पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ९. सू - १९. ] दीपिका सहितम्. १०९७ अत्रैव च स्थितिस्तेषामन्तरिक्षे तु केचन । केचित्स्वर्गे महर्लोके जने तपसि चापरे ॥ इति बृहद्भाष्यान्नैकगुणोपासकातिरिक्तविषयमिति न तद्विरोधः । स्मृ तौ केचिदत्यल्पा मानुषा अपरोक्षज्ञानिनो देहपाते प्रत्यासन्ने स्वी यारब्धकर्मजान् ' मरणोच्छूनतादीन् ' मरणदेहोपचयादीन् देहस्य दो षान् ' सर्वशः ' सर्वतो भुक्त्वैव स्थिताः, अथ देहे जीर्णे देहतो ब्रह्म नाड्या नाड्यन्तरेण वाऽनुत्क्रम्यैव देहनाशपर्यन्तं तत्रैव स्थिताः अथ प्रलये मुक्तिं लिङ्गभङ्गरूपां ' गच्छन्ति ' प्राप्नुवन्ति । तदनन्तरं सकृ च्छ्वेतद्वीपं गच्छन्ति । तत्र विष्णुं दृष्ट्वा तदनुज्ञया ' पुनरत्रैव ' भूलोक एव नित्यानन्दैकभोगिनः ' सन्ति ' तिष्ठन्तीति योजना । तत्त्वप्रदीपे तु नोत्क्रामन्तीत्यस्य सृष्टौ सकृच्छ्वेतद्वीपगमनात्परमस्माद्देहदेशान्नोत्क्रा मन्तीत्यर्थः । अन्यथा ' बहुनात्र ' इति वचनविरोधात् । 'तदोकोऽग्रज्व लनम् ' इत्यादिना ज्ञानिनो देहदेशान्निर्गमनस्योक्तत्वाच्चेत्युक्तम् । त स्य— ' परं ' अनन्तरमस्मान्नोर्ध्वं गच्छन्ति । ' अन्यथा ' कदापि श्वे तद्वीपगमनात्पूर्वमपि नोत्क्रामन्तीत्यर्थाभ्युपगमे । नोत्क्रामन्तीत्यस्य ब्र ह्मनाड्युत्क्रमणाभावार्थत्वं किं न स्यादित्यत आह-तदोक इत्यादीत्यर्थः। अस्मिन् पक्षे ' तदोकः ' इति सूत्रमेकानेकगुणोपासकज्ञानिसामान्य परम् । बृहद्भाष्यं तु श्वेतद्वीपगमनात्परमस्माद्देहदेशादनुत्क्रम्यैवेत्यर्थ कमिति ध्येयम् । केचित्तु — ' नोत्क्रामन्ति कदाचन ' इत्यस्य इतरमु क्तवदेकवारं ब्रह्मनाड्योत्क्रमणेन मुक्तौ सत्यां पुनः स्वयोग्यस्थाने स्थि त्यनन्तरं ' नोत्क्रामन्ति ' नोर्ध्वं गच्छन्तीत्यर्थमाश्रित्य अत एव ' अत्रै व च स्थितिस्तेषां अन्तरिक्षे च केचन ' इत्युक्तम् । अन्यथा लिङ्गश रीरभङ्गाभावान्मुक्तिरेव तेषां न स्यादिति तत्त्वप्रदीपरीत्यैवार्थमा हुः । ' आत्मेत्येवोपास्व ' इति वचनस्य ' आनन्दाद्यः प्रधानस्य ' इ त्युक्तिविरोधपरिहारस्तु तस्याश्चतुर्विधमोक्षार्थचतुर्गुणोपासकविषय त्वात् अस्याश्च कतिपयमोक्षयोग्यैकगुणोपासकविषयत्वाद्विन्नविषय त्वेन विरोधाभावादिति तत्रैव कृतः । केचित्तु — आत्मेत्युपलक्षणम् । आनन्दादयोऽपि ग्राह्याः । एकगुणोपासकविषयकल्पनया समाधान टीका तु ' अस्तु वा ज्ञातता ' इत्यादिप्रौढवादेनैव प्रवृत्ता नाभ्युपग मवादेनेत्याहुः । तन्न, आनन्दमालायां—अथ चतुर्गुणोपास्तेरशक्य १३८

१०९८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] केचित्सत्ये महाज्ञाना गच्छन्ति क्षीरसागरम् । त्वे आनन्दादीनां आत्मत्वगुणैकीकारेणापि कथं चिदुपास्तिरस्ति, त था च सच्चिदानन्दो विष्णुरात्मेत्युपास्य इत्यन्वय इत्युक्तिविरोधात् । ‘तेषु मोक्षोऽपि भवेन्मानुषाणां विशेषिणाम्’ इति छान्दोग्यभाष्यो क्तेरेकगुणोपासनाख्यावशेषवतां मनुष्याणां भूर्भुवस्स्वराख्यलोक प्राप्तिस्सिद्धा । तत्र भूलोकस्था उक्ताः । भुवस्स्वर्गस्थमुक्तानाह— अन्तरिक्षे त्वित्यादिना । तुशब्दोऽप्यर्थः । ‘केचन’ पूर्वोक्ता उत्तमा मनुष्याः । मुच्यन्त इत्यन्तं उभयत्राप्यनुषज्यते । नोत्क्रामन्तीत्येतत्तु पू र्वेणैव योज्यम् । एवं किमुशब्दैरुक्तानां मनुष्याणां स्थितिमुक्त्वा ते भ्योऽधिकानां स्थितिमाह—महरिति । ‘जने’ जनलोके ‘तपसि’ त पोलोके । चस्समुच्चये । ‘सत्ये’ सत्यलोके । सर्वत्र मुच्यन्त इत्यनुष ज्यते । ‘महाज्ञानाः’ बहुकालं ब्रह्मदर्शिनः अप्रतीकालम्बनाख्याः बहु गुणोपासकास्तु ‘क्षीरसागरं’ तत्रत्यश्वेतद्वीपं गच्छन्तीत्यर्थः । उपल क्षणमेतत् । तिष्ठन्तीत्यपि द्रष्टव्यम् । न च अत्रैव मुच्यन्ते, अत्रैव च स्थितिस्तेषाम्, महाज्ञाना गच्छन्ति क्षीरसागरम्’ इत्युक्त्या महाज्ञा नातिरिक्तानां एकगुणोपासकादीनां श्वेतद्वीपागमनप्राप्तेः बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति । योगी तावन्न मुक्तस्स्यात्....॥ इत्यत्र च सर्वेषां श्वेतद्वीपगमनोक्तेर्विरोध इति वाच्यम् । सर्वेषामपि सकृच्छ्वेतद्वीपगमनाभ्युपगमात् । तथाचाण्डलयकाले स्वोत्तमप्रवेशे नोर्ध्वं गताः भग्नलिङ्गाः सकृच्छ्वेतद्वीपं गत्वा पुनर्धरादिकमागत्यानन्त रमत्रैव तिष्ठन्तीत्याशयेन ‘अत्रैव च स्थितिः’ इत्याद्युक्तिरित्युक्तं भ वति । उक्तं हि छान्दोग्यभाष्ये— श्वेतद्वीपं ततो गत्वा दृष्ट्वा विष्णुं च तेन ते । अनुज्ञाताः प्रमोदन्ते निर्दुःखास्तु धरादिषु ॥ इति ॥ ननु गीताभाष्ये—ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात्तत्र या न्ति योग्यत्वं चात्र विवक्षितमित्युक्तेः सर्वेषां श्वेतद्वीपगमने तद्विरोध स्स्यादिति चेन्न, तस्य क्षीराब्धाववस्थानाय योग्यत्वं विवक्षितमित्ये तदर्थकत्वात् । अत एव प्रमेयदीपिकायां अत्रेत्यनन्तरं निवास इति शेषः कृतः । तथा च महाज्ञानित्वलक्षणयोग्यत्वं चात्र क्षीराब्धिगत

