पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

पञ्चमः सर्गः . १४७ ' प्राप्यैकमप्रतिमल्लं पुष्करक्षेत्रं समस्तभूमौ पुण्डरीकाणां (l.11) छत्राणां प्रकटं विघटनेनोद्धतानां मातङ्गराजानां म्लेच्छानां त्रासायासोत्पादने व्यवस्थितं (l.12)शक्तमकरोत् ॥ व्यवहितमिति पाठो नार्षः . सिंहश्च पुण्डरीकाणां व्याघ्रविशेषाणां विघ(l.13)टनादधिकमुद्धतानां हस्तिनां भयमुत्पादयतीति भद्रम् ॥ 193. श्रीलोलराजसुतप(l.14)ण्डितभट्टनोन- राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गे चिराद्व्यधित पञ्चममञ्चि(l.15)--- ︶︶︶︶︶︶︶︶︶︶राजे ॥ श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ(l.16) Lines 17 to end of page missing * * * * * 1 Ms. °यउ°, 2 Ms. °जः. Is it °ञ्चितं श्रीपृथ्वीमहेन्द्रविजयाभिधकाव्यराजे ?

[ षष्ठः सर्गः ]

समीयु- र्भयं तदेवाजयमेरुनार्यः ॥ प्रथमं चन्द्रस्य राहुणा ग्रहे ग्रासे सति चन्द्रलोके दाक्षा(l.1)यणीनां ताराणामश्विन्यादीनां यद्भयमासीत्तदेव तत्सममित्यर्थः दुर्गाङ्गनाः प्रापुः (l.2)विषण्णे हस्तश्रश्रवणं च नक्षत्रे हस्तः करश्रश्रवणं कर्णौ यासां ताः ॥ 1. रजोभिरेव प्रतिभानभङ्गे(l.3) पूर्वस्य पुंसस्तरणेः प्रवृत्ते . निर्गत्य सोष्मा विदधे स दोष्मा- नौर्वाग्नितां तत्कटकार्णवस्य ॥ अ(l.4)र्णोराजस्य पूर्वः पुमानादित्यः तस्य रजोभिरेव प्रकाशनाशे जाते सोष्मा दृप्तो दोष्मान्भुजशा(l.5)ली स····························[सै]न्य- समुद्रस्य वडवाग्नितामकरोत् तत्कटकमशोषयदित्यर्थः ॥(l

षष्ठः सर्गः . १४६ भा(l.9)ग्यानि भवन्ति . यदि हि म्लेच्छा रणे संमुखा म्रियेरंस्तदार्कबिम्बं भित्वा गच्छेयुः नत्वेवमतो न(l.10)रके पतिताः ।। ३. दोश्शालिनामाजयमेरवाणां यल्लोहघातैः करणीयमासीत् . भारा(l.11)यमाणैर्निजवर्मलोहै- स्तदन्वभूवन्बहवस्तुरुष्काः ॥ अजयमेरुभवानां भटानां श(l.12)स्त्राघातैर्यत्कर्तव्यमासीत्तद्भारीभूतै- रायसकवचैर्बहवस्तुरुष्काः प्रापुः . निजकवचभ(l.13)रैरेव मृता इत्यर्थः।। ४. पुरोगतानामसवो निरीयुः पिपासया ये मरुधूलिमध्ये . तैरेव सा(l.14)~~~~~— —————— ॥ .........पिपासया(l.15) ५. Lines 16 to end of page missing —घतस्कराढ्ये सुखेन पाथेयमिवात्तवद्भिः ॥ अश्वग्रीवास्वायुधप्रहारं दत्वा शोणितं पीतवद्भिः कैश्चिन्मृतम् . भावे क्तः . अत्रोत्प्रेक्ष्यते पापचोरसंकुले नरमार्गे पाथेयमिव गृह्णद्भिः(l.2) . चौरबहुले च लोकः पाथेयं गृह्णाति ॥ ६. मरुस्थलीवालुकया प्यधत्त कांश्चिद्दिपन्नांल्लु(l.3)ठतः पृथिव्याम् . 1 Ms. दौ°.

