भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

चतुर्थस्तरङ्गः ६१ चाहिए। इस प्रकार के खरल को वर्तुल ( गोल ) खरल कहते हैं। इसमें पारद आदि का घर्षण-मर्दन आदि कार्य किया जाता है ॥ ५६ ॥ द्रोणीरूपः खल्वः उत्सेधे तुरगांगुलः खलु कलातुल्यांगुलश्चायतौ विस्तारे तपनांगुलश्च मसृण। भित्त्या च वै द्वयंगुलः । घर्षः सूर्यसमांगुलः सुविशदो लोहादिभिर्निर्मितः खल्वोऽयं रससिद्धिकृन्निगदितो द्रोणीनिभोऽत्युत्तमः ॥५७॥ द्रोणीखल्वः—तुरगांगुलः सप्तांगुलः, कलातुल्यांगुलः षोडशांगुलः । आयतौ दैर्ये । तपनसूर्य्यशब्दाभ्यां द्वादशाङ्गा ग्राह्याः ॥ ५७ ॥ भा.टी.—यह खरल ऊँचाई में सात अंगुल, लम्बाई में सोलह अंगुल, बीच की चौड़ाई में बारह अंगुल चिकना बनाना चाहिए। इसकी चारों तरफ की दीवारें दो-दो अंगुल मोटी होनी चाहिए। साथ ही इसकी एक लोह पाषाण आदि की बनी हुई साफ बारह अंगुल की मूसली भी होनी चाहिए। इस प्रकार के खरल को द्रोणीरूप खरल कहते हैं ॥ ५७ ॥ उलूखलयन्त्रम् दशांगुलन्तु विस्तारे तूत्सेधे षोडशांगुलम । त्रयोदशांगुलं चैव निम्नत्वेन च संदृढम् ॥ ५८ ॥ अयसा निर्मितञ्चैव मध्येऽतिमसृणीकृतम् । विंशत्यंगुलदीर्घश्च लोहदण्डः सुशोभनः ॥ ५६ ॥ उलूखलाभिधं यन्त्रं बुधैरेतत्प्रकीर्तितम् । ताप्यादीनां कुट्टनार्थं यन्त्रमेतत्प्रयुज्यते ॥ ६० ॥ लघूनि चाथ दीर्घाणि युक्त्या यन्त्राणि कारयेत् । द्रव्यमानाानुकूल्येन विधानज्ञो भिषग्वरः ॥ ६१ ॥ यन्त्राण्येतानि प्रोक्तानि दिग्दर्शनतया मया । अध्येतॄणां शिशूनान्तु सुखबोधाय सत्वरम् ॥ ६२ ॥ इति यन्त्रविज्ञानीयो नाम चतुर्थस्तरङ्गः उलूखलयन्त्रे—ताप्यं माक्षिकम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ५८–६२ ॥ भा.टी.—उलूखल ( इमामदस्ता ) सोलह अंगुल ऊँचा, दश अंगुल विस्तृत ( चौड़ा ), तेरह अंगुल गहरा, अत्यन्त चिकना मजबूत लोहे का