[ अधि - ९. सू - १९. ] दीपिकासहितम्. १०९९ ( ६ ) तत्रापि क्रमयोगेन ज्ञानाधिक्यात्समीपगाः । सालोक्यं च सरूपत्वं सामीप्यं योग एव च ॥ इमामारभ्य सर्वत्र यावत्सुक्षीरसागरे । पुरुषोऽनन्तशयनः श्रीमन्नारायणाभिधः ॥ श्वेतद्वीपे निवासे तदर्थं विवक्षितम्, न तु गतिमात्र इति तद्वाक्यार्था- भ्युपगमान्न विरोध इति ध्येयम् ॥ ( ६ ) श्वेतद्वीपेऽपि मुहूर्ताधिकज्ञानित्वरूपमहाज्ञानित्ववतां न सा- म्यमित्याह — तत्रापीति ॥ श्वेतद्वीपेऽपि महाज्ञानिष्वपीत्यर्थः । क्रमेति। क्रमस्तारतम्यं स एव योग उपायस्तेनेत्यर्थः । इदं चोभयत्रान्वेयते । तथा च क्रमयोगेन ज्ञानाधिक्यात् ज्ञाने आधिक्ये तारतम्याख्योपायात् तदनुसारेण महाज्ञानाः क्रमयोगेन ‘आदघ्नासः’ (ऋ.१०-७१-७.) इत्या- द्युक्तरीत्या ‘समीपगाः’ भगवत्समीपवर्तिन इत्यर्थः । ननु भूम्यादिषु मुक्तानां स्थितौ न मोक्षोऽयं स्यात् सालोक्यादिचातुर्विध्यानन्तर्भावादि- त्यत आह-सालोक्यं चेति। समानलोकस्थत्वं सालोक्यं समीपस्थत्वं सामीप्यं चतुर्भुजत्वादिरूपसाम्यं सारूप्यं भगवदङ्गप्रवेशः सायुज्यं योग एव चेत्येवशब्दास्यास्तीत्यध्याहृतेनान्वयः । चस्समुच्चये । इ- मामिति वाक्ये उक्तक्रमेण तावत्स्विति पदं अध्याहार्यं तथा च ‘इ- मां’ पृथिवीमारभ्य केचनात्रैव मुच्यन्ते, केचनान्तरिक्षे, केचित्स्वर्गे महर्लोके जने तपसि चापरे । केचित्सत्ये महाज्ञाना गच्छन्ति क्षीरसागरम् ॥ इत्याद्युक्तक्रमेण यावत्सु स्थानेषु श्रीमन्नारायणाभिधोऽनन्तशयनः पु- रुषोऽस्ति ‘तावत्सु’ सर्वत्र स्थानेष्वपि सालोक्यं समीपत्वं च सारू- प्यं योगश्चास्त्येवेति योजना । केचित्तु यावत् सुक्षीरसागर इति पद- विभागं कृत्वा शोभने क्षीरसागरे यावन्नारायणाभिधः तावदिमामार- भ्य सर्वत्र सालोक्याद्यस्तीत्यर्थमाहुः । तथा चेश्वरस्य सर्वदा सर्वत्रा- वस्थानात् भूम्यादिषु मुक्तानामपि भगवत्सामीप्यादिरूपो मोक्षो यु- क्त इति भावः । न चैतावताऽत्रैव मुक्तानां सायुज्याद्यप्यस्तीति मन्त- व्यम् । यदि चतुर्मुखाद्याः पृथिव्यादिषु मुक्तस्थानं प्रति आगच्छन्ति, तदा तेषां तत्रस्थभगवत्सायुज्याद्यप्यस्तीत्यर्थोपपत्तेः ॥

११०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] (७) मानुषा वर्णभेदेन तथैवाश्रमभेदतः । क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ॥ आजानजाः कर्मजाश्च तात्त्विकाश्च शचीपतिः । रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशस्तेषु चैवोत्तारोत्तराः ॥ नित्यानन्दे च भोगे च ज्ञानैश्वर्यगुणेषु च । सर्वे शतगुणोद्रिक्ताः पूर्वस्मादुत्तरोत्तरम् ॥ पूज्यन्ते चावरैस्ते तु सर्वपूज्यश्चतुर्मुखः । स्वजगद्व्यावृतिस्तेषां पूर्ववत्समुदीरिता ॥ (७) ननु मानुषाः सर्वेऽप्येकविधाः, तथा च कथं तत्र केचन भू- मौ, केचनान्तरिक्षे, केचित्स्वर्गे, इत्येवंरूपावान्तरभेदः संभवतीत्य- तो वर्णाश्रमभेदेन तेषां बाहुविध्यं प्रदर्शयन् क्रमयोगेनेत्युक्तं मुक्तानां तारतम्यं च दर्शयति-मानुषा इत्यादिना ॥ 'वर्णाः' ब्रह्मक्षत्रादयः 'आ- श्रमाः' ब्रह्मचर्यादयः मुक्तौ सन्तीति शेषः । 'क्षितिपाः' चक्रवर्तिनः 'देवाः' देवगन्धर्वाः 'चिराः पितरः' इति सामानाधिकरण्यम् । 'आ- जानजाः' अनाख्यातदेवाः 'कर्मजाः' कर्मणा देवत्वं प्राप्ताः बल्याद्याः कार्त्तवीर्याद्याश्च 'तात्त्विकाः' तत्त्वाभिमानिनो बृहस्पत्यादयः देवा इ- त्यनुषज्यते । 'शचीपतिः' इन्द्रः 'रुद्रः' शेषः 'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भ इ- त्येते क्रमशः क्रमेण 'पूर्वस्मात्' पूर्वपूर्वनिर्दिष्टात् 'उत्तरोत्तराः' उ- त्त्तमोत्तमा इति सम्बन्धः । एवं स्वरूपे तारतम्यमुक्त्वा गुणेषु तदाह- 'तेषु' उक्तेषु मध्य इति । नित्यानन्दे भोगे ज्ञानैश्वर्यरूपगुणेषु सर्वेऽ पि 'पूर्वस्मात्' पूर्वपूर्वतः 'उत्तरोत्तरं' पश्चात्पश्चान्निर्दिष्टाः शतगु- णोत्कृष्टा इत्यर्थः । शतशब्दो बहुवाची । द्वितीयगुणशब्दो गणनापरः। यदर्थं तारतम्यमुक्तं तन्मुक्तानां स्वावरपूज्यत्वम्, चतुर्मुखस्य सर्वपू- ज्यत्वमिदानीमाह-पूज्यन्ते इति । 'ते' मुक्ताः । सर्वपूज्य इति । ईश- लक्ष्मीव्यतिरिक्तसर्वपूज्य इत्यर्थः । न केवलं स्वावरपूज्यत्वमात्रं तेषां, किन्तु स्वजगद्व्यावृतिश्चास्तीत्याह-स्वेति । 'तेषां' मुक्तानां स्वप्रति- बिम्बभूतमुक्तजीवेषु व्यापारश्चास्तीति तत्त्वप्रदीपदिशाऽस्यार्थो ज्ञात- व्यः । अत्राधममुक्तेषु उत्तमानां व्यापारो नाम सतीपतिन्यायेन बहि- स्थित्वा नियामकत्वं, अन्तस्स्थित्वा नियामकस्तु मुख्यप्राण एव। यथो- क्तं छान्दोग्यभाष्ये-तुरीयायामवस्थायां प्राणादेव निबोधनम् । इ- ति ॥ मोक्षावस्थायामित्यर्थः । 'पूर्ववत्' संसार इव यथा संसारे स्व