१५० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. संस्कारमात्मोचितमन्तकाले प्रवर्तयन्ती कृपयेव वात्या ॥ मृतान्भूमौ लुठ(1.4)तोन्वान्वातसमूहो मरुसिकतयाच्छादयत् . अत्रो- त्प्रेक्ष्यते कृपया हेतुभूतया यवनोचि(1.5)तं प्रेतसंस्कारं भूमिनिखननलक्षणं प्रवर्तयन्तीव ॥ ७. रुध्वा स्थितान्कांश्चन राजमार्ग ग्रा(1.6)म्याश्शवान्गन्धभयेन हुत्वा . तुरुष्कमांसस्य चिराद्रसज्ञं क्रव्यादमग्निं रचयांबभूवुः ॥(1.7) राजमार्गमावृत्य स्थितान्कांश्चन शवान्गन्धभयेन हुत्वा ग्रामिणः क्रव्या- दमसंस्कृतमग्निं (1.8) तुरुष्कमांसस्यास्वादज्ञं चिराच्चक्रुः ॥ ८. बभूव यावानवनेः पुरस्ता- द्भारस्तुरुष्कैर्व्यसुभि(1.9)र्लुठद्भिः . तावानभून्मेदुरितोदरीणां तत्पारणाद्भारणतश्शिवानाम् ॥ तुरुष्कैर्गतप्रा(1.10)णैर्लुठद्भिः पूर्वं भूमेर्यावान्भारोभूत्तावानेव भारस्त- त्पारणात्तुरुष्कग्रसनात्पीवरोदरीणां (1.11) जम्बुकीनां धारणातोभूत् . पार- णाशब्दो भक्षणे वर्तते. तुरुष्कभक्षणे निवृत्तस्य भारस्य शिवामे(1.12)दुर- त्वात्पुनरुदयः ॥ ९. असृचि तेषां विशतामुलूकै- स्सपादलक्षं यदमङ्गलं प्राक् . त(1.13)त्तत्पलास्वादननिर्वृतस्य भद्रं बभाषे बलिभुक्कुलस्य ॥

1 Ms. °भिः लु°. 2 Ms. °निवृ°.

' सपादलक्षं नाम देशविशे(l.14)षं विशतां म्लेच्छानाममङ्गलमुलूकैः कौशिकैर्येत्सूचितं तदमङ्गलमेव कर्तृ काक(l.15)[कुलस्य] शुभमसूचयत् यतो मृतम्लेच्छमांसग्राससुखितस्य . आसादनेति पाठो ना(l.16)[र्षः] ...... ॥ 10. ~-~~~~~- रीति परस्परस्याप्सरसो हसन्त्यः . जनङ्गमैमूर्धभिरर्ध(l 17)~~

...............रुदयं समेभ्य(l.18) 11.
[Lines 19 to end of page missing](*)
तिस्ते तत्र कथामात्रमपि नाकुर्वन्निति. पांथेष्विति यस्य च भावेन
भावलक्षणमिति सप्तमी(l.1). पांथाः कथामत्यजन्शृङ्गाद्युत्स्वकुर्वन्निति
तात्पर्यम् ॥ 12.
पवित्रिता वीररसेन धात्री
[L1

राज्ञस्सेना दिशस्सर्वा उच्चैश्श्रवस्सर्गप्रकृ(l.6)तीरिव व्यधात् हताः प्रसादीकृता नष्टाश्चेतेभ्यश्शिष्टाः प्रविष्टास्तौरुष्कास्तुरङ्गमा यस्यां(l.7) सा . तुरुष्कवाहापहरणात्तत्सेना दिशोजैषीदिति भावः . उच्चैश्श्रैवा एक एव स च स्वर्ग(l.8) एवास्ति तत्सेना तु वराश्वबाहुल्याद्बहुसंख्योच्चैश्श्रवस्सहिता दिशो- पि व्यधादित्यपि श(l.9)ब्दार्थः यद्वा हतादिभ्यश्शिष्टत्वादल्पप्रविष्टाश्वां- पि दिशोनेकोच्चैश्श्रवस्सहिता...........² ॥ १४. भीत्या विना कस्य न सुप्रवेश- मुपक्रमे यत्समरस्य जज्ञे . भाग्यैर्विना कस्य(l.10) न च प्रवेष्टुं साध्यं न तत्पार्थिवसैन्यमासीत् ॥ रणारम्भे यद्राजसैन्यं भीत्या विना कस्य न(l.11) सुप्रवेशमभूत् . भीति- रेव तत्र सैन्ये न प्रविष्टा अन्ये तु सर्वे तुरुष्काः प्रविष्टा इत्यर्थः . तद्रा(l.12)ज- सैन्यं कस्यापि प्रवेष्टुं साध्यं नासीत्कैर्विना . भाग्यैर्विना . भाग्यान्येव समरान्ते प्राविशन्नन्ये तु तु(l.13)रुष्का हता इत्यर्थः हत्वा तुरुष्कांस्तद्धनं प्राप्तमिति भावः . यद्वा निर्भयस्य कस्य न सुप्रवे(l.14)शमिति यज्जनैरज्ञे ज्ञातं तद्राजसैन्यं भाग्यानि विना कस्यापि न प्रवेष्टुं शक्यमिति ॥(l.15) १५. एकैकमु ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ णीर्भर्तुरिवाभिधातुम् . संप्रोषितै ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ︶ ॥(l.16) १६. Lines 17 to end of page missing तथा परकटकं सिद्धवत्प्रविष्टा इत्यर्थः पौरस्तुत्यमृतपूर्णास्सत्सद्दिनो- शोभन्त ॥ १७. 1 Ms. °वैश्र°, 2 Ms. lc. on margin. 3 Ms. °धस्वा°. 4 Ms. °भर्त्त°. 5 Ms. °पूर्णास्सां,

