रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

सोमनाथ-सिद्धनाथ-चर्पटीनाथ-गोरक्षनाथ-मत्स्येन्द्रनाथादयश्च प्रसिद्धा बहवो रस- सिद्धा महानुभावाः समजायन्त । रसतन्त्रेषु च रसेन्द्रसंहिता-दत्तात्रेयसंहिता-अगस्त्यसंहिता-नासत्यसंहिता- गोरक्षसंहिता-रुद्रयामलतन्त्र-महारसायनतन्त्र कामधेनुतन्त्र-दत्तात्रेयतन्त्र-सिद्धल- क्ष्मीश्वरतन्त्र-नागार्जुनतन्त्र-बालतन्त्र-चन्द्रसेनसिद्धान्त-लंकेशसिद्धान्त-कपिलसि- द्धान्त-ब्रह्मसिद्धान्त-रसरत्नाकर-रसरत्नप्रदीप-रसपारिजातप्रभृतयोऽसंख्या रसग्रन्थाः श्रूयन्ते नाममात्रेण सांप्रतम् । हन्त ! यस्या रसविद्याया इतः सहस्रवर्षपूर्वं भारतेऽपरिगणनीया आचार्याः ग्रन्थाश्च लब्धप्रतिष्ठा लब्धप्रचाराश्च चासन् तस्या एव अंगुलिगणनीया ग्रन्था दृष्टिसरणिमुपयान्तीति महान् खेदः । रसतन्त्राचार्याश्च न दृश्यन्ते नाममात्रेण क्वापि । उपलब्धरसतन्त्राणामप्यतिदुर्बोधतया विरला एवोपलभ्यन्ते तदर्थज्ञा रसवैद्याः । ये केचन रसायनाचार्यंम्मन्या रसवैद्याः क्वचिद् दृश्यन्ते ते रसतन्त्रार्थजातं स्वकीयं पैतृकं धनमिति मन्यमानाः देशजात्यादिसाम्यभेदजनितमात्सर्यमलकलु- षितस्वान्ताः पठनकर्मणि व्ययीकृतानेकवर्षेभ्योऽनन्यभक्तेभ्यः शिष्येभ्योऽपि गोपय- न्त्येव । कुतश्चित् समधिगतनिशाशकलोऽपि मूषिकश्चिकित्सकत्वेनात्मानं सम्भावय- तीति लोकश्रुतिं प्रत्यक्षीकारयन्ति । अपि च इदानीन्तना ये केचन वैद्याः प्राचीनाचार्यप्रणीतान्यपि पुस्तकानि कुत- श्चित्स्वगृहाद्वा समधिगच्छन्ति तानि सूर्यदेवमपि नोपदर्शयन्ति, किं पुनर्मुद्रणालयान्। हन्त ! यस्यायुर्वेदशास्त्रस्य विविधदेशागतऋषिमहर्षिसिद्धाचार्यसंमेलनसाहा- य्येनैव पुरा प्रादुर्भावः समजनि, संमिलिता ऋषयः सिद्धा आचार्याश्च समस्तविश्व- मङ्गलकाम्यया स्वानुभवपथमुपगतमायुर्वेदतत्त्वं निरवशेषं सदसि समभिधाय आयुर्वेदकल्पतरुं प्रत्यहमहमुत्तरोत्तरमतिवेलं परिपोषयामासुस्तस्यैव सांप्रतिकी कीदृशी दुरवस्थेति परं परिभवस्थानं भारतीयभिषजाम् । इमामेव दशामवलोकयद्भिः श्रीमद्भिर्गुरुवर्यैः कविराजनरेन्द्रनाथमित्रमहोदयै- राज्ञप्तोऽहं पद्यनिबद्धग्रन्थं स्वानुभूतरसशास्त्ररहस्यं भारतीयभिषजां करकमलेषु उपायनीकर्तुम् । एतादृशदुष्करकर्मणि अशक्तस्यापि मादृशस्य मन्दमतेः गुर्वादेशस्य शिरो- धार्यतया कृतोऽयं प्रयत्नश्चेद् भारतीयभिषजां किञ्चिदप्युपकारजातमुपजनयेत्तदा- त्मानं सफलपरिश्रमं मन्येय ।