(८) सयुजः परमात्मानं प्रविश्य च बहिर्गताः । चिद्रूपान् प्राकृतांश्चापि विना भोगांस्तु कांश्चन ॥ भुञ्जते मुक्तिरेवं ते विस्पष्टं समुदाहृता ॥ इति ॥ १९ ॥ (९) सू—ॐ ॥ विकारावर्ति च तथा हि दर्शयति ॥ ॐ ॥ २० ॥ विकारावर्तिव्यापारो मुक्तानां न विद्यते ‘ इमं मानव जगद्व्यापृतिस्तथेत्यर्थः ॥ (८) मानुषादिभ्यो देवाः श्रेष्ठाः योगशब्दोक्तसायुज्यभाक्त्वात्, तेषु चतुर्मुखश्रेष्ठ इत्युक्तम्, तद्विपरीतं तेषां ऐक्यशङ्कां च वारयितुं सयुजां महिमानमाह—सयुज इति ॥ सयुजः परमात्मानं प्रविश्य क- दाचिद्बहिर्गताश्च भवन्ति । तत्र चिद्रूपान् प्राकृतान् अबन्धकशुद्धस- त्वात्मकान् कांश्चन भोगान् स्वोत्तमैकभोग्यान् विना अन्यान् चिद्रू- पान् प्राकृतांश्च भोगान् भुञ्जते इत्यर्थः । यद्वा—कांश्चन लक्ष्म्यात्मका- न् स्वोत्तेमरूपांश्च चिद्रूपान् प्राकृतानपि भगवदसाधारणभोग्यग- न्धादींश्च विना स्वयोग्यभोगान् भुञ्जते इत्यर्थः । निगमयति—एवमि- ति । एवं क्रमेण ‘विस्पष्टं’ अतिस्पष्टं मुक्तिस्ते ‘समुदाहृता’ अभि- हितेत्यर्थः । मयेति शेषः । नारदं प्रति ब्रह्मवाक्यमेतत् । इति गारुडे इ- त्यन्वयः ॥ (९) ननु ब्रह्मादिमुक्तानां मुक्तजगद्व्यापार एव कुतः, अमुक्त- जगद्विषयोऽपि किं न स्यादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति—विकारे- ति ॥ अत्र चशब्दो नञनुषङ्गार्थः । विकारावर्तीति नपुंसकं पदम् । मु- क्तानामिति शेषः । तथा च विविधाकारत्वान्मनोविकारदुःखमूलत्वा- द्द्वा विकारशब्दितं संसारमावर्तयति प्रवर्तयतीति ‘विकारावर्ति’ सं- सारविषयकव्यापरणं मुक्तानां न विद्यते । यद्वा—विकारपदं प्रकृति- विकारशरीराभिमानिसंसारिपरम्, तमावर्तयतीति विकारावर्ति मुक्ता- नां न विद्यते । कुतो ? ‘हि’ यस्मात्तथा श्रुतिः ‘दर्शयति’ प्रतिपाद्- यतीति योजनामभिप्रेत्य सूत्रं व्याचष्टे—विकारेति । व्यापारेति लब्धा- र्थकथनम् ‘हि’ यस्माच्छ्रुतिर्दर्शयतीति शेषः । मानवाः मनुष्याः य- त्रावर्तन्ते जन्ममृत्यदि प्राप्नुवन्ति स मानवावर्तः संसारः । अधिकर- णे घञ्, तत्पुरुषोऽयम्, मुगागमश्छान्दस इति केचित् । छान्दोग्य