षष्ठः सर्गः . १५३ नृपः(l.1) पताकासिचयप्रपञ्च- सञ्चारिचित्राम्बरभूषणायम् • अलोठयित्वैव नवीकृतायां पु(l.2)र्यामपूर्वां श्रियमैक्षते स्म ॥ ध्वजवस्त्राण्येव संचारि चित्रं यस्य तदम्बरं भूषणं य(l.3)स्यांमत ऍवालोठयित्वैव लोंठनेन विनैव नवीकृतायां नगर्यां स शोभां दृष्टवान्. शत्रुमारणा(l.4)न्नगर्या नवीकरणम् ॥ 18. महोत्सवः क्ष्मापतिना सुलग्ने न ज्ञायते कुत्र स सूत्रितोभूत् .(l.5) अद्यापि यो रुद्धतुरुष्कयात्रं⁵ तथैव सर्वामवनीमुपास्ते ॥ योद्यापि म्लेच्छानां यात्रां रुद्ध(l.6)वान्सर्वां भुवं च व्याप्नोति स महोत्सवो राज्ञा कस्मिन्नपि शोभने स्थिरे लग्ने प्रारब्धोभूत् • शोभन(l.7)- लग्ने एवारब्धस्य स्थैर्योपपत्तेः ॥ • 19• व्यापादि यस्मिन्नपवित्रसेना स भूमदेशश्चिरकाल(l.8)मासीत् • कङ्कालिकाकालिशृगालमाला- मेलापकोलाहलकेलिरौद्रः ॥(l.9) सा चाण्डालसेना यत्र मारिता तत्स्थानं कङ्कादिरौद्रं जातम् ॥ 20. विशुद्धिहेतोरथ तस्य(l.10) राजा घ्राणेन्द्रियाकास्मिकरौरवस्य • अकारयत्कीर्त्तिपटीपिनद्ध- क्षीरोदनशङ्कर(l.11)णं तटाकम् ॥

1 Ms. °लौठं. 2 Ms. °स्यांम°. 3 Ms. ऎवा°. 4 Ms. °लाठ°. 5 Ms. °त्रां. We take it as an adverb. 6 Ms. °सीत्क°. २०

१५४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नासाया आकस्मिकरौरवाख्यस्य नरकविशेषस्य . उद्वेगोत्पादक(l.12)- दौर्गन्ध्यातिशयादिति भावः . तस्य म्लेच्छमारणस्थानस्य शोधनार्थं स राजा तटाकम(l.13)कारयत् . कीर्त्तिरेव पटी तया पिनद्धस्य क्षीरोदस्य नग्नंकरणम् . क्षी(l.14)रसमुद्रादधिकमित्यर्थः . अधिकश्च हीनं जयन्पटीं गृहीत्वा नग्नं करोति . नग्नपलितेत्या(l.15)दिना कर्तर्यर्थे [ख्यु]टि नग्नं- करणशब्दस्य रूपम् ॥ 21. तत्तुङ्गमातङ्गघटास्थिकूटा- वि(l.16)—⏑———⏑—⏑—— • ——⏑ पीडां मनुते स्म भू(l.17)[यः] ॥ 22. Lines 18 to end of page missing या पुष्करारण्यविहारशीला मन्दाकिनीवेन्दुनदी प्रसिद्धा • भगीरथस्सिन्धुमिव स्रवन्त्या(l.1) तया तटाकं तमपूरि देवः ॥ पुष्करमरण्यमाकाशं च तत्र संचारिणी या चन्द्रनदी(l.2) गङ्गेव प्रसिद्धा तया नद्या स राजा तं तटाकमपूरयत् भगीरथस्समुद्रमिव . पूरेर्णि- जन्तस्य चिण्यपूरिति(l.3) रूपम् ॥ 23. पयोभिरीशानकिरीटचन्द्र- पेयूषगर्भैः परि

