च वयं पञ्च शतञ्च ते । अन्यैः सह विवादे तु वयं पञ्च- शतोत्तरम्’ इति ॥ ८ ॥ मुखचन्द्रशोभिता मीमांसा वेदत्रयीरूप तीन आंखोसे युक्त दूसरी कात्यायनीकी तरह प्रकट हुई ॥ ७ ॥ शान्ति—अजी, स्वभावविरोधी आगम और तर्कोंका समन्वय किस प्रकार हुआ ? श्रद्धा—बेटी, परस्परविरोधी समानवंश प्रसूतोका जब दूसरो द्वारा अभिभव होता है तब उनमें मेल हो जाती है और उससे भलाई होती है ॥ ८ ॥

पञ्चमोऽङ्कः १७५ येन वेदप्रसूतानां तेषामवान्तरविरोधेऽपि वेदसंरक्षणाय नास्तिक- पक्षप्रतिक्षेपगाय शास्त्राणां साहित्यमेव । आगमानां च तत्त्वं विचारयताम विरोध एव । तथाहि— ज्योतिः शान्तमनन्तमद्वयमजं तत्तद्गुणोन्मीलना- द्ब्रह्मेत्यच्युत इत्युमापतिरिति प्रस्तूयतेऽनेकधा । तैस्तैरेव सदागमैः श्रुतिमुखैर्नानापथप्रस्थितै- र्गम्योऽसौ जगदीश्वरो जलनिधिर्वारां प्रवाहैरिव ॥ ६ ॥ वेदप्रसूतानाम्-वेदमूलकानाम् । तेषाम्-तत्तच्छास्त्राणाम् । अवान्तरविरोधे- आभ्यन्तरिकविरुद्धत्वे । वेदसंरक्षणाय-वेदरक्षायै । नास्तिकपक्षप्रतिक्षेपगाय-चार्वा- कादिमतनिरसनाय । साहित्यम्-मिलनम् । तत्त्वं विचारयताम्-याथात्म्यं भावय- ताम्, अविरोधः-समन्वयः । तथा चोक्तं महिम्नः स्तोत्रे—'त्रयी साङ्ख्यं योगः पशु- पतिमत्तं वैष्णवमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च । रुचीनां वैचित्र्या- दृजुकुटिलनानापथजुषां नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव' इति । ज्योतिरिति० शान्तम् सर्वविधक्रियाराहित्येन स्तिमितकल्पम् अनन्तम् अवसान- शून्यम् अद्वयम् सजातीयद्वितीयरहितम् अजम् उत्पत्तिरहितम् (ब्रह्म) तत्तद्- गुणोन्मीलनात् तेषां तेषां गुणानामारोपात् सत्त्वप्राधान्यरजःप्राधान्यतमःप्राधान्य- रूपस्वरूपगुणत्रितयाध्यासात् ब्रह्मा इति अच्युतः विष्णुिरिति उमापतिः शिव इति चानेकधा नानाप्रकारेण प्रस्तूयते । एकमपि ब्रह्म रजोगोगमारोप्य विधातृतया सत्त्वगुणाश्रयत्वमुपचर्याविष्णुरूपेण तमोगुणप्राचुर्यकल्पनया च शिवत्वेनोच्यत इति वक्तव्यसारः । नानापथप्रस्थितैः भिन्नभिन्नवर्त्मभिश्चलितैस्तैस्तैः भिन्नैः सदागमैः आस्तिकशास्त्रैः वारां प्रवाहैर्जलधाराभिर्जलाविधिः समुद्र इव असौ परमेश्वरः पर- मात्मा एव गम्यः प्राप्यः । यथानेकपथप्रस्थिता अपि जलप्रवाहा अन्ते सागरमेव प्रपद्यन्ते तथा तत्तन्मतान्यपि परमात्मन्येव पर्यवस्यन्ति, श्रूयते हि वादनानाविध्यं यथा-कुसुमाञ्जलौ-शुद्धबुद्धस्वभाव इत्यौपनिषदाः, आदिविद्वान् सिद्ध इति जैसे वेदप्रभव शास्त्रोंमे यद्यपि अवान्तर विरोध है फिर भी वेदके संरक्षण तथा नास्तिक मतखण्डनमे सबका एक मत ही है । आगमोंमे तत्त्वविचार करने पर विरोध है ही नहीं । क्योंकि— शान्त, अनन्त, अद्वितीय, अजन्मा, ज्योति तत्तद्गुणप्रकाशसे ब्रह्मा, अच्युत, उमापति इस प्रकार अनेकधा कहा जाता है । भिन्न-भिन्न तथा नानापथ प्रस्थित शास्त्रोंसे वहीं एक ईश्वर कहा जाता है, जैसे जलप्रवाह समुद्रमें ही गिरते हैं ॥ ९ ॥