११०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] मावर्तं नावर्तन्ते' (छा. ४-१५-६.) इति श्रुतिः । (१०) वाराहे च— स्वाधिकारेण वर्तन्ते देवा मुक्तावपि स्फुटम् । बलिं हरन्ति मुक्ताय विरिञ्चाय तु पूर्ववत् ॥ सब्रह्मकास्तु ते देवा विष्णवे च विशेषतः । न विकाराधिकारस्तु मुक्तानामन्य एव तु ॥ विकाराधिकृता ज्ञेया ये नियुक्तास्तु विष्णुना ॥ २० ॥ * व्यासतीर्थीये तु मानवमावर्तमिति अलुक्समास इत्युक्तम् । एतत्पक्षे द्वितीयायाः षष्ठ्यर्थत्वमभिप्रेतम् । तं प्रति 'नावर्तन्ते' न प्रवर्तयन्ती त्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु मानवं मनुष्यसम्बन्धिनं 'आवर्तं' संसारमिति भिन्नपदत्वाभिप्रायेण श्रुतिर्व्याख्याता । तथा प्रकृतिविकारशरीराद्य भिमानिषु जन्ममृत्यादिविकारवत्सु संसारिषु मुक्तानां व्यापरणं आ वृत्तिस्तेषां तद्व्यापारो न विद्यत इति यावदिति सूत्रार्थ उक्तः । एतत्प क्षे चस्त्वर्थ एवार्थः स्मृतिसूचको वाऽवगन्तव्यः ॥ (१०) ननु मुक्तदेवानामुक्तविषयव्यापाराभावे संसारावस्थान मेव न स्यात् प्रवर्तकाभावादित्याशङ्कां परिहर्तुमुक्तार्थे चशब्दसूचि तां स्मृतिमुदाहरति—वाराहे चेति ॥ न केवलं श्रुतिर्दर्शयति, किन्तु वाराहेऽप्येवं श्रुतिरस्तीति चार्थः । 'स्वाधिकारेण' स्वस्वयोग्यतानु सारेण यद्वा—स्वस्वाधिपत्येन युक्ता वा वर्तन्त इत्यर्थः । अपिस्समु च्चये । 'स्फुटं' प्रत्यक्षम् । न तु रहस्यतयेति भावः । 'बलिं' करं 'ह रन्ति' प्रयच्छन्ति 'पूर्ववत्' संसारे यथा । 'सब्रह्मकाः' सविरि ञ्चा देवास्त्वित्यन्वयः । 'विशेषतः' आधिक्येन बलिं हरन्तीति च व र्तते । अत एव वाक्यभेदकस्तुशब्दः । चस्समुच्चये । नेति । मुक्तानां 'विकाराधिकारः' संसारप्रवर्तकत्वं तु न विद्यत इत्यर्थः । तर्हि क स्मात्संसारप्रवृत्तिर्न स्यादित्यत आह—अन्य इति । तुरेव । तथा च ये मुक्तेभ्योऽन्ये विष्णुना नियुक्तास्त एव संसाराख्यविकाराधिकृता स्तत्प्रवर्तकाः विज्ञेया इत्यर्थः । इति वाराह इत्यन्वयः ॥ ९ ॥ इति जगद्व्यापाराधिकरणम् ॥ ——————

[ अधि - १०. सू - २१. ] दीपिकासहितम्. ११०३ १०. अधिकरणम् ॥ (१) सू- ॐ ॥ स्थितिमाह दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमा ने ॥ ॐ ॥ २१ ॥ ‘एतत्साम गायन्नास्ते’ (तै.उ.३-१०.) इत्युच्यते तत्रा नन्दादीनां वृद्धिह्रासौ न विद्येते । किन्त्वेकप्रकारेणै व सर्वदा स्थितिः । ‘स एष एतस्मिन् ब्रह्मणि सम्प न्नो न जायते न म्रियते न हीयते न वर्धते स्थित ए व सर्वदा भवति दर्शयेश्च ब्रह्म दर्शयेच्चात्मानं तस्यैवं दर्शयतो नार्पत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह जाबालश्रुतौ । यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते । १०. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे ब्रह्मप्राप्तानां मुक्तानां भोगादिना वृद्धिह्रासो निराक्रियते । अस्त्वेवमुक्तस्यानन्दवृद्ध्यादीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सू त्रमुपन्यस्यति – स्थितिमिति । अत्रैवं चेति चशब्दोऽप्यर्थोऽवधारणार्थ श्च तत्रानुषङ्गार्थो वा । तत्रेति शेषः । स्थितिमित्यावर्तते । तत्रैकस्य वि परिणामः । तथा च ‘एतत्’ इति श्रुतिर्यद्यपि तत्र मुक्तावुपासनं ‘आ ह’ एवमपि तथापि यतस्स एष इतिश्रुतिः मुक्तस्य स्थितिमेकप्रकारेणै वावस्थानमाह वक्ति न केवलं श्रुतिरेवमाह, किन्तु ‘प्रत्यक्षानुमाने’ महतां प्रत्यक्षं मुक्तो न वृद्ध्यादिमान् तत्कारणशून्यत्वादित्यनुमानं चै वमेकप्रकारेण स्थितिं दर्शयतो ज्ञापयतोऽतो मुक्तस्यैवमेव वृद्धिह्रास शून्यतयैव स्थितिर्मुक्ता न तु वृद्धिह्रासवत्त्वमिति योजनामभिप्रेत्य सू त्रं व्याचष्टे - एतदिति । ‘इति’ इत्यादिना । यद्यपीत्यादावुपस्कार्यम् । तथा च यद्यपि ‘एतत्सामगायन्’ इत्यादिना तत्र मुक्तौ तस्य मुक्तस्य तद्भगवदुपासनं सामगायनाख्यमुच्यते । तथाऽपि न तस्यानन्दबल ज्ञानादीनां वृद्धिह्रासौ विद्येते किन्त्वेकप्रकारेणैव सर्वदा स्थितिः । कु तो? यतः ‘स एषः’ इति जाबालश्रुतौ ‘नापत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह वे दपुरुषः । प्रथमार्थे सप्तमी वा । एवं श्रुतिसमाख्यारूपे ‘यत्र गत्वा’ इ त्यादिमोक्षधर्मेऽपि न हीयते न वर्धत इत्याह व्यासः । यतश्च ‘विद्वत्प्र त्यक्षात्’ विदुषां महतां प्रत्यक्षात्, कारणशून्यत्वलिङ्गाच्चैतत् सङ्गत इ ति योजना । श्रुत्यर्थस्तु-यः ‘एतस्मिन्’ मोक्षे ‘ब्रह्मणि’ विष्णौ ‘सम्पन्नः’ तं प्राप्तः ‘स एषः’ मुक्तः देहतोऽपि न जायते न म्रियते । न केवलं संसार