षष्ठः सर्गः . १५५ ' हरमौलिचन्द्रसुधामिश्रैर्जलैः(l.5) पूरितोपि समुद्रस्सगरपुत्राणामभा- ग्यवशादिव क्षारत्वं प्राप्तन्. दोषादिवेत्यार्ष:(l.6) पाठः ॥ 24. पुण्यास्तु तस्याजयराजसूनोः को वेदितुं तत्त्वगतीरभिज्ञः . शाकम्भरीचे(l.7)त्रगतोपि यस्य क्रीडासमुद्रस्स चिवस्सुधायाः ॥ राज्ञः पुण्यानां परमार्थं ज्ञातुं को(l.8) विदग्धः यस्य क्रीडाब्धिः क्षार- स्थलस्थोपि सुधायास्सद्दशः ॥ • 25. नाम्ना पितुर्वारु(l.9)णबाणलिङ्ग- प्रासादमत्तुङ्गमकारयद्यत् . वारां विवृद्धयर्थमिवागतोसौ हि(l.10)मालयस्तत्सरसो विभाति ॥ पितुरजयराजस्य नाम्ना स वारुणबाणलिङ्गस(l.11

१५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. प्रतिष्ठाफलं प्राप्तत्. कुतः तुरुष्काणां(1.2) यात्राया विघातात्. यदि हि स राजा तुरुष्कान्न विहन्यात्ते तुरुष्का देवगृहध्वंसं कु(1.3)र्युरिति भावः॥ 28. अवीचिभागो मरुभूमिनामा खण्डो द्युलोकस्य च गूर्जराख्यः . परी(1.4)क्षणायेव दिशि प्रतीच्या- मेकीकृतौ पाशधरेण यौ द्वौ ॥ 29. तयोर्द्वयोरप्युदिते नरेन्द्रं(1.5) तं वव्रतुस्तुल्यगुणे महिष्यौ . रसातलस्वर्गभवे इव द्वे त्रिलोचनं *चन्द्रकलात्रिसर्गे ॥(1.6) मरुसंज्ञितोवीचिनामा नरकैकदेशस्तथा गूर्जरनामा स्वर्गखण्ड इति द्वौ खण्डौ प(1.7)श्चिमदिशि वरुणेन परीक्षार्थमिव स्थापितौ यौ तयोर्द्वयोर्मरु- गूर्जरयोरुत्पन्ने समगु(1.8)णे राज्ञौ वव्रतुः यथा भूतलस्वर्गोत्पन्ने चन्द्रकला- गङ्गे परमेश्वरं वव्रतुः ॥ 30. पूर्वा तयो(1.9)र्नाम कृतार्थयन्ती तं प्राप्य कान्तं सुधवाभिधाना . सुतानवापत्प्रकृतेस्समाना- न्गुणानिवान्यो(1.10)न्यविभेदिनस्त्रीन् ॥ तयोर्महिष्योर्मध्यात्पूर्वा ज्यायसी सुधवानामां तं कान्तं लब्ध्वा नाम सा(1.11)र्थकं कुर्वती त्रीन्पुत्रान्समबलानन्योन्यभिन्नान्गुणभिन्नांश्च प्राप्तत् . अतस्संभाव्यते प्रकृतेर्गुणा(1.12)न्सत्वरजस्तमांसीवेति . तानि⁴ च समान्य- न्योन्यभिन्नानि च भवन्ति ॥ '31. 1 Ms. °योद्व°. 2 Ms. °लानिस°. 3 Sic. See p. 109, note 5. 4 Refers to सत्वरजस्तमांसि, not गुणान्.

षष्ठः सर्गः . १५७ एको दशग्रीव इवाच(l.13)कांच पितुर्विंरुद्धं व्यवहृत्य नाभम् (?) . अन्येन बाल्येपि न कुम्भकर्ण- न्यायेन नामाप्यत(l.14)--—॥ 32. ——मधुद्विषोंश- स्सत्वोन्नतो विग्रहराजनामा . महाबला(l.15)- 33. Lines 16 to end of page missing गूर्जरेन्द्रो जयसिंहस्तस्मै यां³ दत्तवान्सा काञ्चनदेवी रात्रौ च दिने च सोमं सोमेश्वरसंज्ञम(l.1)जनयत् ॥ 34. उत्पत्स्यते कंचन कार्यशेषं निर्मातुका मस्तनयोस्य रामः . सांवत्सरैरित्युदि(l.2)तानुभावं मातामहस्तं स्वपुरं निनाय ॥ कंचित्कार्यशेषं संपादयितुमस्य राम उत्पत्स्यते इ(l.3)ति ज्योतिर्विद्भिः कथितमाहात्म्यं तं सोमेश्वरं मातामहो निजगरमनयत् ॥ 35. सर्व(l.4)प्रकारं खलु संमुखोपि तस्यानुरूपं तनयं विधाता . विधातुमल्पप्रतिभो यदासी- त्त(l.5)तो न तं सान्वयतां निनाय ॥ सर्वथानुकूलोपि विधिस्तस्य सदृशं पुत्रं कर्तुमनभिज्ञो(l.6) ध्रुवं यदा- सीत्ततो राजानं सपुत्रंतां नानयत् ॥ 36. 1 Is it नाकम् ? 2 Ms. यान्द°. 3 Ms. सोयं lc. on top margin.

