पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ९. सू - १९. ] दीपिका सहितम्. १०९७ अत्रैव च स्थितिस्तेषामन्तरिक्षे तु केचन । केचित्स्वर्गे महर्लोके जने तपसि चापरे ॥ इति बृहद्भाष्यान्नैकगुणोपासकातिरिक्तविषयमिति न तद्विरोधः । स्मृ तौ केचिदत्यल्पा मानुषा अपरोक्षज्ञानिनो देहपाते प्रत्यासन्ने स्वी यारब्धकर्मजान् ' मरणोच्छूनतादीन् ' मरणदेहोपचयादीन् देहस्य दो षान् ' सर्वशः ' सर्वतो भुक्त्वैव स्थिताः, अथ देहे जीर्णे देहतो ब्रह्म नाड्या नाड्यन्तरेण वाऽनुत्क्रम्यैव देहनाशपर्यन्तं तत्रैव स्थिताः अथ प्रलये मुक्तिं लिङ्गभङ्गरूपां ' गच्छन्ति ' प्राप्नुवन्ति । तदनन्तरं सकृ च्छ्वेतद्वीपं गच्छन्ति । तत्र विष्णुं दृष्ट्वा तदनुज्ञया ' पुनरत्रैव ' भूलोक एव नित्यानन्दैकभोगिनः ' सन्ति ' तिष्ठन्तीति योजना । तत्त्वप्रदीपे तु नोत्क्रामन्तीत्यस्य सृष्टौ सकृच्छ्वेतद्वीपगमनात्परमस्माद्देहदेशान्नोत्क्रा मन्तीत्यर्थः । अन्यथा ' बहुनात्र ' इति वचनविरोधात् । 'तदोकोऽग्रज्व लनम् ' इत्यादिना ज्ञानिनो देहदेशान्निर्गमनस्योक्तत्वाच्चेत्युक्तम् । त स्य— ' परं ' अनन्तरमस्मान्नोर्ध्वं गच्छन्ति । ' अन्यथा ' कदापि श्वे तद्वीपगमनात्पूर्वमपि नोत्क्रामन्तीत्यर्थाभ्युपगमे । नोत्क्रामन्तीत्यस्य ब्र ह्मनाड्युत्क्रमणाभावार्थत्वं किं न स्यादित्यत आह-तदोक इत्यादीत्यर्थः। अस्मिन् पक्षे ' तदोकः ' इति सूत्रमेकानेकगुणोपासकज्ञानिसामान्य परम् । बृहद्भाष्यं तु श्वेतद्वीपगमनात्परमस्माद्देहदेशादनुत्क्रम्यैवेत्यर्थ कमिति ध्येयम् । केचित्तु — ' नोत्क्रामन्ति कदाचन ' इत्यस्य इतरमु क्तवदेकवारं ब्रह्मनाड्योत्क्रमणेन मुक्तौ सत्यां पुनः स्वयोग्यस्थाने स्थि त्यनन्तरं ' नोत्क्रामन्ति ' नोर्ध्वं गच्छन्तीत्यर्थमाश्रित्य अत एव ' अत्रै व च स्थितिस्तेषां अन्तरिक्षे च केचन ' इत्युक्तम् । अन्यथा लिङ्गश रीरभङ्गाभावान्मुक्तिरेव तेषां न स्यादिति तत्त्वप्रदीपरीत्यैवार्थमा हुः । ' आत्मेत्येवोपास्व ' इति वचनस्य ' आनन्दाद्यः प्रधानस्य ' इ त्युक्तिविरोधपरिहारस्तु तस्याश्चतुर्विधमोक्षार्थचतुर्गुणोपासकविषय त्वात् अस्याश्च कतिपयमोक्षयोग्यैकगुणोपासकविषयत्वाद्विन्नविषय त्वेन विरोधाभावादिति तत्रैव कृतः । केचित्तु — आत्मेत्युपलक्षणम् । आनन्दादयोऽपि ग्राह्याः । एकगुणोपासकविषयकल्पनया समाधान टीका तु ' अस्तु वा ज्ञातता ' इत्यादिप्रौढवादेनैव प्रवृत्ता नाभ्युपग मवादेनेत्याहुः । तन्न, आनन्दमालायां—अथ चतुर्गुणोपास्तेरशक्य १३८