११०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते । इति मोक्षध र्मे । विद्वत्प्रत्यक्षात्कारणाभावलिङ्गाच्च । ( २ ) ब्रह्मवैवर्ते च— न ह्रासो न च वृद्धिश्च मुक्तानां विद्यते क्वचित् । विद्वत्प्रत्यक्षसिद्धत्वात्कारणाभावतोऽनुमा ॥ हरेरुपासना चात्र सदैव सुखरूपिणी । इव स्वरूपत इत्यध्याहृतवाक्यगताऽपिशब्दार्थः । न केवलमेतावत, किन्तु आनन्दादिगुणतोऽपि ' न हीयते ' न ह्रसते न वर्धते, किन्तु स दा एकप्रकारेण स्थित एव भवति स मुक्तः । यद्यपि ब्रह्म दर्शन्नुकृ ष्टमिति पश्यन्नुपासीन एवमात्मानं स्वामीति च दर्शन्नुपासीन आस्ते, तथा चोपासनरूपकारणाद्वृद्ध्यादिप्रसक्तिरस्ति । तथाऽपि एवं 'दर्श यतः' पश्यतः उपासीनस्य तस्य मुक्तस्य 'नापत्तिः' न वृद्धिः 'न विप त्तिः' न ह्रासश्चास्तीति । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे-आपत्तिरविद्यमानस्याग मः। विपत्तिर्विद्यमानस्यापगमः। इति श्रुतौ तस्यैवं दर्शयत इत्यनुवादे न दर्शयतश्चोपासनस्यापि स्थितिमाह श्रुतिरिति । दर्शयत इत्यस्यावृ त्त्या सूत्रयोजना दर्शिता । स्मृतौ न जायते न म्रियते देहत इति शेषः। न हीयते न वर्धते गुणत इति चाध्याहारः । [ यच्छब्दस्य स मोक्ष इति तत्रत्यतच्छब्देनान्वयः । श्रुतिस्मृत्योर्जननमरणयोर्व्यस्तयोक्तिः तयो रनियतक्रमत्वज्ञापनार्था ॥ ( २ ) परप्रत्यक्षस्याप्रत्यक्षत्वात्कथं तेनास्माकमर्थसिद्धिरित्यतो वि द्वत्प्रत्यक्षानुमाने दर्शयत इत्युक्तार्थे स्मृतिं चाह—ब्रह्मवैवर्ते चेति ॥ चस्समुच्चये । 'मुक्तानां' मुक्तगुणानां क्वचित्काले विद्वत्प्रत्यक्षसिद्ध त्वात् वृद्ध्याद्यभावस्येति शेषः । कारणाभावत इति सार्वविभक्तिक स्तसिः । 'यतो यतो धावति' इत्यादिवत् । तथा च वृद्ध्यादिकारणा भावरूपानुमानं चास्मिन् विषयेऽस्तीत्यर्थः । यत इति शेषः । यद्वा— कारणाभावतो लिंगादनुमाऽनुमिति रत्रविषये साधकतया प्रवर्तते य त इत्यर्थः । ननूपासनाख्यकारणसद्भावात्कथं तदभाव इत्यत आह— हरेरिति । कर्मणि षष्ठीयम् । 'अत्र' मुक्तौ स्थिताः मुक्तैः क्रियमाणेति यावत् । चस्त्वर्थः । सदैव हरेरेव सुखरूपिण्येव यतोऽतो न साधनभू तेत्यन्वयः । ननु कुतः सुखरूपत्वं, तत्साधनत्वमपि किं न स्यादित्यत

[ अधि - १०. - सू - २२. ] दीपिकासहितम्. ११५

न तु साधनभूता सा सिद्धिरैवात्र सा यतः ॥ इति ॥ २१ ॥ ( ३ ) सू — ॐ ॥ भोगमात्रसाम्याल्लिङ्गाच्च ॥ ॐ ॥ २२ ॥ न च भोगविशेषादिविरोधः । 'एतमानन्दमयमात्मा नमनुविश्य न जायते न म्रियते न हसते न वर्धते य थाकामं चरति यथाकामं पिबति यथाकामं रमते आह — सिद्धिरैवेति । अत्र सेत्यनुवर्तते । पुनः अत्रेत्येकं पदम् । तथा च 'अत्र' मुक्तौ सा उपासना यतः 'अत्रसा' भयरहिता सिद्धिरैव मोक्षफलरूपैवातस्सुखरूपैव न तत्साधनभूतेत्यर्थः । मुक्तेरभयत्वं च 'अथ सोऽभयं गतो भवति' (तै.उ.२-७.) इति श्रुतिसिद्धम् । हरेरि- त्यादिना दर्शयतश्चेत्यनेन यदुपासनस्य वृद्ध्याद्यकारणत्वमुक्तं यो- जनान्तरे तत्स्पष्टीकृतं भवति ॥ ( ३ ) ननु न मुक्तानां वृद्ध्यादौ कारणाभावः, भोगविशेषसद्भा- वात्, कारणाभावाभ्युपगमे च प्रामाणिकभोगविशेषविरोधापातादि- त्याशङ्कां परिहरन्सूत्रं पठति — भोगेति ॥ अत्र चशब्दोऽवधारणार्थो न त्वनुकर्षकश्च । स चावर्तते । मात्रशब्दात्परो विशेषशब्दोऽध्याहृत्य यो- जनीयः । तथा च न मुक्तस्य वृद्ध्यादिकारणाभावाभ्युपगमे भोगवि- शेषादिविरोधः । कुतः ? यतो मुक्तभोगविशेषादिस्तदानन्दादिवृद्धि- ह्रासकारणं न, कुत एतत् ज्ञायते ? 'भोगमात्रविशेषसाम्यलिङ्गात्' भोगमात्रस्य च रमणपानाद्यनेकविशेषयुक्तभोगसामान्यस्य 'एतमा- नन्दमयम्' इति श्रुतौ रमते उपरमत इति विषयभोगभावाभावोक्त्या सूचिते भोगविशेषे तद्भावे च सत्यपि यन्मुक्तस्वरूपानन्दादेर्न हस- ते न वर्धत इत्युक्तं वृद्ध्यादिशून्यत्वरूपं साम्यमेतस्मादेव लिङ्गाद्भो- गमात्रविशेषस्यै मौक्तानन्दवृद्ध्याद्यकारणत्वज्ञापकाद्भोगविशेषादेर्वृ- द्ध्याद्यकारणत्वं विना तस्मिन् सति कार्याभावरूपान्वयव्यभिचारस्या- नुपपत्तेरिति भाव इति रूपालिङ्गान्न भोगविशेषो वृद्ध्यादिकारणम्, न्यायामृतोक्तरीत्या यदि भोगविशेषः आनन्दादिवृद्ध्यादिकारणं तर्हि भोगसामान्य एव साम्यमुच्येत, न तु तद्विशेषेऽपि । अतो भोगमात्र इव तद्विशेषेऽपि साम्योक्तिः कारणमिति वा सूत्रवृत्तिमभिप्रेत्य तद्व्या- चष्टे — न चेति । मुक्तस्य वृद्ध्यादिकारणाभावाभ्युपगम इत्याद्याद्युप- स्कार्यम् । भोगविशेषो भोगातिशयः । आदिपदेन भोगाभाव उच्य- ते । तस्य विरोधोऽनुपपत्तिः । विरोध इत्यन्तेन चशब्दानुकृष्टनञर्थे १३९