१४८ पृथ्विराजविजयमहाकाव्यम्. चतुर्मुखत्वे सदृशे विरिञ्चा- द्विष्णोर्(1.7)लूनाननताविशेषः । देवस्तु पञ्चाननताविशिष्ट- ष्षडाननत्वं गुहमानिनाय ॥ ३७. प्र(1.8)कृष्टतामभ्यधिकामतोपि स्रष्टुं पटुर्न ध्रुवमीश्वरोपि । अतः कुमारं विदधे कुमार(1.9)- मैच्छन्न तन्न्यूनसमान्ववायम् ॥ विरिञ्चाद्ब्रह्मणस्सकाशाद्विष्णोस्सकाशात्पंचा(1.10)ननत्वेन महेश्व- रोधिकः स च स्वपुत्रं कुमारं षण्मुखत्वमनयत् अतोपि कुमारादपि प्र- (1.11)कर्षं कर्तुमीश्वरोपि ध्रुवमसमर्थः अतः कुमारं कुमारमेव कृतवान् कुमारादपि कु(1.12)मारपुत्रस्य विशेषकरणसामर्थ्याभावादीश्वरः कुमारं ब्रह्मचारिणं कृतवानित्यर्थः(1.13) महेश्वरंः कुमारं न्यूनोथवा समोन्ववायः पुत्रो यस्य॑ नैच्छत् ॥ ३८. इत्थं विविञ्चन्नृपतिस्सम(1.14)- ३९. Lines 15 to end of page missing कर्मसु धूर्जटीमीश्वरम् ॥ ४०. भविष्यतानेन विमानदातु- र्हर्तुं धनेशान्नरयानलज्जाम्(1.1) । रामस्य पित्रा दुहितुस्सुतेन सुतेजसा नन्दतु चक्रवर्त्ती ॥ धनेशाद्वैश्रवणान्नरयाने(1.2)न नरस्कंधाधिरोहणेन लज्जां हर्तुं त्या- जयितुमिव विमानदातुः पुष्पकाख्यविमान(1.3)प्रतिदायिनो रामस्य पित्रा

1 Ms. ॰रंकुं 2 Add वाहनं.

षष्ठः सर्गः . १५६ भवित्रा भविष्यतानेन दौहित्रेण चक्रवर्त्ती तुष्यतु ॰ जहातिरन्तर्भावि(l.4)- तए्यर्थः ॥ 41. श्रुत्वेति दौहित्रमुखारविन्द- लावण्यलक्ष्मीसहवासमत्ताम् ॰ विधाय(l.5) दृष्टिभ्रमरीं कथञ्चि- त्तत्संमुखीं भूपतिराबभाषे ॥ दौहित्रमुखपद्मलाव(l.6)ण्यसमृद्धिसहवासेन मत्तां दृष्टिभ्रमरीं तस्य दैवज्ञस्य संमुखीं कृत्वा राजावदत् ॥(l.7) 42. अश्रौषमेवं बहुधा बहुभ्य- स्सन्देहगेहं च मनो ममाभूत् ॰ तदस्ति किञ्चिन्नहि जी(l.8)वलोके प्रियंवदानां न यदीरणीयम् ॥ बहुभ्यः सकाशाद्बहुधा चाहमेवं श्रु(l.9)तवान् मम मनस्तु सन्देह- स्थानमेवाभूत् चाटुकाराणां न किञ्चिदवाच्यं यतः ॥(l.10) 43. षाड्गुण्यमन्त्री परमार्थतस्तु प्रजापतेस्त्वं³ प्रतिभाससे मे ॰ ललाटपट्टेसु कृतो नृ(l.11)णां वा त्वं तेन लिप्यक्षरसूत्रधारः ॥ विधातुष्षाड्गुण्ये सृष्टिविषये व्यवहारे मन्त्री(l.12) उपदेष्टा त्वं भवसि ॰ त्वमेव प्रजापतेस्सुखदुःखलेखनोपदेशं करोषीत्यर्थः य(l.13)द्वा प्रजापतिना त्वं लिपिलेखकरः कृतः ॰ त्वमेव लिखसीत्यर्थः ॥ 44. आज्ञां त्वदी(l.14)[यामनुवर्त्तमानः] शरीरभाजां प्रसवप्रसङ्गे ॰ 1 Ms. भत्रा. 2 Ms. ॰यंचिं॰. 3 Ms. ॰तेः त्वं.