१७६ प्रबोधचन्द्रोदयम्

विष्णुभक्तिः—ततस्ततः । श्रद्धा—ततो देवि, परस्परं करितुरगपदातीनां निरन्तरशरनिकरधारा- संपातोपदर्शितदुर्दिनानां तेषामस्माकं च योधानां सङ्ग्रामस्तुमुलसंप्रहारः प्रावर्तत । तथाहि— बहुलरधिरतोयास्तत्र सस्रुः स्रवन्त्यो निबिडपिशितपङ्काः कङ्करङ्कावकीर्णाः । शरदलितविदीर्णोत्तुङ्गमातङ्गशैल- स्खलितरयविशीर्णच्छत्रहंसावतंसाः ॥ १० ॥ कापिलाः, क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष इति पातञ्जलाः, लोकवेदवि- रुद्धैरपि निर्लेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशुपताः, शिव इति शैवाः, पुरुषोत्तम इति वैष्णवाः, पितामह इति पौराणिकाः, यज्ञपुरुष इति याज्ञिकाः, सर्वज्ञ इति सौगताः, निरावरण इति दिगम्बराः, उपास्यत्वेन देशित इति मीमांसकाः, लोकव्यवहारसिद्ध इति चार्वाकाः, इति ॥ ९ ॥ करितुरगपदातीनाम्—हस्त्यश्वपादचारिसेनानाम् । निरन्तरेति० निरन्तरं सततं शरनिकरस्य बाणसमूहस्य धारासम्पातेन अखण्डवर्षणेनोपदर्शितं प्रकटीकृतं दुर्दिनं मेघच्छन्नमहो यैस्तादृशानाम् । तेषाम्-मोहपक्षीययाणाम् । अस्माकम्-विवेकानु- गानाम् । योधानाम्-युद्धद्यमानवीराणाम् । संग्रामः-युद्धम् । तुमुलसम्प्रहारः-भय- ङ्करशस्त्रनिपातः । प्रावर्त्तत-प्रारेभे । बहुलेति० तत्र बहुलं समधिकं रुधिरं रक्तमेव तोयं जलं यासु ताः, निबिडं घनं पिशितं मांसमेव पङ्कः कर्द्दमो यासु तादृश्यः, कङ्काः पक्षिविशेषास्त एव रङ्का दीन- प्राणिनस्तैरवकीर्णाः व्याप्ताः शरैः बाणैर्दलिता जर्जरतां गमिता अत एव विदीर्णाः विपाटिताः ये उत्तुङ्गाः उच्चाः मातङ्गाः हस्तिनस्त एव शैलाः पर्वतास्तेभ्यः स्खलि- तरयाः शून्यवेगास्ते विशीर्णच्छत्राणि इतस्ततः प्रसृतानि श्वेतातपत्राण्येव हंसाः विष्णुभक्ति—उसके बाद । श्रद्धा—देवि, उसके बाद परस्पर हाथी, घोडा, पदचर सभी निरन्तर शरवर्षासे दुर्दिन दिखने लगे, उनके और हमारे सैन्यमें तुमुल युद्ध छिड़ गया । मांसरूप पङ्कसे युक्त तथा कङ्करूप दीन प्राणियोंसे पूर्ण, रुधिरजलमयी नदियाँ बह निकलीं। बाणोंसे खण्डित सिरवाले हाथीरूप शैलसे वेगसे गिरने वाले छत्र ही उस नदीके हंस प्रतीत होते थे ॥ १० ॥

