रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 311, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें२५२ रघुवंशमहाकाव्ये
अन्वयः—सुजातयोः स्तनयोः क्षणमात्रसखीं ताम् अवलोक्य विह्वला नरोत्तमप्रिया तमसा हृतचन्द्रा कौमुदी इव निमिमील ।
क्षणमिति । सुजातयोः सुजन्मनोः । सुन्दरयोरित्यर्थः । स्तनयोः क्षणमात्रं सखीं सखीमिव स्थितां सुजातत्वसाधर्म्यात्स्रजः स्तनसखीत्वमिति भावः । तां स्रजमवलोक्येषद्दृष्ट्वा विह्वला परवशा नरोत्तमप्रियेन्दुमती तमसा राहुणा । ‘तमस्तुः राहुः स्वर्भानुः’ इत्यमरः । हृतचन्द्रा कौमुदी चन्द्रिकेव निमिमील मुमोह । ‘निमीलो दीर्घनिद्रा च’ इति हलायुधः । कौमुद्या निमीलनं प्रतिसंहार ।
भाषार्थ—अज की प्रिया इन्दुमती ने अपने सुन्दर स्तनों पर क्षण मात्र पड़ी हुई उस माला को देखा और व्याकुल होकर आँखें बन्द कर ली मानो राहु ने चन्द्रमा को ग्रस कर उसकी चांदनी नष्ट कर दिया अर्थात् जैसे राहु से ग्रस्त होने पर चन्द्रमा की चांदनी नष्ट हो जाती है वैसे ही उस माला के आघात से इन्दुमती मर गई ॥ ३७ ॥
वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् ।
ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् ॥ ३८ ॥
अन्वयः—करणोज्झितेन वपुषा निपतन्ती सा पतिम् अपि अपातयत् दीपार्चिः तैलनिषेकबिन्दुना सह मेदिनीम् उपैति ननु ।
वपुषेति । करणैरिन्द्रियैरूज्झितेन मुक्तेन । ‘करणं साधकतमं लेशगात्रेन्द्रि-येष्वपि’ इत्यमरः । वपुषा निपतन्ती सेन्दुमती पतिमजमप्यपातयत्पातयति स्म । तथाहि निषिच्यते इति निषेकः तैलस्य निषेकस्तैलनिषेकः । क्षरतैलमित्यर्थः । तस्य बिन्दुना सह दीपार्चिर्दीपज्वाला मेदिनीं भुवंमुपैत्येव । नन्वत्रावधारणे । ‘प्रश्नावधारणा नुज्ञानु नयामन्त्रणे ननु’ इत्यमरः । इन्दुमत्या दीपार्चिरुपमानम् । अजस्य तैलविन्दुः तत एव तस्या जीवितसमाप्तिस्तस्य जीवितशेषश्च सूच्यते ।
भाषार्थ—प्राणहीन होकर शरीर से गिरती हुई उस इन्दुमती ने अपने पति अज को भी गिरा दिया अर्थात् इन्दुमती के गिरते ही अज भी वेहोश होकर गिर गये । क्योंकि गिरते हुए तेल की बूंदों के साथ क्या दीपक की लो पृथ्वी पर नहीं गिर पड़ती है ॥ ३८ ॥
उभयोरपि पार्श्ववर्तिनां तुमुलैनातंरवेण वेजिताः ।
विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशुः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—उभयोः पार्श्ववर्त्तिनाम् तुमुलेन आतंरवेण वेजिता । कमलाकरालयाः विहगाः अपि तत्र समदुःखा इव चुक्रुशुः ।