यथाकाममुपरमते' (तै.उ. २-८.) इति भोगमात्रस म्पलिङ्गात् । (४) अवृद्धिह्रासरूपत्वं मुक्तानां प्रायिकं भवेत् । कादाचित्कविशेषस्तु नैव तेषां निषिध्यते ॥ इति कौर्मे ॥ उक्तो भवति । कुतो नेत्यतस्तत्र नेत्यस्यावृत्त्या यतो न भोगविशेषा दिस्तद्वृद्ध्यादौ कारणमिति सूचितश्चशब्दसमुच्चितो हेतुरन्वेतव्यः । भोगविशेषादेर्वृद्ध्याद्यकारणत्वं कुतो ज्ञायत इत्यतस्तत्र 'एतमानन्द मयम्' इत्यारभ्य लिङ्गादित्यन्तो हेतुर्योज्यः । सायुज्यमुक्तः 'आनन्द मयं' आनन्दपूर्णमेतं परमात्मानं प्राविश्य पुनर्देहेतो न जायते न म्रिय ते गुणतो न हसते न वर्धते 'यथाकामं' यथेच्छं 'चरति' भक्षयति पिबति चेत्यर्थः । रमते उपरमत इत्याभ्यां भोगविशेषतदभावावुच्ये ते । इति श्रुतादिति शेषः । भोगमात्रेति हेतुवाक्यार्थः पूर्ववत् ॥ (४) ननु यदि भोगो न वृद्धिहेतुस्तर्हि व्यर्थोऽसौ किमिति मुक्तैः क्रियत इत्यतः क्रीडयेति परिहारे स्थिते मुक्ताविरिञ्चेतरमुक्तानां चश ब्दसूचितं विशेषं चाह—अवृद्धीति ॥ वृद्धिह्रासरहितज्ञानादिधर्मवत्त्व मित्यर्थः । 'मुक्तानां' विरिञ्चेतरमुक्तानाम् । यथोक्तमनुव्याख्याने— मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥ इति ॥ व्याख्यातं चैतत्सुधायाम्— ब्रह्मण इति विशिष्याभिधाने को हेतुरित्यत आह—मुक्तानां त्वि ति । विशेषबलेन वृद्धिह्रासवतीत्यर्थः । यथोक्तं—'अवृद्धिह्रासरूपत्वम्' इत्यादीति । अत्र मतिविवक्षया स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । आदिशब्देन प्रवाह तो वचनं गृह्यते । भोगादिना तर्हि किञ्चिद्वृद्धिविरोध इत्यत आह— प्रायिकमिति । बाहुल्येन सार्वकालिकमित्यर्थः । प्रायिकमित्युक्तेः कृत्य माह—कादाचित्केति । विशेषो वृद्ध्यादिः । 'तेषां' विरिञ्चेतरमुक्ता नां 'नैव निषिध्यते' किन्त्वङ्गीक्रियत इत्यर्थः । अवृद्धिह्रासरूपत्वहान्या पादकत्वाभावादिति भावः। केचित्तु—मुक्तानामित्यस्य यथाभूत एवा र्थो न विरिञ्चेतरेषामिति । कादाचित्कविशेष इत्यादेस्तु मुक्तौ तत्त त्कालीनभोगबाहुल्येन आनन्दे कश्चिद्विशेषो नैव निषिध्यते इत्यर्थः। न चानुभाष्यविरोधः, ऽत्र तदन्येषामित्युक्तेरिति वाच्यम् । तत्र चतुर्मु खस्य सर्वज्ञत्वेन तज्ज्ञाने विशेषाभावस्योक्तत्वात् । यदा दक्षिणाना

: व्य क्ति? Let's read line 27 from the start: त्र्यं लक्ष्यते क्वचित् ' इत्यस्य स्वेनानुभूयमानेषु विषयकृतानेकसौख्य Wait! Is it सौख्य? Wait, look at सौ: स with au-matra? No, look at line 28: क्तेषु -> wait, व्यक्तिषु! If line 28 is क्तेषु, what ends line 27? Could it be विषयकृतानेकव्यक्ति? Look at line 27 end: वि ष य कृ ता ने क then: व्य क्ति! Wait! Is it व्य? It has a व and a य! That is व्य! Then क्ति? No, the ि matra goes over... wait, look at line 28 first word: क्तेषु! Wait, could line 27 end with: वि ष य कृ ता ने क व्य? And line 28 start with: क्तेषु? व्यक्तिषु -> व्य at end of line 27, क्तिषु at start of line 28! Wait, does line 28 have क्तिषु or क्तेषु? Look at line 28: Letter 1: `क्

११०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] इति नारायणतन्त्रे ॥ २२ ॥ — * — ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू– ॐ ॥ अनावृत्तिश्शब्दादनावृत्तिश्शब्दात् ॥ ॐ ॥ २३ ॥ अथस्य कारणत्वोक्तेः प्रागुक्तो वृद्ध्यादौ कारणाभावहेतुरसिद्ध इति वाच्यम् । बहुतरवृद्ध्यादिकारण शून्यत्वादिति हेतोर्विशेषणात् । इ ति नारायणतन्त्रे विवक्षितार्थो विवृत इति शेषः ॥ १० ॥ ॥ इति स्थित्यधिकरणम् ॥ ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्म प्राप्यभोगान् भुञ्जानस्य मुक्तस्यापुनरा वृत्तिस्समर्थ्यते । अस्ति मुक्तस्य पुनरावृत्तिः । स्वर्गादिगतानां पुनरा वृत्तिदर्शनात् । न च स्वर्गादिगतानां युगमन्वन्तरादिमात्रवासित्वानु क्ता पुनरावृत्तिः, न तु मुक्तस्य, तस्य समस्तकालवासित्वादिति वा च्यम्

[ अधि - ११. सू - २३. ] दीपिकासहितम्. ११०९ ‘न च पुनरावर्त्तते न च पुनरावर्तते’ ( छा. ८-१५-१.) श्रुं व्याचष्टे—न चेति । छान्दोग्यश्रुतौ—‘ स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते’ (छा.८-१५-१.) इति पूर्ववाक्ये प्रकृतो मुक्तः ब्रह्मलोकं हित्वा पुनः ‘नावर्तते’ न संसृतिं प्राप्नोतीत्यर्थः । चशब्द एवार्थः । शब्दादित्येतत्प्रकारान्तरेण व्याचष्टे—सर्वानिति । ऐतरेये द्वितीयारण्यके ‘स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्वमुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतस्समभवत् समभवत्’ (ऐ.आ.२- ५-१-१५.) इति श्रूयते । अस्यायमर्थः—‘सः’ उपासक एवं विद्वान् ‘अ स्माच्छरीरभेदात’ शरीरसम्बन्धात् ‘ऊर्ध्वमुत्क्रम्य’ ब्रह्मनाड