१६० पृथ्विराजविजयमहाकाव्यम्. ज्योतिंषि तीक्ष्णांशुमुखान्यमूनि(l.15) ―――――॥ [ग्रा]शिनां जन्मकाले त्वदाज्ञानुसारं सूर्याद्मि(l.16)············· ···णवन्मुमोच(l.17) 45. Lines 18 to end of page missing भरणान्तराणि ॥ संशय एव वंशस्तद्भेदं कृत्वा मुक्तारत्नसमुुक्तं वचनं सूच्यता(l.1)मुच्य- तामतः यथा सन्देहो न भवति तथा कथयेत्यर्थः . यद्वा व्यादाय . स्वपित्या- दिष्वि(l.2)दं द्रष्टव्यम् . मम हृदये स्थितेन येन भूषणान्तराणि त्याज्यत्वं प्राप्नुयुः. त्वद्वचनमेव(l.3) भूषणीभूतं हृदि धारयामीत्यर्थः ॥ 46. सन्देहबीजमाह ॥ इदं हि तद्व्योमनि चित्रकर्म(l.4) मरुस्थले श्रीसह

षष्ठः सर्गः . १६१ इदमपि संशयबीजं ˈहरिर्र्यस्या उ(l.9)दरं समुद्रादपि पवित्रं करिष्यति तस्याः कस्याः कलावपि पुण्यानि तथाविधानि (l.10) भवन्ति . यैस्संस्करि- ष्यत्युदरमित्यार्षः पाठः ॥ 48. आरुह्य संकल्पविकल्पतल्पं ज(l.11)ल्पन्तमित्थं जयदेवसिंहम् . स्मित्वा विधातेव स मन्युमूर्ति- र्मौहूर्त्तिकः स्फूर्तिम(l.12)दित्युवाच ॥ संकल्पाश्च विकल्पाश्च तदेव तल्पमाश्रित्य पृच्छन्तं जयसिं(l.13)हदेवं मौहूर्त्तिको ज्योतिर्विन्मन्युमूर्त्तिः प्रजापतिरिव किञ्चिद्विहस्योर्जितमेवमवो- (l.14)चत् ॥ 49. दशावतारानुकृतिप्रगल्भैः पुरा मुरारेर्दशभिशिरोभिः . दिङ्मात्र(l.15)- 50. [Lines 16 to end of page missing] (**45) – – – – तस्थे . तामुज्जहार त्वरितं स दृष्टिं सर्वसहां कोसलराजपुत्र्याः ॥ शोकाग्निना पीतेपि वृ(l.1)द्धिं गच्छति बाष्पसमुद्रे बुडितां यासीत्तां कौसल्याया दृष्टिं सर्वसहां शोकसां स उद्धृ(l.2)तवान् सर्वसहां भूमिं च हरिरुद्धृतवान् ॥ 51. जीमूतकेशत्वदशोपपन्न- सौदामिनी(l 3)सोदरपिङ्गलिम्ना , ममार्ज्ज बाष्पाम्बुनिपातपाण्डू पादौ जटानां पटलेन चास्याः ॥(l.4) 1 Comm. जयसिंहदेवं. 2 Ms. समन्त°. 3 Ms. मूर्त्तिः lc. under 1 13. 4 Ms. किंचि°. 5 Ms. °त्राः. 6 Ms. वृत्वित्वा. 7 Restore शोकाग्निपीतेपि विवर्धमाने बाष्पाम्बुधौ या बुडितेव तस्थे । 8 Ms. °सुत°. See pp. 18 and 42, note 2. 9 Ms. °मनी°. २१

१६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. जीमूतकेशत्वदशयोपपन्नसौदामिनीसोदरः पिङ्गलिमा यस्य तेन विद्यु- त्कपिशे(l.5)नेत्यर्थः . बाष्पजलपाण्डू मातुः पादौ रामो जटापटलेन शोधि- तवान् प्रणामं कृ(l.6)तवानित्यर्थः ॥ 52. रामप्रणामानुपदं विमुक्तं प्रणम्य सुग्रीवविभीषणाभ्याम् . त्त(l.7)त्पादमेकं पवमानसूनु- रन्यं सुमित्रातनयो ववन्दे ॥ रामस्य प्रणामानन्तरं सुग्री(l.8)वविभीषणाभ्यां प्रणम्य मुक्तमेकं कौसल्यायाः पादं हनुमानन्यं लक्ष्मणो वन्दि(l.9)तवान्॥ 53. त्वं मे महर्षे बहुमानभूमि- रलं प्रणम्येति ससंभ्रमायाम् . पादौ ज(l.10)नन्त्यामपसारयन्त्यां जटाधरो लक्ष्मण इत्युवाच ॥ तपोधन मम त्वं बहुमानपात्रं भ(l.11)वस्यतः प्रणम्याल॑ मा प्रणामं कृथा इति संभ्रमसहितायां मातरि पादौ संवृ(l.12)ण्वत्यां सत्यां लक्ष्मण एवमवोचत् ॥ 54. आर्यस्य कान्तारविहारकेला- वहं सदांनु(l.13) ‿ ‿ — — — + समन्वयातः क्षणमेव दृष्ट्या विधीयतां मातरनुग्रहो मे ॥ आर्य(l.14)··············मनया दृष्ट्या हे मातः(l.15) 55. [Lines 16 to end of page missing] (*) 1 Ms. °सुपं, 2 Ms. °पा°; °दा° on margin. 3 Ms. °ष्ट्वा .