पञ्चमोऽङ्कः १७७ तस्मिन्नेवातिमहति महादारुणे सङ्ग्रामे परापरपक्षविरोधितया पाषण्डागमैरग्रेसरीकृतं लोकायतं तन्त्रमन्योन्यसैन्यविमर्द्दनैर्नष्टम् । अन्ये तु पाषण्डागमा मूलनिर्मूलतया सदागमार्णवप्रवाहेण पर्यस्ताः । सौगता- स्तावत्सिन्धुगान्धारपारसिकमागधान्ध्रहूणवङ्गकलिङ्गादीन्म्लेच्छप्रायान्प्र- विष्टाः । पाषण्डदिगम्बरकापालिकादयस्तु पामरबहुलेषु पाञ्चालमालवा- श्वेतपक्षिभेदा अवतंशा भूषणानि यासां तास्तथोक्ताः स्रवन्त्यः नद्यः तत्र युद्धभूमौ सस्रुः प्रावहन्त । तुमुले सङ्ग्रामे प्रवर्त्तमाने रुधिरतोयप्रवाहिन्यो नद्यस्तत्र युद्धक्षेत्रे प्रावहन्न्यत्र नद्यां जलं रक्तमेव, कर्दमस्थानीयं मांसम् , कङ्का एव च दीनाः प्राणिनः, हस्तिनां विपाटितानां शिरोदेशेभ्यस्तत्रस्थितानां मृतानाञ्च राज्ञां यानि श्वेतातप- त्राणि पतन्ति तानि हंसा इव प्रतीयमानास्तस्या नद्या भूषणतां भजन्त इत्यर्थः । साङ्गरूपकमलङ्कारः । मालिनीवृत्तम् , तल्लक्षणं यथा—'ननममययुतेयं मालिनी- भोगिलोकैः' इति ॥ १० ॥ महादारुणे-अतिभयङ्करे । परापरपक्षविरोधितया-स्वपक्षविरोधितया स्ववि- रोधिविवेकपक्षविरोधितया च अयमर्थः-पाखण्डागमा जैनबौद्धचार्वाकतान्त्रिकादयो मनस्येवमचिन्तयन् यदयं लोकायतागमः पुरतो यातु, अयमस्माकमपि शत्रुरेव, सर्व- शत्रोर्विवेकस्यापि तथाभूतः, यद्ययं जयति तदा जितमस्माभिः, अथायं विवेकेन पराजीयतेऽथापि नास्माकं किमपि च्छिन्नम् , अत एव ते मिलित्वा लोकायतं मतं पुरः कृतवन्त इति भावः 'कण्टकेनैव कण्टकम्' इति नीतिस्तत्र प्रयुक्तेति भावः । अन्योन्यसैन्यविमर्द्दनैः-पस्परसैनिकसङ्घर्षैः । केवलं सैन्यसङ्घर्षमात्रेण लोकायतं मतं नष्टमिति प्रतिपादनात्तच्छ्रुताऽनतिप्रौढ़तर्कप्रयोगजेयता च लोकायतमतस्य ध्वनिता । अन्ये-लोकायतातिरिक्ताः । पाखण्डागमाः जैनबौद्धादयः । मूलनिर्मूल तया-शिथिलमूलतया । सदागमार्णवप्रवाहेण-सदागमावैदिकमार्गप्रवृत्तमतानि तान्येव अर्णवः समुद्रः, गभीरत्वादर्णवत्वोक्तिः, तस्य प्रवाहेण-धारया । पर्यस्ताः- परितः क्षिप्ताः । यथा निर्मूलाः पथि पतिताः पदार्थाः पयसः प्रबलप्रवाहेण दूरं नीयन्ते तद्वदिमेऽपि पाखण्डागमाः सदागमप्रवाहेण शिथिलमूलतया दूरमत्यवाह्य- उस महान् तथा दारुण युद्धमे पाखण्डागमोंने परापर पक्षविरोधी होनेके कारण लोका- यत मतको आगे करदिया जो अन्योन्य सैन्य सङ्घर्षसे नष्ट हो गया । और पाखण्डागम मूल शून्य होनेके कारण सदागमरूप समुद्रके प्रवाहमे बह गये । बौद्धमत सिन्धु, गान्धार, पारसीक, मागध, आन्ध्र, हूण, वङ्ग, कलिङ्ग, आदि म्लेच्छप्राय देशोंमे जा बसे । पाखण्ड दिगम्बर कापालिक आदि पामरबहुल पाञ्चाल मालव आभीर आवर्त्त सागरानूप देशोंमे १२ प्र० च०