१११० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] ' सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत् ' ( पै. आ. २-५-१-१५.) इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २३ ॥ ( २ ) ज्ञानानन्दादिभिः सर्वैर्गुणैः पूर्णाय विष्णवे । नमोऽस्तु गुरवे नित्यं सर्वथाऽतिप्रियाय मे ॥ र्माणः उत्क्रमणेन त्यक्तदेहाः अर्चिरादिपथा यथायोग्यस्थाने स्थिताः अण्डलयकाले स्वोत्तमान् प्रविष्टाः वैकुण्ठवासिनं हरिं प्राप्ताः हिरण्य गर्भेण सह विरजास्नानेन भिन्नलिङ्गशरीराः विध्वस्तप्रकृतयः अत्यन्त निवृत्तानिष्टा भवन्ति । ये तु मनुष्योत्तमाः निष्कामुकभगवदर्थश्रुत्या दिव्यिहितकार्यानुष्ठानेन शुद्धान्तःकरणाः प्रक्षीणरागादिदोषाः सञ्जा तभगवद्भक्तिमन्तः श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासवन्तः परमभागव ताः स्वयोग्यभगवदपरोक्षानन्तरं अत्यन्तनिवृत्तानिष्टसञ्चितकर्माणः आगामिदुष्कर्मलेपविधुरा यावत्प्रारब्धं भागवतधर्मनिष्ठाः उत्तरायण मार्गेण त्यक्तदेहाः भगवल्लोकगमनार्थमर्चिरादिपथा महरादिलोके स मासीनाः लयकाले स्वोत्तमप्रवेशेनोर्ध्वं गताः ब्रह्माण्डलयान्तरं लि ङ्गशरीरभङ्गकाले उपस्थिते सुषुम्नामार्गेण त्यक्तान्यदेहाः हिरण्यगर्भे ण सह विरजास्नानेन भिन्नलिङ्गशरीराः प्रध्वस्तस्वगुणाच्छादिकाः विध्वस्तप्रकृतयः अत्यन्तवृत्तानिष्टा भवन्ति । ये त्वत्यल्पाः मानुषाः स्थावराद्यश्च एकगुणोपासकाः कार्यब्रह्मकालान्त्यभागे स्वस्वयोग्या वतारापरोक्षिणः उत्क्रमणार्चिरादिमार्गरहिताः प्रभुक्तोत्यल्पप्रारब्धक र्माणः अण्डलयकाले स्वोत्तमप्रवेशेनोर्ध्वं गताः ब्रह्मणा सह त्यक्तलि ङ्गशरीराः विध्वस्तप्रकृतयोऽत्यन्तवृत्तानिष्टाः भवन्ति । ते सर्वेऽपि महाप्रलये भगवदुदरे स्थित्वा पुनस्सृष्टौ भगवल्लोकाविर्भावे श्वेतद्वी पगतभगवद्दर्शनेनापगतभगवदिच्छावरकाः सम्यगाविर्भूतज्ञानानन्दा दिगुणाः वासुदेवपरिक्लृप्तस्वस्वयोग्यस्थानेषु स्थिताः भगवन्तमुपा सीनाः सायुजः भगवद्देहे बहिश्च अन्ये बहिरेव स्वरूपदेहेन लीलागृही तविग्रहैर्वा सङ्कल्पमात्रसाध्यान् दिव्यान् भोगान् तारतम्येन भुञ्जानाः न कदाचित्पुनरावर्तन्त इति ॥ ( २ ) अथायं भाष्यकारो यं गुणगणार्णवतया आदौ प्रतिपादित वान् । यच्छिष्यतया चैतादृशीमतिविशदां संविदं लब्धवान् । यस्मि न् श्वात्मनो निरुपाधिकप्रीतिस्तमेव देवतात्वेन गुरुत्वेन चान्तेऽपि न मति--ज्ञानेति ॥ गुणैरित्यस्य विवरणं—सर्वैरिति । अनेन नम्यताप्र

[ अधि - ११. सू - २३. ] दीपिकासहितम्. ११११ (३) यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बद् तद्दर्शितमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । योजकं विशिष्टत्वमुक्तं भवति । गुरुं इति निमित्तान्तरोक्तिः । 'स र्वथा' सर्वस्मात्सर्वप्रकारेण 'अतिप्रियो' निरुपाधिकप्रियः । अनेनेष्टत्व म्, ब्रह्मशब्दसमानार्थक विष्णुशब्दप्रयोगेन ब्रह्मविचारात्मकशास्त्राधि कृतत्वम्, सूत्रसङ्ख्या चोक्ता भवति ॥ (३) अथ स्वभाषितभाष्यस्याभिमूलत्वसमर्थनाय श्रुतिप्रसिद्धं स्व स्य परमाप्तत्वं दर्शयन्नाह- यस्येति ॥ यद्वा - मुमुक्षोर्भगवज्ज्ञानस्येव स्वज्ञानस्याप्यपेक्षितत्वात्स्वस्वरूपं ख्यापयन् स्वकृतिं भगवति समर्प यति-यस्येति । 'यस्य' वायोः वायुनामकस्य देवस्य 'बळित्था' इ त्यादिवेदवचनेऽलं 'दिव्यानि' क्रीडादिगुणयुक्तानि अत्यन्तप्रकाशव न्ति स्तुत्यानि देवसेव्यानि च त्रीणि रूपाणि उदितानि, तस्य यत्तृतीयं रूपं तेनेदं श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यं 'हरौ' हरिविषयतया कृतमित्यन्वयः । 'हि' प्रसिद्धौ । तत्त्वप्रदीपे तु 'मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना भाष्यं कृ तं केशवे' इति पठित्वा 'यस्य त्रीणि' इति श्लोकानन्तरं 'ज्ञानान न्दादिभिः' इति श्लोकोऽवतारितः । कीदृशं चास्य मूलं, किं च स्वरू पं, कानि च त्रीणि रूपाणि कीदृशानि च, तत्राह- अलमिति । तस्य वायोः 'तत्' मूलरूपं 'बद्' बलात्मकं 'दर्शितं' ज्ञानरूपं ज्ञानात्मकं ततमिति वा । अनेन केन निमित्तेन तन्मूलं वायुनामकमिति प्रश्नस्या प्युत्तरमदायि । वशब्दस्य बलवाचित्वात् अयतेर्ज्ञानार्थत्वात् । तन्मूलं 'भर्गः' सकारान्तोऽयं शब्दः । जगद्धरणगमनगुणं 'महत्' महनीयं च । मूलरूपादवताररूपस्येन्द्रार्जुनादेरिव गुणवैषम्यं न मन्तव्यमित्या ह-इत्थमेवेति । यदुक्तगुणं तन्मूलरूपं यद्गुणं तद्गुणकमेवावतारा यापि भगवता 'निहितं' प्रेरितमवतीर्णं चेत्यर्थः । त्रयाणामपि रूपा णां सव्यापारं नामान्याह-रामेत्यादिना । 'प्रथमकं' प्रथमं वपुः हनु मदाख्यं 'रामवचोनयं' रामवचांसि सीतां प्रति नीतवत् । रामाविष यवचांसि मूलरामायणरूपाणि शिष्येषु नीतवद्वा । रामस्य वचसि यो नयो न्यायः आज्ञारूपः तद्युक्तं वा । तथात्वे बहुव्रीहिः । द्वितीयं व पुः भीमनामकं कुरुपृतनाक्षयकारित्वात्पृक्षः । यत्तु तृतीयकं 'तन्मध्वः' मध्वनामकमानन्दरूपस्य हरेः प्रतिपादकशास्त्रकृत्त्वात् । आनन्दस न्धायिसुशास्त्रनिर्मातृत्वाद्वा ।