षष्ठः सर्गः . १६३ ज्येष्ठानुरागाख्यनिधानकोशे मुद्रानिवेशो निहितो हृदीव ॥ ततः कौसल्याया हृदि सू(1.1)क्ष्मं मेघनादपातितशक्तिव्रणचिह्नं² लक्षि- तम् . अतस्संभाव्यते श्रीरामविष(1.2)ये स्नेहनामनिधिकोशे न्यस्तो मुद्रा- निवेश इव ॥ 56. किमेतदित्याकुलया स्पृशन्त्या पृष्टो(1.3)पि मात्रा न स किंचिदूचे . द्रोणाचलेन्द्रोद्धरणोद्धुरोपि नेमे च लज्जातिभरात्कपीन्द्रः ॥(1.4) व्रणं स्पृशन्त्या व्याकुलया मात्रा किमेतदिति पृष्टोपि लक्ष्मणो न किंचिदुक्तवान् व्रण(1.5)रोॅपणौषध्यानयनार्थं द्रोणाख्यपर्वतोद्धरणेनोद्धुरोपि हनुमांल्लॅज्जाभरादनमत्(1.6) मयि सत्यनेनायोधीति लज्जाभरः ॥ 57. यथाभवत्तस्य च शक्तिपातो धन्वन्तरिर्वायुसु(1.7)तो यथा च . वितत्य रामेण तथा समस्तं मातुः पुरस्तात्प्रतिपाद्यते स्म ॥ लक्ष्मणस्य श(1.8)क्तिपातो यथाभूद्यथा च हनुमान्विशल्यीकरणे धॅन्वन्तरीरासित्तथा स प्रकारस्स(1.9)मस्तं विस्तरेण मातुरग्रे रामेण प्रतिपादितः ॥ 58. स्तुतिर्जगत्प्राणसुतस्य के(1.10)यं जागर्ति यत्त्राणयितुं जगन्ति . हरिस्तथा भाति न कौस्तुभेन यथामुना लक्ष्मण(1.11) लक्ष्मणा त्वम् ॥ 1 Ms. सूक्ष्मं लक्ष्मणस्य crossed after ˚हृ. 2 Ms. ˚ह्नो˚. 3 Ms. ˚रपयो˚. 4 Ms. ˚माल्ल˚ 5 Ms. धान्व˚. 6 Ms. ˚न्वरि˚. 7 Ms. ˚तम्. 8 Ms. ˚गन्ति य˚.

१६४ पृथ्वोराजविजयमहाकाव्यम् जगन्ति प्राणयतीति जगत्प्राणो वायुस्तस्य सुतो हनुमांस्तस्ये(l.12)यं का स्तुतिः यज्जगज्जीवयितुं हनुमाञ्जगार्ति . एतेन न केवलं हनुमता ल(l.13)क्ष्मणः प्राणितो यावज्जगन्त्यपि लक्ष्मणवत्त्राणयतीति प्रतिपादितम् लँक्ष्मणे प्राणिते रामस्यै......कार्याणा(l.14)............जीवनार्थं य- ............(l.15) 59. Lines 16 to end of page missing मंनुजस्य सेवा- मनुस्मरन्वाक्यमिदं बभाषे ॥ लीलयात्तो मनुष्यभावो येन स देवो रामः(l.1) कौसल्योक्तमेव श्रुत्वा- न्येन कर्तुमशक्यां लक्ष्मणस्य सेवां स्मरन्निदमवोचत् ॥ 60. तिललम् ॥(l.2) मातर्मुषा प्रार्थयसे त्वमेवं भवादृशीनां नहि तंत्वमेतत् . देवी भवानी किमु कात्ति(l.3)केय- गाङ्गेययोः किञ्चिदवैति भेदम् ॥ हे मातस्त्वमेवं मृषा याचसे त्वादृशीना(l.4)मेतन्न युक्तं रामो मदीयो लक्ष्मणोऽन्यदीय इति यतो गौरी कुमारहेरम्बयोर्भेदं न जा(l.5)नाति ॥ 61. आशंसनीयं तु ममेदमस्ति यथाग्रजं मामनुजस्सिषेवे . तथाहमस्या(l.6)नुजतामुपेत्य सेवाविधानात्कृतनिष्क्रयः स्याम् ॥ 1 Ms. °ब्जगर्ति. 2 Ms. lc. on margin. 3 Restore देवः स लीलान्तमनुष्य- भावो मात्रोदितं वाक्यमिदं निशम्य. । अनन्यकार्यामनु° (?) 4 Comma युक्तं.

