पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] स्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्काम- यते तत्तत्सृजते' (बृ० ३-४-१५०) ( ४ ) 'अमृतो वाव सोमपो भवति यावदिन्द्रो यावन्मनु र्यावदादित्यः' ( ) ( ५ ) 'कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृतीभवति अथामृता- नि कर्माणि यत एनममृतत्वं नयन्ति' ( ) काशमानस्वरूपमित्यर्थः। ननु जिज्ञासुज्ञानिकृतकर्मणोरपि अङ्गकर्मव- त्क्षये किं ज्ञानसम्पादनेन इत्यत आह--स य इति। 'सः' प्रसिद्धो 'यो' जिज्ञासुः 'आत्मानं' परमुपास्ते तस्य 'कर्म' अकाम्यं पुण्यं 'न क्षीयते' ज्ञानद्वारेणाक्षयमोक्षदं भवति। तथा यः 'उपास्ते' जा- नीतेऽस्य पुण्यं कर्म 'न क्षीयते' अक्षयमोक्षातिशयाय भवतीत्यर्थः। ननु कर्मण आशुतरविनाशित्वान्न क्षीयत इति कथमित्यत आह--अ- स्मादिति। 'हि' यस्मादेवमुपासनापरोक्षज्ञानाभ्यां मुक्तो मोक्षे यद्य- द्वैषयिकं फलं कामयते तत्सर्वं 'तस्मादेव' अपरोक्षीकृतात्मनस्तत्प्र- सादादेव कर्म सृजत इत्यर्थः। यद्वा--यद्यत्कामयते मुक्तस्तत्तत्सृजते कर्मेति यत तत् 'अस्मात्' आत्मनोऽनुग्रहाद्धि, कर्मणा प्रसन्नः पर- मात्मैव सृजतीत्यर्थः। तथा च कर्मण आशुतरविनाशित्वेऽपि तज्जात- भगवत्प्रसादस्य नित्यत्वेन तद्विवक्षया न तस्य कर्म क्षीयत इत्युक्तिरि- ति भावः। केचित्तु--तत्कर्म सृजतीत्युक्त्या ज्ञानोत्तरानुष्ठितकर्मजा- तपुण्यस्य जीवस्वरूपतया मुक्ताववस्थानं सिद्धयति। अन्यथा कर्मण एव प्रसादजनकत्वापत्त्याऽदृष्टासिद्धिप्रसङ्गादित्याहुः॥ (४) 'अमृतः' इति श्रुतौ वावेति निपातौ प्रसिद्धौ। तथा च 'सोमपः' सोमयाजी 'अमृतः' अमुख्यमृतत्ववान् भवति। तस्यामु- ख्यत्वं कुत इत्यतोऽनित्यत्वादित्याह--यावदिति। इन्द्रः स्वपदे याव- त्कालमास्ते, एवं मनुः सूर्यश्च, अयं तावदमृतो भवतीत्यर्थः॥ (५) अधिकारी अकाम्येन कर्मणा ज्ञानं 'आतनोति' उत्पादय- ति। तेन 'अमृती' मुक्तो भवतीत्यर्थः। कर्मणां पारम्पर्येण मुक्तिसा- धनत्वे युक्तिमाह--अथेति॥ यतः कर्माणि 'एनं' जिज्ञासुं 'अमृतत्त्वं' मोक्षं 'नयन्ति' प्रापयन्ति। अथ तस्मादेवामृतानीत्युच्यन्ते, अतस्ते- षां तत्साधनत्वं युक्तमिति भावः। नन्वेवं श्रुत्यादिवलात् 'अपाम' इत्यस्य त्रेधा स्वार्थपरत्वोक्तौ