१११२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हरौ तेन हि ॥ नित्यानन्दो हरिः पूर्णो नित्यदा प्रीयतां मम । नमस्तस्मै नमस्तस्मै नमस्तस्मै च विष्णवे ॥ —:※:— इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्र भाष्ये चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः. ॥ चतुर्थाध्यायस्समाप्तः ॥ —— ॥ ॐ ॥ ॥ श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यं ॥ ॥ सम्पूर्णम् ॥ यथोक्तम् — मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ इति ॥ अतः परमाप्तप्रणीतत्वादिदं भाष्यं सकलैस्सुजनैरादरेणाङ्गीकार्य मिति भावः ॥ ११ ॥ ॥ इति अनावृत्यधिकरणम् ॥ —:❖:— भाष्यान्ते 'नित्यानन्द' इति श्लोकान्तरं क्वचित्पठ्यते । तस्येत्थं गमनिका—भक्त्यतिशयात्पौनःपुन्येन प्रीतिप्रार्थनपूर्वकं विष्णुं नमति- नित्येति । नित्यानन्दो देशकालगुणैः 'पूर्णः' अपरिच्छिन्नो हरिः 'नि- त्यदा' सर्वदा मम प्रीयताम् । तस्मै विष्णवे मम नमश्चास्त्वित्यन्वयः॥ —··—

[ अधि - ११. सू - २३. ] दीपिकासहितम्. १११३ कुशाग्रबोधैर्जयतीर्थपादैः कृतामहं व्याकृषि सूत्रभाष्यम् । टीकां तथाऽऽर्योर्वचोऽनुसृत्य ततोऽनुधर्तुं भवेन्ममागः ॥ मन्मानसाम्बुजस्थेन हरिणा कृतयाऽञ्जसा । भाष्यदीपिकया कृष्णः प्रीयतां कमलाकरः ॥ —-::—-— इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्येण श्रीमज्जगन्ना- थयतिना कृतायां श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपि- कायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः • ॥ चतुर्थाध्यायस्समाप्तः ॥ —::— ॥ ॐ ॥ ॥ श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपिका ॥ ॥ सम्पूर्णा ॥ १४०

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है; यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।

॥ प्रथमः परिशिष्टः ॥ ───:✤:─── ॥ ब्रह्मसूत्राणां भगवता मध्वाचार्येण कृतात् भाष्यात् ॥ ॥ प्रतीयमानः सिद्धान्तः ॥ ───:✤:─── ( १ ) प्र ॥ जगत्कारणं किम् ? उ ॥ विष्णुः, स एव परं ब्रह्म ॥ १-१-२. ( २ ) प्र ॥ विष्णुरिति कथं ज्ञातव्यम् ? उ ॥ शास्त्रात् ॥ १-१-३. ( ३ ) प्र ॥ कानि शास्त्राणि प्रमाणानि ? उ ॥ सर्वे वेदाः भारतं पञ्चरात्रं मूलरामायणं एतानि शा- स्त्राणि, तेषां अनुकूलानि इतरशास्त्राणि च प्रमाणा- नि, नेतराणि ॥ १-१-३. ( ४ ) प्र ॥ अन्यशास्त्राणि केन रचितानि, कस्मात् तान्यप्रमाणा- नि ? उ ॥ अयोग्यजीवानां मोहनार्थं विष्णोराज्ञया तानि शास्त्रा- णि रुद्रेण कृतानि कारितानि च ॥ १-१-१०. ( ५ ) प्र ॥ वेदे अनेकपरस्परविरोधाः सन्ति, एकत्र आकाशः ज- गत्कारणमिति उक्तं, अन्यत्र परमात्मेति । एकत्र पृथिवी वीस्वर्गाद्याधारः रुद्र इति, अन्यत्र विष्णुरिति उक्तम् । इत्यादिपरस्परविरोधाः बहवः सन्ति, एतादृशवेदः कथं प्रमाणमिति अङ्गीकर्तव्यः ? उ ॥ यद्यपि वेदे आपाततः परस्परं विरोधाः प्रतीयन्ते, त- थाऽपि पूर्वापरवाक्यपर्यालोचनया उपक्रमोपसंहारा- दिभिः विमर्शे कृते सति वेदे एकवाक्यता सिध्यति । युष्माभिः उक्ताः आकाशरुद्रादिशब्दाः विष्णुपराः ने- तरपराः, मुख्यवृत्त्या सर्वे शब्दाः परमात्मवाचकाः, य-

१११६ ब्रह्मसूत्राणां भगवता मध्वाचार्येण कृतभाष्यात् । त्र मुख्यार्थग्रहणे बाधकं नास्ति तत्र मुख्यार्थ एव ग्रा- ह्यः यत्र मुख्यार्थग्रहणे बाधकं तत्र अमुख्यार्थग्रहणं युक्तम् ॥ १-१-१०, १-१-४, १-३-३, १-४-२, १-१-६, २-१-१३. ( ६ ) प्र ॥ विष्णुः जगत्कारणमिति भवद्भिः उक्तं, सृष्टेः पूर्वं जी- वाः सन्ति वा न वा ? उ ॥ सृष्टेः पूर्वं जीवाः सन्त्येव, यथा परमात्मा अनादिः त- था जीवा अपि अनादयः, जीवानां बाह्यदेहसम्बन्धः प- रमात्मना भवति, सैव जीवसृष्टिः ॥ २-३-१८, २-३-१९, २-३-३०. ( ७ ) प्र ॥ स्वप्नादिषु दृष्टद्रव्याण्यपि परमात्मना सृष्टानि वा, मा- याकल्पितानि वा ? उ ॥ तान्यपि परमात्मना सृष्टानि न मायाकल्पितानि तेषां सृष्टिः विनाशश्च परमात्मना भवति ॥ ३-२-१, ३-२-५. ( ८ ) प्र ॥ तथा सति स्वप्नप्रतीताः यथार्था वा ? उ ॥ स्वप्नदृष्टपदार्थाः सत्या एव, तथाऽपि जाग्रति दृष्टपदा- र्थ एव अयमिति यत् ज्ञानं तत् भ्रमात्मकम् ॥ ३-२-१, ३-२-३. ( ९ ) प्र ॥ सृष्ट्या परमात्मनः किं प्रयोजनम् ? उ ॥ प्रयोजनं नास्ति, लोके आनन्दोद्रेकवतः पुरुषस्य नृत्त- गानादिवत् प्रयोजनानपेक्षयैव सृष्टिः ॥ २ - १ - ३३, २-१-३४. ( १० ) प्र ॥ जीवाः परमात्मनः अत्यन्तभिन्ना वा ? उ ॥ जीवाः परमात्मनः अत्यन्तभिन्नाः ॥ २-३-२८, २-३-४३, ३-२-१८, २-१-१४. ( ११ ) प्र ॥ जीवः अणुर्वा व्यापी वा ? उ ॥ जीवः अणुरेव । सः हृदये वर्तते । तथाऽपि यथा चन्द