१६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. अनेन भोगेन मम शोभा नास्ति अतोऽहमीदृशं भोगित्वं सर्पत्वं(l.1) भोगभाक्त्वं च प्राप्नुयाम् येन त्वत्पादपवित्रां भूमिं स्प्रष्टुं सहस्रं मूर्ध्नां शिरसां फणानां(l.2) च यस्य स स्यामित्यादरद्योतनम्. शेषो भवेयमित्यर्थः ॥ 66. इत्थं महीनाथ कथानवद्या पु(l.3)राभवद्या पुरतो जनन्याः . स्नेहानुबन्धादपि दाशरथ्योः पफाल तस्यां प्रथमस्य वाक्यम् ॥(l.4) हे राजन्मातुरग्रे या कथा पूर्वमभूत्तस्यां कथायां प्रथमस्य रामस्य वाक्यं फलितम् ॥(l.5) 67. तथा हि रामत्वमुपेयुषः प्रा- ज्येष्ठस्य निर्वाहिनसाहचर्यः . कृष्णः कनिष्ठस्स विवेक(l.6)निष्ठ- स्तथागतत्वं प्रतिपन्न एव ॥ तथा हीत्यादि प्रथमवागुत्पत्तिपरम् हलधरभावं प्राप्त(l.7)स्य ज्येष्ठस्य भ्रातुर्लक्ष्मणावतारस्य संपादितसाहायकः कनिष्ठः कृष्णो बुद्धत्वं प्राप्तः ॥ (l.8) 68. अपत्यरत्नद्वयसंनिधान- निधानभूः कोसलराजपुत्री . यथा भवित्री विदितं तथा(l.9) मे बद्धावधानः क्षणमस्तु देवः ॥ कौसल्या द्वौ पुत्रौ यथा सूते तथा मम विदितमतो (l.10)राजा क्षणं सावधानो भवतु ॥ 69. चक्षुस्त्रयाणां जगतामवामं वामं त्रयाणामपि का(l.11)रणानाम् . 1 Ms. °न्थां. 2 Ms. °फली (!) 3 Ms. पत्रौ.

षष्ठः सर्गः . १६७ योयं जयत्यत्रिमुनेरिवाब्धे- रयोनिजं पुण्यमपत्यमिन्दुः ॥ यस्त्रयाणां (l. 12) जगतामवासंमनुकूलं चक्षुस्तथा ब्रह्मादीनां कार- णानां वामं चक्षुः तथात्रिमु(l. 13)नेस्समुद्रस्य चायोनिजातमपत्यं चन्द्रोयं जयति ॥ 70. मयाष्टधा लोकहिताय चक्रे (l. 14) कृता तनुष्षोडशधा त्वयैव . इतीव यो मूर्धनि धारणीयः परिश्रमज्ञेन महेश्वरेण ॥(l. 15) मया लोकानां हितार्थं प्रकृतिरष्टधा कृता अनेन चन्द्रेण पुनरेका .... .........(l. 16) 71. [Lines 17 to end of page missing] (**47) पाणौ¹ बिभर्त्ति हृदयेमृतकलशान्तर्बिभर्त्ति² दृग्गोचरे वामनेत्रे³ बिभर्त्ति चन्द्रं कर्पूरमिव (l. 1) . मृत्युञ्जयस्य कर्पूरोद्धूलितस्यागमेष्वभिधानात् . अन्या लोकोत्तरा प्रादेशिकी न प्रदेशे ए(l. 2)कद्देशे भवा भूषास्य चन्द्रस्य⁴ भूषणत्वं भवति किंवाद्वत्नवत् शोभामात्रं समानो धर्मः(l. 3)चन्द्रं⁵मिवेति वान्त्रयः ॥ 72. लोकार्थमष्टावपि मूर्त्तयोमू- रतिमकृंष्टा⁶ तु य एष मूर्त्तिः .(l. 4) कामं च कालं च हि सर्वकालं यतोर्नुगृह्णात्यविरोधमीशः⁷ ॥ हरस्याष्टौ मूर्तयो भूम्या(l. 5)दयो लोकहितार्था भवन्ति एष यश्चन्द्रा मूर्त्तिर्भवति सा लोकहितार्थमतिप्रकृष्टा भव(l. 6)ति अतो हेतोरीशः कामं 1 Ms. °वापं. 2 Ms. °न्तर्विं. 3 Ms. °व°. 4 Ms. भूषा crossed after 'स्य. 5 Ms. °न्द°. 6 Ms. °ष्ठा. 7 Ms. सतोव°.